2
Chemische reacties
Paragraaf 2.2
Moleculen en atomen
Deel je een druppel water steeds verder op, dan houd je ooit een stukje over dat nog net water is. Wat is dat?
Scheikunde havo 3 | bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie
Foto: Sonia (CC BY 3.0)
2
Chemische reacties
Paragraaf 2.2
Moleculen en atomen
Deel je een druppel water steeds verder op, dan houd je ooit een stukje over dat nog net water is. Wat is dat?
Scheikunde havo 3 | bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie
Foto: Sonia (CC BY 3.0)
Les bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie, hoofdstuk 2 Chemische reacties, paragraaf 2.2 Moleculen en atomen. Ongeveer 40 minuten, scheikunde havo 3. Image credit: LessonUp Image credit: Sonia, Wikimedia Commons (CC BY 3.0)
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.2
2.2 Moleculen en atomen
Leerdoelen
2.2.1
Je kunt het verschil uitleggen tussen een atoom en een molecuul.
2.2.2
Je kunt het verschil uitleggen tussen een element en een verbinding.
2.2.3
Je kunt in een molecuulformule aflezen hoeveel atomen van elke soort er zitten.
Practica en vaardigheden
V A A R D I G H E I D
Molecuulformules lezen
De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.2
Startvraag
Een druppel water
Je deelt een druppel water steeds in kleinere stukjes. Wat is het kleinste stukje dat nog water is?
Een waterstofatoom
Een zuurstofatoom
Een watermolecuul
Een koolstofatoom
Laat eerst stemmen en vraag dan naar de redenering. Een watermolecuul bestaat uit twee waterstofatomen en één zuurstofatoom. Als je dat molecuul opdeelt, heb je geen water meer, maar losse atomen van waterstof en zuurstof. Koolstof komt in water niet voor.
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.2
Atomen en moleculen
Foto: Bin im Garten (CC BY-SA 3.0)
Alle stoffen bestaan uit piepkleine deeltjes.
atoom: het kleinste deeltje van een element, zoals H of O
molecuul: een groepje atomen dat aan elkaar zit, zoals H₂O
Een watermolecuul heeft 2 H-atomen en 1 O-atoom.
Elk element heeft een eigen symbool. Alle symbolen staan in het periodiek systeem. Leerlingen hoeven ze niet allemaal te kennen, alleen de veelvoorkomende. Laat leerlingen een watermolecuul tekenen als drie bolletjes. Image credit: Bin im Garten, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.2
Element of verbinding?
Stoffen zijn te verdelen naar de atomen waaruit ze bestaan.
Element
Eén soort atoom, zoals zuurstof (O₂), waterstof (H₂) of ijzer (Fe). Een element kun je niet verder ontleden.
Verbinding
Meer soorten atomen samen, zoals water (H₂O) of koolstofdioxide (CO₂). Een verbinding kun je ontleden in elementen.
Dit sluit aan op 2.1: bij het ontleden van water ontstaan de elementen waterstof en zuurstof. Let op de woorden: zuurstof als stof bestaat uit moleculen O₂, twee atomen aan elkaar. Het is toch een element, want er zit maar één soort atoom in. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.2
Opdrachten Kennis
1
Hoeveel atomen zitten er in één molecuul CO₂?
2
3
1
4
CO₂ heeft één koolstofatoom en twee zuurstofatomen, samen 3. Wie 2 kiest, telt alleen de index. Wie 1 kiest, telt alleen de soorten atomen als één molecuul.
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.2
Symbolen en formules lezen
Elk element heeft een symbool: H waterstof, C koolstof, N stikstof, O zuurstof, Na natrium, Fe ijzer.
Een klein cijfer achter een symbool, de index, geeft het aantal atomen van dat soort. In H₂O staan 2 H-atomen en 1 O-atoom. Geen cijfer betekent 1.
Fe komt van ferrum, Na van natrium (Latijn). Benadruk dat een index alleen voor het symbool ervoor staat: in CO₂ geldt de 2 alleen voor de O. Dit is een veelgemaakte fout. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.2
Voorbeeldopdracht 1
Glucose heeft molecuulformule C₆H₁₂O₆. Hoeveel atomen van elke soort zitten er in één molecuul, en hoeveel in totaal?
gegeven
C₆H₁₂O₆
gevraagd
aantal atomen per soort en in totaal
uitwerking
C: 6, H: 12, O: 6
totaal: 6 + 12 + 6 = 24
antwoord
6 C, 12 H en 6 O: samen 24 atomen.
Glucose is druivensuiker. Het is een mooi voorbeeld omdat leerlingen het kennen. Laat leerlingen eerst per symbool de index opzoeken en pas dan optellen. Image credit: LessonUp
Vul de ontbrekende woorden in.
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.2
Opdrachten Kennis
2
Een atoom is het kleinste deeltje van een element.
Een groepje atomen dat aan elkaar zit is een molecuul.
In H₂O staat de 2 voor het aantal waterstofatomen.
Zuurstofatomen is de meest gekozen afleider: de index staat direct achter het symbool waar hij bij hoort. Dat is H, niet O.
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.2
Opdrachten Toepassing
3
Hoeveel atomen zitten er in één molecuul ammoniak, NH₃?
NH₃ heeft 1 stikstofatoom en 3 waterstofatomen, samen 4 atomen. Doorvragen: is ammoniak een element of een verbinding? Een verbinding, want er zitten twee soorten atomen in.
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.2
Opdrachten Toepassing
★ 4
Ethanol heeft molecuulformule C₂H₆O. Hoeveel atomen heeft één molecuul, en van hoeveel soorten?
8 atomen van 3 soorten
3 atomen van 3 soorten
9 atomen van 2 soorten
9 atomen van 3 soorten
Dit is de steropdracht. 2 C + 6 H + 1 O = 9 atomen, van 3 soorten: koolstof, waterstof en zuurstof. Wie 3 atomen noemt, telt alleen de soorten. Wie 8 kiest, vergeet dat O zonder cijfer 1 atoom is.
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.2
V E R D I E P I N G
Van klein naar groot
Zet op volgorde, van het kleinste naar het grootste.
Een waterstofatoom is ongeveer 0,1 nanometer, een watermolecuul ongeveer 0,3 nanometer en een eiwitmolecuul enkele nanometers. Een bacterie meet ongeveer een micrometer en een mier enkele millimeters. Laat leerlingen merken dat er ontzettend veel stappen zitten tussen een atoom en een mier.
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.2
V E R D I E P I N G
Atomen zijn héél klein
Een klein atoom is ongeveer 0,1 nanometer groot, en een nanometer is een miljoenste millimeter. Zet je tien miljoen atomen naast elkaar, dan is die rij ongeveer 1 millimeter lang. Met een gewone microscoop zie je ze niet.
Met speciale microscopen, zoals een tunnelmicroscoop, kunnen onderzoekers wel afzonderlijke atomen zichtbaar maken. Het hoeft niet besproken, maar het maakt het idee dat atomen echt bestaan sterker. Image credit: RandomKatze, Wikimedia Commons (CC0) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 2
Paragraaf 2.2
Checklist leerdoelen
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
2.2.1 Atoom en molecuul
2.2.2 Element en verbinding
2.2.3 Atomen tellen in een formule
Ik kan ze allemaal
In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.
2.2
Klik hier
voor meer kant-en-klare themalessen
Image credit: LessonUp