Samenklank en akkoorden (Muziek vmbo), les 1: Uitleg

• newEditor
• Muziek
• Middelbare school
• vmbo g, t
• Leerjaar 3,4

Introduction

Uitleg over samenklank voor vmbo: eenstemmig, tweestemmig, meerstemmig, unisono, tweeklank, homofonie, polyfonie, akkoord, spanning en een akkoordenschema, met luisterfragmenten.

LUISTEREN · SAMENKLANK

SAMENKLANK EN AKKOORDEN

Examenstof muziek vmbo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: MU/K/3 2.1.g. Image credit: Frankie Fouganthin / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

♪ LUISTEREN · SAMENKLANK

WAT GA JE KUNNEN?

Ik kan horen of muziek eenstemmig, tweestemmig of meerstemmig is, homofonie en polyfonie herkennen en een eenvoudig akkoordenschema volgen.

Wat hoor je als veel mensen tegelijk zingen?

Verwachte woorden: koor, harmonie, meezingen, mooi, samen, hoog en laag, een tweede stem, begeleiding. Zet de woorden op het bord en vraag: zingen ze allemaal hetzelfde of niet? Dat is de rode draad van de les: hoeveel melodieën hoor je tegelijk? Bij het examen luister je naar korte fragmenten, dus luister mee bij elk fragment.

Eén, twee of meer stemmen op de notenbalk

♪ LUISTEREN · SAMENKLANK

EÉN STEM OF MEER STEMMEN

• Samenklank is wat je hoort als er meer geluid tegelijk klinkt.

• Bij eenstemmig hoor je één melodie, ook als veel mensen die samen zingen.

• Bij tweestemmig hoor je twee melodieën tegelijk, bij meerstemmig meer dan twee.

• Let op: tel hoeveel verschillende melodieën je hoort, niet hoeveel mensen zingen.

Syllabus MU/K/3 2.1.g: eenstemmigheid en tweestemmigheid herkennen en benoemen, meerstemmigheid herkennen. Het plaatje laat drie melodielijnen in drie kleuren zien. Veelgemaakte fout: denken dat een koor altijd meerstemmig is. Zingen alle koorleden dezelfde melodie, dan is het eenstemmig. Image credit: Eigen afbeelding, LessonUp

Een gregoriaanse melodie in oude notatie: één melodielijn

♪ LUISTEREN · SAMENKLANK

EENSTEMMIG EN UNISONO

• Een eenstemmige melodie klinkt zonder tweede stem.

• Zingen of spelen alle stemmen precies dezelfde tonen tegelijk, dan heet dat unisono.

• Gregoriaans gezang is een bekend voorbeeld: monniken zingen samen één melodie.

Unisono is een begrip uit de syllabus (2.1.g). Het verschil: eenstemmig gaat over het aantal melodieën, unisono over het samen zingen of spelen van precies dezelfde tonen. Veelgemaakte fout: unisono en tweeklank door elkaar halen. Bij unisono klinken dezelfde tonen, bij een tweeklank twee verschillende tonen tegelijk. Image credit: Domínio Público / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Video: Anoniem: Dies irae, gregoriaans gezongen door de Benedictijner monniken van Clervaux (kanaal: Benedictine Monks of L'Abbaye St. Maurice de Clervaux - Topic). Wat hoor je? Een groep monniken zingt samen één melodie zonder begeleiding. Alle stemmen zingen dezelfde melodie: dat is eenstemmig. Laat leerlingen meeluisteren en zeggen hoeveel melodieën ze horen. Antwoord: één.

De Everly Brothers zingen samen, 1965

♪ LUISTEREN · SAMENKLANK

TWEESTEMMIG EN TWEEKLANK

• Bij tweestemmig zingen of spelen twee stemmen tegelijk elk een eigen melodie.

• Klinken er twee verschillende tonen tegelijk, dan hoor je een tweeklank.

• Veel duo's zingen tweestemmig, zoals de Everly Brothers.

Tweeklank en tweestemmigheid horen bij elkaar: elke keer dat twee stemmen samen klinken, hoor je een tweeklank. Veelgemaakte fout: denken dat een zanger met een gitarist tweestemmig is. Let op het aantal melodielijnen in de zang. Image credit: Eric Koch voor Anefo / Wikimedia Commons, CC0

Video: The Everly Brothers: All I Have to Do Is Dream (kanaal: The Everly Brothers). Wat hoor je? Twee broers zingen samen, elk met een eigen stem: een tweestemmig lied. De stemmen klinken in harmonie en bewegen vaak samen mee. Laat leerlingen zeggen hoeveel stemmen ze horen. Antwoord: twee.

Alle zangers zingen precies dezelfde tonen tegelijk. Hoe heet dat?

A

Tweeklank

B

Unisono

C

Homofonie

D

Polyfonie

Goed: unisono. Wie tweeklank kiest, verwart dit met twee verschillende tonen tegelijk.

♪ LUISTEREN · SAMENKLANK

MEERSTEMMIG: TWEE SOORTEN

• Bij meerstemmig klinken meer dan twee melodieën tegelijk.

• Er zijn twee soorten: homofonie en polyfonie.

• Het verschil zit in wat de stemmen doen: samen hetzelfde of elk iets eigens.

Syllabus: homofonie en polyfonie als begrippen bij samenklank. Meerstemmig wordt herkend, maar niet actief als antwoord gevraagd. Gebruik dit overzicht als kapstok voor de volgende twee dia's.

Het Tensta Gospel Choir zingt meerstemmig, Zweden

♪ LUISTEREN · SAMENKLANK

HOMOFONIE

• Bij homofonie zingen of spelen de stemmen samen in hetzelfde ritme.

• Je hoort een klank die steeds verandert, vaak met één melodie bovenaan.

