Meerstemmigheid: canon en imitatie (Muziek vmbo), les 1: Uitleg

• newEditor
• Muziek
• Middelbare school
• vmbo g, t
• Leerjaar 3,4

Introduction

Uitleg over meerstemmigheid voor vmbo: imitatie, canon, gelijke en parallelle beweging, tegenbeweging, tegenmelodie en steminzetten volgen, met drie luisterfragmenten.

LUISTEREN · MEERSTEMMIGHEID

MEERSTEMMIGHEID: CANON EN IMITATIE

Examenstof muziek vmbo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: MU/K/3 2.1.q. Image credit: Frankie Fouganthin / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

♪ LUISTEREN · MEERSTEMMIGHEID

WAT GA JE KUNNEN?

Ik kan horen hoe stemmen elkaar volgen of tegenspreken: imitatie, canon, gelijke beweging, tegenbeweging en tegenmelodie, en ik kan steminzetten volgen.

Wat hoor je als een groep Vader Jacob zingt en niet tegelijk begint?

Verwachte woorden: canon, door elkaar, na elkaar, om beurten, mooi, rommelig. Zet de woorden op het bord en laat de klas het zelf proberen in drie groepen. De rode draad van de les: hoe volgen stemmen elkaar? Bij het examen luister je naar korte fragmenten, dus luister mee bij elk fragment.

Het Tensta Gospel Choir zingt meerstemmig, Zweden

♪ LUISTEREN · MEERSTEMMIGHEID

HOMOFONIE EN POLYFONIE

• Bij homofonie zingen de stemmen samen in hetzelfde ritme.

• Bij polyfonie heeft elke stem een eigen melodielijn.

• Stemmen die elkaar volgen, zoals bij imitatie en een canon, horen bij polyfonie.

• In deze les leer je hoe de stemmen met elkaar omgaan.

Deze stof geldt voor GL/TL (MU/K/3 2.1.q). Homofonie en polyfonie zijn al behandeld in de les Samenklank en akkoorden. Hier alleen kort als kapstok. Veelgemaakte fout: denken dat polyfonie alleen bij oude muziek hoort. Ook in pop en jazz komen stemmen door elkaar. Image credit: Frankie Fouganthin / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Stem 2 herhaalt de melodie van stem 1

♪ LUISTEREN · MEERSTEMMIGHEID

IMITATIE

• Bij imitatie herhaalt een stem de melodie van een andere stem.

• De tweede stem begint later, de eerste stem speelt intussen door.

• De herhaling klinkt vaak hoger of lager dan het origineel.

Syllabus: imitatie herkennen, benoemen en onderscheiden. Laat leerlingen op het schema de rode en blauwe lijn volgen. Veelgemaakte fout: imitatie verwarren met tegelijk meezingen. Bij imitatie begint de tweede stem later. Image credit: Eigen afbeelding, LessonUp

Video: Bach: Invention nr. 1 in C groot, BWV 772, Anna Kuvshinov (kanaal: Netherlands Bach Society). Wat hoor je? Eerst speelt één stem een korte melodie. Daarna komt een tweede, lagere stem binnen met dezelfde melodie, terwijl de eerste stem doorspeelt. Dat is imitatie. Goede antwoord: imitatie. Laat leerlingen opletten op het moment van de tweede steminzet.

Vier stemmen komen na elkaar binnen

♪ LUISTEREN · MEERSTEMMIGHEID

STEMINZETTEN VOLGEN

• Een steminzet is het moment waarop een stem begint te zingen of te spelen.

• Bij het volgen van steminzetten luister je welke stem er bijkomt.

• In het schema begint stem 1, daarna volgen stem 2, stem 3 en stem 4.

• Elke nieuwe stem begint met de melodie die je al hoorde.

Syllabus: volgen van steminzetten. Op het examen tel je de stemmen die bijkomen of zeg je welke stem net begint. Tip: tik bij elke nieuwe stem op tafel. Veelgemaakte fout: de eerste stem niet meetellen. Image credit: Eigen afbeelding, LessonUp

Stem 2 begint later en herhaalt de melodie van stem 1. Welk woord past?

A

Homofonie

B

Gelijke beweging

C

Imitatie

D

Tegenmelodie

Goed: imitatie. Wie gelijke beweging kiest, vergeet dat de tweede stem later begint.

Zet de stemmen op volgorde van binnenkomst.

1

Stem 3 komt erbij

2

Stem 2 komt erbij

3

Stem 1 begint alleen

4

Stem 4 komt erbij

De volgorde volgt het schema op de dia. Verwachte fout: de eerste stem niet als steminzet zien.

Johann Sebastian Bach, geschilderd door Elias Gottlob Haussmann, 1746

♪ LUISTEREN · MEERSTEMMIGHEID

CANON

• Een canon is een strenge vorm van imitatie.

• Elke stem speelt precies dezelfde melodie, maar begint op een ander moment.

• Vader Jacob zing je als canon als je groepen om beurten laat beginnen.

Syllabus: canon herkennen en benoemen. Bach schreef de Goldbergvariaties voor klavecimbel. Variatie 3 is een canon. Laat leerlingen Vader Jacob in drie groepen zingen. Veelgemaakte fout: denken dat een canon alleen met zang kan. Ook instrumenten spelen canons. Image credit: Elias Gottlob Haussmann / Wikimedia Commons, publiek domein

Video: Bach: Goldbergvariaties, variatie 3 (canone all'unisono), Jean Rondeau (kanaal: Warner Classics). Wat hoor je? Een stem speelt een melodie en een tweede stem volgt dezelfde melodie een korte tijd later. De tweede stem volgt de eerste de hele tijd. Dat is een canon. Goede antwoord: canon.

