De Kwestie · 2.2 De bouwstenen van de rechtsstaat
De Kwestie
MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
PARAGRAAF 2.2
De bouwstenen van de rechtsstaat
Wat er nodig is om te voorkomen dat macht wordt misbruikt.
De Ridderzaal op het Binnenhof in Den Haag, 2015.
La durée de la leçon est: 40 minIntroduction
Éléments de cette leçon
De Kwestie
MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
PARAGRAAF 2.2
De bouwstenen van de rechtsstaat
Wat er nodig is om te voorkomen dat macht wordt misbruikt.
De Ridderzaal op het Binnenhof in Den Haag, 2015.
Tweede les van thema 2. In 2.1 ging het om wat een rechtsstaat is; nu om de voorwaarden waaraan een rechtsstaat moet voldoen. Kernconcepten: rechtsstaat, macht, democratie. De omslag toont de Ridderzaal op het Binnenhof, waar op Prinsjesdag de troonrede wordt uitgesproken. Image credit: Hermann Luyken / Wikimedia Commons (CC0)
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
DE KWESTIE
Wat is er nodig om te voorkomen dat de overheid haar macht misbruikt?
NA DEZE LES KUN JE
de voorwaarden van een democratische rechtsstaat noemen en uitleggen
de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht uit elkaar houden
uitleggen hoe je omgaat met grondrechten die met elkaar botsen
§ 2.2 De bouwstenen van de rechtsstaat
Cet élément n'a pas d'instructions
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Stel: één persoon maakt de wetten, voert ze uit én is rechter. Wat kan er misgaan?
Activatie, hooguit 3 minuten. Verwacht: hij straft wie hij wil, maakt wetten in zijn eigen voordeel, niemand kan hem controleren. Maak daarna de brug: daarom verdeel je de macht. Een voorbeeld dichtbij: een scheidsrechter die ook in een van de teams speelt.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
VOORWAARDEN
Vijf bouwstenen van een democratische rechtsstaat
Legaliteitsbeginsel: de overheid mag alleen iets doen als een wet dat toestaat. Grondrechten: iedereen heeft rechten die de overheid moet respecteren. Machtenscheiding: de macht is verdeeld, zodat niemand alles in handen heeft. Onafhankelijke rechtspraak: een rechter oordeelt zonder bemoeienis van de politiek. Democratie: burgers kiezen wie de wetten maakt en kunnen die mensen weer wegsturen.
§ 2.2 De bouwstenen van de rechtsstaat
Examentaal: de democratische rechtsstaat. Een land kan democratisch zijn zonder rechtsstaat (een meerderheid die minderheden onderdrukt), en in theorie een rechtsstaat zonder democratie. In Nederland horen ze bij elkaar. Onafhankelijke rechtspraak komt in paragraaf 2.3 uitgebreid terug.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
“
Geen feit is strafbaar dan uit kracht van een daaraan voorafgegane wettelijke strafbepaling.
ARTIKEL 1 WETBOEK VAN STRAFRECHT
§ 2.2 De bouwstenen van de rechtsstaat
Dit is het legaliteitsbeginsel in het strafrecht: je kunt alleen gestraft worden voor iets wat al strafbaar was toen je het deed. Laat leerlingen de zin in gewone taal navertellen. Voorbeeld: als morgen een wet ingaat die vapen op straat verbiedt, kun je niet gestraft worden voor vapen van vorige week.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Een burgemeester wil een jongere beboeten, maar geen wet verbiedt wat hij deed. Welke bouwsteen verbiedt die boete?
Het legaliteitsbeginsel
De machtenscheiding
De onafhankelijke rechtspraak
De democratie
Het legaliteitsbeginsel: zonder wettelijke grondslag geen straf en geen overheidsoptreden. Wie machtenscheiding kiest, denkt dat de burgemeester zijn boekje te buiten gaat als bestuurder; dat klopt ook een beetje, maar het kernprobleem is dat er geen wet is.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
TRIAS POLITICA
Drie machten, drie taken
Wetgevende macht
Maakt de wetten. In Nederland doen de regering en het parlement (de Staten-Generaal) dat samen.
Uitvoerende macht
Voert de wetten uit en bestuurt het land: de regering, met de ministeries, de politie en de Belastingdienst.
Rechterlijke macht
Beoordeelt of iemand de wet heeft overtreden en beslecht conflicten: de rechters.
§ 2.2 De bouwstenen van de rechtsstaat
De trias politica is bedacht door de Franse filosoof Montesquieu (De l'esprit des lois, 1748). Zijn idee: macht moet macht in evenwicht houden. De regering is in Nederland de koning en de ministers; de koning is onschendbaar, de ministers zijn verantwoordelijk.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
NEDERLAND
Macht gespreid en gecontroleerd
In Nederland is de macht niet streng gescheiden: de regering maakt samen met het parlement wetten. Daarom spreken we van machtenspreiding. De Tweede Kamer controleert de regering.
