Voedselrelaties en duurzame ontwikkeling (Biologie vwo), les 2: Examentraining

• newEditor
• Biologie
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 4-6

Introduction

Examentraining met vier vraagtypen en acht vragen: een voedselweb lezen, een symbiose benoemen, accumulatie uit gegevens en een duurzame keuze beargumenteren. Handig om eerst de uitleg te doen.

ECOSYSTEEM · DUURZAAMHEID

Examentraining

Voedselrelaties en duurzame ontwikkeling: zo pak je examenvragen aan

Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: Andy Morffew / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

ECOSYSTEEM · DUURZAAMHEID

Wat ga je kunnen?

Ik kan examenvragen over voedselrelaties en duurzaamheid beantwoorden: een voedselweb en een grafiek lezen, een symbiose benoemen en een keuze beargumenteren.

ECOSYSTEEM · DUURZAAMHEID

Zo pak je een examenvraag aan

• 1. Lees: wat is gegeven: een voedselweb, een grafiek, een situatie of een maatregel?

• 2. Zoek: welk begrip hoort erbij: predatie, vraat, een vorm van symbiose, accumulatie of resistentie?

• 3. Verbind: leg het verband met een omdat: de stof wordt niet afgebroken, dus ...

• 4. Schrijf: een kort antwoord met de juiste begrippen en de eenheid als je rekent.

ECOSYSTEEM · DUURZAAMHEID

Vraagtype 1: een voedselweb lezen

• De pijl wijst van het gegeten organisme naar de eter: volg hem in die richting.

• Een voedselketen is één route van een producent naar de top; een web bevat meerdere routes.

• Een organisme dat meerdere soorten eet of door meerdere soorten wordt gegeten, zit in meer dan één keten.

Welke twee organismen eten rechtstreeks van de waterslak?

A

Watervlo en stekelbaars

B

Algen en eend

C

Eend en reiger

D

Stekelbaars en eend

In het schema wijzen twee pijlen vanaf de waterslak: naar de stekelbaars en naar de eend. De watervlo eet algen en de reiger eet alleen stekelbaars. Verwachte fout: de pijl omdraaien en de organismen kiezen die de waterslak eet. Image credit: Eigen schema, LessonUp

Hoeveel voedselketens lopen van een producent naar de reiger?

A

2 voedselketens

B

3 voedselketens

C

4 voedselketens

D

7 voedselketens

Reiger, stekelbaars en dan twee mogelijkheden: watervlo met algen (1 keten) of waterslak met algen of waterplant (2 ketens). Dat zijn 3 ketens. Verwachte fout: het aantal soorten (7) noemen of een keten dubbel tellen. Image credit: Eigen schema, LessonUp

ECOSYSTEEM · DUURZAAMHEID

Vraagtype 2: een symbiose benoemen

• Bepaal voor elke soort: voordeel, nadeel of geen van beide.

• Voordeel en nadeel: parasitisme. Beide voordeel: mutualisme. Eén voordeel en de ander geen last of baat: commensalisme.

• Wordt de ene soort meteen opgegeten, dan is het geen symbiose maar predatie of vraat.

Orchidee op een boomtak krijgt meer licht; de boom merkt niets. Welke relatie?

A

Mutualisme

B

Parasitisme

C

Commensalisme

D

Predatie

De orchidee heeft voordeel (licht), de boom heeft geen last of baat: commensalisme. Verwachte fout: parasitisme kiezen omdat de orchidee op de boom leeft; de boom heeft geen nadeel.

Pensbacteriën krijgen voedsel; de koe benut hun afbraakproducten. Welke relatie?

A

Mutualisme

B

Commensalisme

C

Parasitisme

D

Predatie

Beide soorten hebben voordeel: mutualisme. Verwachte fout: commensalisme kiezen omdat de bacteriën in de koe leven; de koe heeft ook voordeel.

ECOSYSTEEM · DUURZAAMHEID

Vraagtype 3: accumulatie uit gegevens

• Lees eerst de eenheid: microgram of milligram, per kilogram lichaamsgewicht.

• Vergelijk twee waarden met een deling: de grootste waarde gedeeld door de kleinste geeft hoeveel keer zo hoog.

• De hoeveelheid stof in een portie is de concentratie maal de massa van de portie.

Hoeveel keer zo hoog is de concentratie in de zeehond als in de mossel?

A

5 keer zo hoog

B

25 keer zo hoog

C

125 keer zo hoog

D

480 keer zo hoog

Zeehond 500 en mossel 20: 500 : 20 = 25. Verwachte fout: 125 (500 : 4, de waarde van het plankton) of 5 (500 : 100, de waarde van de schol) noemen, of het verschil (480) als aantal keer. Image credit: Eigen grafiek, LessonUp

Hoeveel microgram stof Z zit er in 0,5 kg schol?

A

100 microgram

B

200 microgram

C

250 microgram

D

50 microgram

Schol heeft 100 microgram per kg: 100 x 0,5 = 50 microgram. Verwachte fout: de waarde uit de grafiek (100) niet omrekenen naar 0,5 kg, of delen door 0,5 (200). Image credit: Eigen grafiek, LessonUp

ECOSYSTEEM · DUURZAAMHEID

Vraagtype 4: duurzame keuze beargumenteren

• Kies de maatregel die het probleem bij de oorzaak aanpakt en nieuwe problemen beperkt.

• Geef een biologisch argument: wat gebeurt er met organismen, voedselrelaties of kringlopen?

• Geen enkele maatregel is zonder gevolgen: weeg voordelen en nadelen tegen elkaar af.

Spintmijten in een kas: welke maatregel past het best bij duurzame teelt?

A

Roofmijten uitzetten die spintmijten eten

B

Elke week een breedwerkend insecticide spuiten

C

Een ander insecticide kiezen zodra het oude faalt

D

Extra kunstmest geven voor snellere groei

Roofmijten zijn natuurlijke vijanden van spintmijten: een voedselrelatie die de plaag beperkt zonder synthetisch middel. Verwachte fout: een ander insecticide kiezen; dat lost de oorzaak niet op en geeft weer resistentie.

Welk biologisch argument past bij bezwaar tegen een windpark op een vogelroute?

A

Wind raakt na verloop van tijd op

B

Windturbines stoten veel koolstofdioxide uit

C

Windturbines kunnen trekvogels en vleermuizen doden

D

Windturbines verspreiden persistente stoffen

Een hernieuwbare bron kan toch gevolgen hebben voor organismen: vogels en vleermuizen kunnen tegen de wieken vliegen. Verwachte fout: denken dat hernieuwbaar betekent zonder nadelen.

Welk vraagtype vind jij het lastigst?

1

Een voedselweb lezen

2

Een symbiose benoemen

3

Accumulatie uit gegevens

4

Een duurzame keuze beargumenteren

Bespreek het vraagtype met de meeste stemmen kort na met een voorbeeld uit de uitleg.

ECOSYSTEEM · DUURZAAMHEID

Tips voor op het examen

• In een voedselweb wijst de pijl naar het organisme dat eet.

• Voordeel en nadeel is parasitisme, voordeel voor beide is mutualisme, voordeel voor één en de ander geen last of baat is commensalisme.

• Een persistente stof wordt niet afgebroken of uitgescheiden, dus de concentratie stijgt langs de voedselketen.

• Bij beargumenteren: noem een feit uit de biologie en het belang dat je afweegt, ook een nadeel van je keuze.