Josquin des Prez, houtsnede

♪ LUISTEREN · MEERSTEMMIGHEID

CANON OF IMITATIE?

• Bij een canon volgt de tweede stem de eerste stem de hele tijd precies.

• Bij gewone imitatie herhaalt de tweede stem alleen het begin en gaat daarna een eigen weg.

• Josquin des Prez schreef veel koormuziek met imitatie.

Een canon is dus altijd imitatie, maar imitatie is niet altijd een canon. Veelgemaakte fout: elke imitatie een canon noemen. Image credit: Onbekend / Wikimedia Commons, publiek domein

Vul in: canon

Bij een canon speelt elke stem precies dezelfde melodie, maar de stemmen komen na elkaar binnen.

canon

na elkaar

tegelijk

tegenbeweging

Veelgemaakte fout: tegelijk invullen. Dan is het geen canon maar homofonie.

Verschil tussen canon en imitatie?

Goed: bij een canon wordt de hele melodie precies gevolgd, bij imitatie alleen het begin. Verwachte fout: alleen zeggen dat een canon met zang is.

Twee stemmen die samen omhoog en omlaag gaan

♪ LUISTEREN · MEERSTEMMIGHEID

GELIJKE OF PARALLELLE BEWEGING

• Bij gelijke beweging of parallelle beweging gaan twee stemmen samen omhoog en omlaag.

• De stemmen houden ongeveer dezelfde afstand.

• Een tweede stem die zo met de melodie meezingt, maakt de klank voller.

Syllabus: gelijke of parallelle beweging en tweede stem herkennen en onderscheiden. De Everly Brothers staan bekend om hun samenzang. Veelgemaakte fout: denken dat de tweede stem een eigen melodie heeft. Ze volgt de hoofdmelodie. Image credit: Eigen afbeelding, LessonUp

Video: The Everly Brothers: Bye Bye Love (kanaal: The Everly Brothers - Topic). Wat hoor je? Twee zangers zingen samen: de melodie en een tweede stem. De twee stemmen gaan grotendeels dezelfde kant op, steeds op een vaste afstand. Dat is gelijke of parallelle beweging. Goede antwoord: gelijke beweging, met een tweede stem.

Twee stemmen in tegenbeweging

♪ LUISTEREN · MEERSTEMMIGHEID

TEGENBEWEGING

• Bij tegenbeweging gaat de ene stem omhoog terwijl de andere omlaag gaat.

• Op het schema zie je de lijnen uit elkaar gaan of naar elkaar toe komen.

• Dit klinkt anders dan gelijke beweging: de stemmen lijken los van elkaar.

Syllabus: tegenbeweging herkennen, benoemen en onderscheiden. Laat leerlingen met hun handen meebewegen: de ene hand omhoog, de andere omlaag. Veelgemaakte fout: tegenbeweging verwarren met imitatie. Image credit: Eigen afbeelding, LessonUp

♪ LUISTEREN · MEERSTEMMIGHEID

TEGENMELODIE EN TEGENSTEM

• Een tegenmelodie of tegenstem is een tweede melodie die tegelijk met de hoofdmelodie klinkt.

• Het is geen herhaling: de tegenmelodie heeft eigen tonen en vaak een eigen ritme.

• Een tweede stem volgt de melodie, een tegenstem zet er iets anders tegenover.

Syllabus: tegenmelodie en tegenstem herkennen en onderscheiden. Voorbeeld voor in de klas: de zangmelodie van een lied met daaronder een andere melodie van een gitaar of strijkers. Veelgemaakte fout: een tegenmelodie een tweede stem noemen.

Vul in: tegenbeweging

Bij tegenbeweging gaan de stemmen de andere kant op.

tegenbeweging

andere

gelijke beweging

dezelfde

Veelgemaakte fout: tegenbeweging en gelijke beweging omdraaien.

Wat is een tegenmelodie?

Goed: een tweede melodie die tegelijk met de hoofdmelodie klinkt en geen herhaling is. Verwachte fout: zeggen dat de tegenmelodie dezelfde tonen speelt.

Wat vond je het lastigst?

1

Imitatie en canon uit elkaar houden

2

Steminzetten volgen

3

Gelijke beweging en tegenbeweging

4

Tegenmelodie of tegenstem

Gebruik de uitslag om te bepalen waar je in de examentraining extra tijd aan besteedt.

Welk liedje kun je als canon zingen?

Goed: Vader Jacob, of elk ander liedje dat leerlingen om beurten kunnen zingen. Vraag door: waarom is dat een canon?

♪ LUISTEREN · MEERSTEMMIGHEID

BEGRIPPEN (1/2)

• canon: stemmen spelen precies dezelfde melodie en beginnen na elkaar

• imitatie: een stem herhaalt de melodie van een andere stem

• homofonie: de stemmen zingen of spelen samen in hetzelfde ritme

• polyfonie: elke stem heeft een eigen melodielijn

• gelijke of parallelle beweging: twee stemmen gaan samen dezelfde kant op

♪ LUISTEREN · MEERSTEMMIGHEID

BEGRIPPEN (2/2)

• tweede stem: een stem die met de melodie meezingt

• tegenbeweging: de ene stem gaat omhoog, de andere omlaag

• tegenmelodie: een tweede melodie die tegelijk met de hoofdmelodie klinkt

• tegenstem: een stem met een eigen melodie tegenover de hoofdmelodie

• steminzet: het moment waarop een stem begint