Bij de toeslagenaffaire zag de Belastingdienst duizenden ouders ten onrechte voor fraudeurs aan. Na een onderzoek van de Kamer trad het kabinet in 2021 af.
De plenaire zaal van de Tweede Kamer: hier wordt over wetten gestemd.
§ 2.2 De bouwstenen van de rechtsstaat
Machtenspreiding in plaats van strikte machtenscheiding: ministers zijn lid van de regering (uitvoerend) en maken ook wetsvoorstellen (wetgevend). De toeslagenaffaire laat zien dat controle soms tekortschiet: ook de bestuursrechter (Raad van State) heeft later erkend dat hij ouders onvoldoende heeft beschermd. Het kabinet-Rutte III trad af in januari 2021 na het rapport "Ongekend onrecht" van een Kamercommissie. Image credit: Husky / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
CASUS
Twee grondrechten, één plein
Een groep wil op zaterdag demonstreren voor een moskee, met spandoeken tegen de islam. Ze beroepen zich op de vrijheid van meningsuiting en het recht om te demonstreren.
De bezoekers van de moskee voelen zich bedreigd. Zij beroepen zich op de vrijheid van godsdienst.
De burgemeester mag de demonstratie niet verbieden om wat er op de spandoeken staat. Hij mag wel regels stellen: een andere plek, een ander tijdstip, genoeg afstand. Zo krijgen beide grondrechten ruimte.
§ 2.2 De bouwstenen van de rechtsstaat
Botsende grondrechten: geen grondrecht is absoluut. De burgemeester mag vooraf niet naar de inhoud kijken (geen censuur), maar wel ingrijpen voor de veiligheid, de verkeersveiligheid of om wanorde te voorkomen (Wet openbare manifestaties). Uiteindelijk beslist bij een conflict de rechter. Laat leerlingen een eigen voorbeeld bedenken, bijvoorbeeld een grap over een geloof op sociale media.
Maak de zinnen af
De Tweede Kamer stemt over een nieuwe wet: dat hoort bij de wetgevende macht. De politie handhaaft die wet: dat is de uitvoerende macht. Een rechter beslist of iemand de wet heeft overtreden: dat is de rechterlijke macht. De regering maakt ook wetten, dus is er in Nederland machtenspreiding en geen strenge scheiding.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Let op de politie: leerlingen denken vaak dat die bij de rechterlijke macht hoort, omdat ze met criminaliteit te maken heeft. De politie is uitvoerende macht. "Controlerende" is geen macht van de trias politica, maar wel een taak van het parlement.
Eens
Oneens
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Stelling: Een rechter moet een wet kunnen tegenhouden als die tegen de Grondwet ingaat.
Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Artikel 120 van de Grondwet verbiedt dit nu: de rechter treedt niet in de beoordeling van de grondwettigheid van wetten. Wel mag de rechter wetten toetsen aan internationale verdragen, zoals het EVRM. Doorvraag 1: wie moet het laatste woord hebben, gekozen politici of benoemde rechters, en waarom? Doorvraag 2: had zo'n toetsing de ouders in de toeslagenaffaire kunnen helpen? Er ligt al jaren een discussie over een constitutioneel hof; controleer de actuele stand.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
TERUG NAAR DE KWESTIE
Wat is er nodig om te voorkomen dat de overheid haar macht misbruikt?
WAT JE NU WEET
Een democratische rechtsstaat rust op vijf bouwstenen: het legaliteitsbeginsel, grondrechten, machtenscheiding, onafhankelijke rechtspraak en democratie.
De macht is verdeeld over wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht, zodat de ene macht de andere controleert.
Botsen grondrechten, dan zoekt de overheid een evenwicht, en bij een conflict beslist de rechter.
§ 2.2 De bouwstenen van de rechtsstaat
Cet élément n'a pas d'instructions
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Welke bouwsteen schoot tekort in de toeslagenaffaire? Leg uit met één voorbeeld.
Exitvraag. Goede antwoorden: controle door het parlement (de Kamer kreeg lang niet alle informatie), onafhankelijke rechtspraak (de rechter gaf de Belastingdienst te veel gelijk), grondrechten (ouders werden ongelijk behandeld, soms vanwege hun afkomst). Een goed antwoord koppelt een bouwsteen aan wat er echt gebeurde. Verwachte fout: alleen zeggen dat het "oneerlijk" was.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
BEGRIPPEN
Woorden van deze les
Legaliteitsbeginsel: de overheid mag alleen optreden op grond van een wet
Trias politica: verdeling van de macht in wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht (Montesquieu)
Wetgevende macht: maakt de wetten: regering en Staten-Generaal samen
Uitvoerende macht: voert de wetten uit: de regering en haar diensten
Rechterlijke macht: beoordeelt overtredingen en conflicten: de rechters
Machtenspreiding: de machten zijn verdeeld, maar werken ook samen en controleren elkaar
Democratische rechtsstaat: rechtsstaat waarin burgers ook zelf het bestuur kiezen
§ 2.2 De bouwstenen van de rechtsstaat
Cet élément n'a pas d'instructions
