Zouten en oplosbaarheid (Scheikunde vwo), les 2: Examentraining

• newEditor
• Scheikunde
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 4-6

Introduction

Examentraining met vier vraagtypen: formule en naam van een zout, verklaren op microniveau, oplosvergelijking en rekenen, neerslag voorspellen en toepassen. Acht vragen in examenstijl met stappen en tips; de oplosbaarheidstabel zoek je bij het examen op in Binas of ScienceData.

Kristallen van het zout haliet (steenzout) (foto: James St. John, CC BY 2.0)

EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · MATERIE · ZOUTEN

Examentraining

Zouten en oplosbaarheid: zo pak je examenvragen aan

Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: James St. John / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · MATERIE · ZOUTEN

Wat ga je kunnen?

Ik kan formule en naam van een zout geven, het oplossen op microniveau verklaren, oplosvergelijkingen opstellen en neerslagreacties voorspellen met de tabel.

EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · MATERIE · ZOUTEN

Zo pak je een examenvraag aan

• 1. Lees: welke zouten of ionen komen voor, en welk gegeven staat er (tabel, formule, concentratie)?

• 2. Ionen: schrijf de ionen met lading op en controleer dat de totale lading nul is.

• 3. Koppel: welke binding, welke tabelwaarde (g, m of s) of welke molverhouding hoort erbij?

• 4. Schrijf: de vergelijking met toestandsaanduidingen, of de uitleg met bindingen en deeltjes.

EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · MATERIE · ZOUTEN

Vraagtype 1: formule en naam van een zout

• Schrijf de ionen met lading op: de totale lading is nul.

• Haakjes om een samengesteld ion dat vaker dan één keer voorkomt.

• Bij een metaal met meer ladingen staat het Romeinse cijfer in de naam.

• Zoek ladingen en namen zo nodig op in Binas of ScienceData.

Natriumthiosulfaat, Na₂S₂O₃, wordt in de fotografie gebruikt. Welke ionen bevat het?

A

Na⁺ en S₂O₃⁻

B

Na⁺ en S₂O₃²⁻

C

Na²⁺ en S₂O₃²⁻

D

Na⁺ en SO₃²⁻

Syllabus M1.1, M1.10: twee Na⁺ (2+) compenseren één S₂O₃²⁻ (2−). Verwachte fout: S₂O₃⁻ met lading 1 kiezen, waardoor de lading niet nul is.

Geef de formule van koper(II)fosfaat.

Syllabus M1.10. Een goed antwoord: Cu₃(PO₄)₂, want 3 Cu²⁺ (3 × 2+ = 6+) compenseren 2 PO₄³⁻ (2 × 3− = 6−); haakjes omdat het fosfaation twee keer voorkomt. Verwachte fout: CuPO₄ of Cu₃PO₄₂ schrijven, of het Romeinse cijfer negeren.

EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · MATERIE · ZOUTEN

Vraagtype 2: verklaren op microniveau

• Noem de deeltjes: ionen, moleculen en watermoleculen als dipolen.

• Noem de bindingen die verbroken worden en die ontstaan.

• Bij oplossen van een zout: ionbinding verbroken, ion-dipoolbinding gevormd.

• Noem de oriëntatie: O-kant naar een positief ion, H-kant naar een negatief ion.

Kaliumjodide lost op in water. Welke bindingen verbreken en ontstaan?

A

Atoombinding verbroken, ion-dipool gevormd

B

Ionbinding verbroken, waterstofbrug gevormd

C

Ion-dipool verbroken, ionbinding gevormd

D

Ionbinding verbroken, ion-dipool gevormd

Syllabus M3.9: bij het oplossen van een zout worden ionbindingen verbroken en ion-dipoolbindingen met water gevormd. Verwachte fout: waterstofbruggen noemen omdat het om water gaat.

Welke bindingen breken niet als Na₂SO₄ oplost?

Een goed antwoord: de atoombindingen tussen S en O in het sulfaation blijven bestaan, want SO₄²⁻ blijft als samengesteld ion heel; alleen de ionbindingen tussen Na⁺ en SO₄²⁻ worden verbroken en er ontstaan ion-dipoolbindingen met water. Syllabus M1.1, M3.1, M3.9. Verwachte fout: denken dat SO₄²⁻ uiteenvalt in S²⁻ en O²⁻.

EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · MATERIE · ZOUTEN

Vraagtype 3: oplosvergelijking en rekenen

• Links het zout met (s), rechts de ionen met (aq).

• De coëfficiënt voor een ion is het aantal ionen per formule-eenheid.

• Concentratie ion = mol ion gedeeld door het volume in L.

• Controleer de vergelijking in atomen en in lading.

In 250 mL oplossing zit 0,050 mol Al₂(SO₄)₃. Wat is [SO₄²⁻]?

A

0,60 mol L⁻¹

B

0,20 mol L⁻¹

C

0,15 mol L⁻¹

D

0,40 mol L⁻¹

Syllabus M3.9 met concentratie uit de rekenstof: Al₂(SO₄)₃ → 2 Al³⁺ + 3 SO₄²⁻, dus 3 × 0,050 mol = 0,150 mol SO₄²⁻; 0,150 mol gedeeld door 0,250 L is 0,60 mol L⁻¹ (2 significante cijfers). Verwachte fouten: 0,20 mol L⁻¹ is de concentratie van het zout, 0,15 mol L⁻¹ is zonder te delen door het volume, 0,40 mol L⁻¹ is [Al³⁺].

Geef de oplosvergelijking van Fe₂(SO₄)₃(s).

Een goed antwoord: Fe₂(SO₄)₃(s) → 2 Fe³⁺(aq) + 3 SO₄²⁻(aq). Kloppend: 2 Fe, 3 S, 12 O aan beide kanten en lading 0 = 2 × 3+ en 3 × 2−. Syllabus M3.9. Verwachte fout: Fe₂³⁺ schrijven of de coëfficiënten 2 en 3 weglaten.

EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · MATERIE · ZOUTEN

Vraagtype 4: neerslag voorspellen en toepassen

• Noteer de ionen van beide oplossingen.

• Maak nieuwe combinaties van een positief en een negatief ion.

• Slecht oplosbaar in de tabel (s): neerslag. Goed oplosbaar: de ionen blijven opgelost.

• Een ion verwijderen: kies het tegenion dat met dat ion een slecht oplosbaar zout vormt.

Afvalwater bevat Pb²⁺ en Na⁺. Welk zout verwijdert Pb²⁺ als neerslag?

A

NaNO₃

B

Cu(NO₃)₂

C

Na₂CO₃

D

Mg(NO₃)₂

Syllabus M3.10: Pb²⁺ met CO₃²⁻ geeft het slecht oplosbare PbCO₃. Met NO₃⁻ vormt Pb²⁺ een goed oplosbaar zout, en Cu²⁺ en Mg²⁺ voegen alleen ionen toe. Verwachte fout: een nitraat kiezen omdat die zouten 'altijd oplossen'.

AgNO₃(aq) + K₃PO₄(aq): geef de neerslagreactie.

Een goed antwoord: 3 Ag⁺(aq) + PO₄³⁻(aq) → Ag₃PO₄(s). Kloppend: 3 Ag, 1 P, 4 O; lading 3 × 1+ en 3− geeft 0 aan beide kanten. Ag₃PO₄ is slecht oplosbaar; K⁺ en NO₃⁻ blijven opgelost (KNO₃ is goed oplosbaar). Syllabus M3.10. Verwachte fout: AgPO₄ schrijven, de coëfficiënt 3 vergeten of K⁺ en NO₃⁻ in de vergelijking opnemen.

Welk vraagtype vind jij het lastigst?

1

Formule en naam van een zout

2

Verklaren op microniveau

3

Oplosvergelijking en rekenen

4

Neerslag voorspellen en toepassen

EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · MATERIE · ZOUTEN

Tips voor op het examen

• Schrijf bij elke zoutformule eerst de ionen met lading op en laat de ladingen compenseren.

• Een samengesteld ion blijft heel: schrijf SO₄²⁻ of MnO₄⁻ nooit uit elkaar.

• Controleer elke vergelijking in atomen en in lading en zet de toestandsaanduidingen erbij.

• Bij een neerslag kijk je alleen naar de nieuwe combinaties van een positief en een negatief ion.

• Bij rekenen met ionen: eerst de molverhouding uit de oplosvergelijking, dan pas delen door het volume.