Ecosystemen en voedselrelaties (Biologie havo), les 2: Examentraining

• newEditor
• Biologie
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 4,5

Introduction

Examentraining met vier vraagtypen: een voedselweb lezen en tekenen, tolerantie en beperkende factor, een relatie benoemen en beargumenteren over de invloed van de mens. Acht vragen in examenstijl.

ECOLOGIE · ECOSYSTEMEN

Examentraining

Ecosystemen en voedselrelaties: zo pak je examenvragen aan

Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: Klankbeeld / Wikimedia Commons, CC0

ECOLOGIE · ECOSYSTEMEN

Wat ga je kunnen?

Ik kan in een situatie voedselrelaties en omgevingsfactoren gebruiken om een vraag over een ecosysteem te beantwoorden en een standpunt te onderbouwen.

ECOLOGIE · ECOSYSTEMEN

Zo pak je een examenvraag aan

• 1. Lees: wat is de situatie en welk organisme of welke factor wordt genoemd?

• 2. Zoek: het begrip uit de les dat erbij hoort, bijvoorbeeld beperkende factor of mutualisme.

• 3. Redeneer: volg de keten of de factor stap voor stap.

• 4. Schrijf: geef een antwoord met een reden, bij 'beargumenteer' ook een gevolg.

Voedselweb van een vijver (pijlen wijzen naar de eter)

ECOLOGIE · ECOSYSTEMEN

Vraagtype 1: een voedselweb lezen en tekenen

• Je tekent een pijl van het organisme dat wordt gegeten naar de eter.

• De pijl wijst dus in de richting van de energiestroom.

• Zoek bij een verandering eerst de soorten die er direct van eten of door gegeten worden.

• Voorbeeld: de reiger eet stekelbaars, dus de pijl wijst van stekelbaars naar reiger.

Image credit: Eigen figuur

Algen, watervlo, stekelbaars, reiger. Watervlo weg: wie krijgt direct minder?

A

De stekelbaars

B

De reiger

C

De algen

D

De waterplant

De stekelbaars eet de watervlooien, dus die krijgt direct minder voedsel. De reiger merkt het pas indirect. Verwachte fout: de reiger kiezen als hoogste in de keten.

Eend eet waterslak. Waar wijst de pijl heen?

Naar de eend: de pijl wijst van de waterslak naar de eter, in de richting van de energiestroom. Verwachte fout: de pijl naar de waterslak tekenen.

Tolerantie en optimum van twee soorten voor de watertemperatuur (verzonnen voorbeeld)

ECOLOGIE · ECOSYSTEMEN

Vraagtype 2: tolerantie en beperkende factor

• Lees bij een tolerantiekromme het minimum, het optimum en het maximum af.

• Binnen het tolerantiegebied kan de soort leven, buiten dat gebied niet.

• Het hoogste punt van de kromme is het optimum.

• Is een andere factor ruim voldoende, dan is de factor die tekortschiet de beperkende factor.

Image credit: Eigen figuur, verzonnen gegevens

Soort A leeft bij 4-20 °C, soort B bij 14-36 °C. Het water wordt 22 °C. Gevolg?

A

Soort A kan er blijven leven, soort B niet

B

Beide soorten kunnen er blijven leven

C

Soort B kan er blijven leven, soort A niet

D

Geen van beide soorten kan er blijven leven

22 °C ligt boven het maximum van soort A (20 °C) maar binnen het gebied van soort B. Verwachte fout: kiezen voor beide soorten omdat 22 °C dicht bij 20 °C ligt.

Soort B groeit best bij 25 °C. Hoe heet dat?

Het optimum. Verwachte fout: tolerantie noemen; dat is het hele gebied tussen minimum en maximum.

Een bij verzamelt stuifmeel en nectar in een roos

ECOLOGIE · ECOSYSTEMEN

Vraagtype 3: een relatie benoemen

• Bepaal per soort wie voordeel heeft en wie nadeel.

• Voordeel voor beide: mutualisme. Voordeel en nadeel: parasitisme of predatie.

• Eén soort heeft voordeel, de ander niets: commensalisme.

• Voorbeeld: een bij haalt nectar uit een bloem en bestuift haar. Beide hebben voordeel.

Image credit: Debivort / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Een teek zuigt bloed bij een hond en maakt hem ziek. Welke relatie is dit?

A

Mutualisme

B

Parasitisme

C

Commensalisme

D

Vraat

De teek heeft voordeel (bloed), de hond nadeel. De hond blijft meestal leven, dus parasitisme en geen predatie. Verwachte fout: predatie kiezen omdat de teek de hond eet.

Darmbacteriën krijgen voedsel van jou en maken vitamine K voor je. Welke relatie?

A

Commensalisme

B

Parasitisme

C

Vraat

D

Mutualisme

Beide soorten hebben voordeel: de bacteriën krijgen voedsel en een woonplek, jij krijgt vitamine K. Verwachte fout: parasitisme kiezen omdat bacteriën in je lichaam leven.

Heide met pijpenstrootje en grove den, Loonse en Drunense Duinen

ECOLOGIE · ECOSYSTEMEN

Vraagtype 4: beargumenteren over de mens

• Bij 'beargumenteer' noem je een biologisch argument en het gevolg voor het ecosysteem.

• Schrijf: maatregel, effect op soorten of factoren, gevolg voor de soortensamenstelling.

• Voorbeeld: schapen laten grazen houdt de heide open, zodat heideplanten genoeg licht krijgen.

• Een argument als 'het is mooi' is geen biologisch argument.

Image credit: Klankbeeld / Wikimedia Commons, CC0

Schapen grazen op de heide. Welk biologisch argument ondersteunt dit?

A

Schapen geven wol en dat levert geld op

B

Wandelaars vinden schapen mooi om te zien

C

Begrazing maakt de heide voedselrijker

D

Begrazing houdt de heide open voor heideplanten

Het goede argument noemt het effect op de planten en het ecosysteem: licht voor de heideplanten. De andere opties zijn economisch of gaan over mooi vinden, of kloppen niet. Verwachte fout: wol of toerisme als biologisch argument zien.

Argument tegen het uitzetten van een exoot?

Bijvoorbeeld: hij verdringt inheemse soorten, heeft weinig natuurlijke vijanden of brengt een ziekte over. Verwachte fout: alleen schrijven dat het slecht is zonder gevolg voor het ecosysteem.

Welk vraagtype vind jij het lastigst?

1

Een voedselweb lezen en tekenen

2

Tolerantie en beperkende factor

3

Een relatie benoemen

4

Beargumenteren over de mens

Gebruik de uitslag om vraagtypen die veel leerlingen lastig vinden klassikaal te herhalen.

ECOLOGIE · ECOSYSTEMEN

Tips voor op het examen

• Pijl in een voedselweb: van het gegeten organisme naar de eter.

• Gebruik de vaktaal: beperkende factor, optimum, tolerantie, mutualisme.

• Bij 'beargumenteer': maatregel, effect, gevolg voor het ecosysteem.

• Lees de situatie twee keer voordat je een relatie benoemt.