• Voorbeelden: een koraal, een kerkelijk koorstuk of een lied met koor.

Tip: laat leerlingen meeklappen met het ritme. Als alle stemmen op dezelfde plek een nieuwe toon zingen, is het homofonie. Veelgemaakte fout: homofonie en unisono door elkaar halen. Bij unisono zingen de stemmen dezelfde tonen, bij homofonie verschillende tonen in hetzelfde ritme. Image credit: Frankie Fouganthin / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Video: Mozart: Ave verum corpus, koor van King's College Cambridge (kanaal: KingsCollegeChoir). Wat hoor je? Een koor zingt samen, de stemmen volgen elkaar in hetzelfde ritme en vormen steeds samen een klank. Dat is homofonie. Laat leerlingen opletten of de stemmen tegelijk beginnen en eindigen met hun woorden. Antwoord: homofonie.

Het orgel van de Grote of Sint-Bavokerk in Haarlem

♪ LUISTEREN · SAMENKLANK

POLYFONIE

• Bij polyfonie heeft elke stem een eigen melodie.

• De stemmen komen vaak na elkaar binnen en klinken dan door elkaar.

• Een bekende vorm is de fuga, die Bach veel schreef.

Het fragment is een fuga voor orgel: je hoort de melodie eerst in één stem, daarna komt de melodie in andere stemmen terug. Veelgemaakte fout: denken dat polyfonie alleen met zang kan. Ook instrumenten kunnen polyfoon spelen. Image credit: Zairon / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Video: Bach: Kleine fuga in g klein, BWV 578, Netherlands Bach Society (kanaal: Netherlands Bach Society). Wat hoor je? Een melodie klinkt eerst alleen, daarna komen andere stemmen binnen met dezelfde melodie en gaat elke stem zijn eigen weg. Dat is polyfonie. Laat leerlingen opletten hoe de stemmen na elkaar binnenkomen. Antwoord: polyfonie.

Vul in: homofonie en polyfonie

Bij polyfonie heeft elke stem een eigen melodie. Bij homofonie zingen de stemmen samen hetzelfde ritme.

polyfonie

homofonie

unisono

tweeklank

Veelgemaakte fout: de twee woorden omdraaien. Ezelsbrug: poly = veel, elke stem iets eigens.

Een tweeklank en een akkoord op de notenbalk

♪ LUISTEREN · SAMENKLANK

TWEEKLANK, AKKOORD EN SPANNING

• Een akkoord is een klank van drie of meer tonen die tegelijk klinken.

• Sommige klanken klinken onrustig: dat is spanning.

• Andere klanken klinken rustig: dat is ontspanning.

• Veel stukken eindigen op een rustige klank.

Syllabus 2.1.g: spanning en ontspanning in de samenklank onderscheiden. Het akkoord op het plaatje is een C-akkoord (C, E en G). Akkoord en akkoordenschema worden in het examen niet als antwoord gevraagd, je volgt ze wel. Veelgemaakte fout: denken dat een hoge klank altijd spanning heeft. Het gaat om hoe onrustig of rustig de klank klinkt. Image credit: Eigen afbeelding, LessonUp

Een akkoordenschema met vier maten per regel

♪ LUISTEREN · SAMENKLANK

EEN AKKOORDENSCHEMA VOLGEN

• Een akkoordenschema laat zien welk akkoord klinkt in welke maat.

• Lees van links naar rechts, vak na vak.

• Elk vak is één maat, vaak met één akkoord.

• Voorbeeld: C, G, Am, F: in de derde maat klinkt Am.

Volgen van een eenvoudig akkoordenschema is een luistervaardigheid uit de syllabus. Op het examen luister je en wijst mee in het schema. Oefen eerst met de vakken: laat leerlingen met hun vinger mee gaan terwijl de docent in een vast tempo tikt. Veelgemaakte fout: vakken overslaan als het akkoord hetzelfde blijft. Image credit: Eigen afbeelding, LessonUp

Schema: C, G, Am, F. Welk akkoord klinkt in de derde maat?

A

C

B

G

C

F

D

Am

Derde vak is Am. Wie G kiest, telt vanaf nul of slaat een vak over.

Wat hoor je bij spanning in de muziek?

Goed: een onrustige klank die verder wil. Verwachte fout: alleen zeggen dat het hard klinkt, spanning heeft niets met volume te maken.

Wat vond je het lastigst?

1

Horen hoeveel stemmen er klinken

2

Homofonie en polyfonie uit elkaar houden

3

Spanning en ontspanning horen

4

Een akkoordenschema volgen

Gebruik de uitslag om te bepalen waar je in de examentraining extra tijd aan besteedt.

Noem een nummer met twee of meer stemmen.

Goed: elk nummer met koor of duozang, bijvoorbeeld een lied met achtergrondzang. Vraag door: hoeveel stemmen hoor je en zingen ze dezelfde melodie?

♪ LUISTEREN · SAMENKLANK

BEGRIPPEN (1/2)

• eenstemmig: je hoort één melodie

• tweestemmig: twee melodieën klinken tegelijk

• meerstemmig: meer dan twee melodieën klinken tegelijk

• unisono: alle stemmen zingen of spelen precies dezelfde tonen

• tweeklank: twee verschillende tonen die tegelijk klinken

♪ LUISTEREN · SAMENKLANK

BEGRIPPEN (2/2)

• homofonie: de stemmen zingen of spelen samen in hetzelfde ritme

• polyfonie: elke stem heeft een eigen melodie die door elkaar klinkt

• akkoord: klank van drie of meer tonen die tegelijk klinken

• akkoordenschema: overzicht van het akkoord dat per maat klinkt

• spanning en ontspanning: onrustige klank die opgelost wordt in een rustige klank