De Kwestie · 2.6 Blik over de grens
De Kwestie
MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
PARAGRAAF 2.6
Blik over de grens
Hoe het elders met de rechtsstaat gaat, en welke hoven in Europa en Den Haag hem bewaken.
Het Internationaal Strafhof in Den Haag, 2022.
La durée de la leçon est: 40 minIntroduction
Éléments de cette leçon
De Kwestie
MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
PARAGRAAF 2.6
Blik over de grens
Hoe het elders met de rechtsstaat gaat, en welke hoven in Europa en Den Haag hem bewaken.
Het Internationaal Strafhof in Den Haag, 2022.
Zesde les van thema 2. Na vijf lessen over Nederland kijken we naar andere landen en naar internationale hoven. De omslag toont het Internationaal Strafhof in Den Haag. Let op: de situatie in landen als Polen en Hongarije verandert snel; controleer vlak voor de les het nieuws. Image credit: Choinowski / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
DE KWESTIE
Kan een rechtsstaat ook weer verdwijnen, en wie houdt dat tegen?
NA DEZE LES KUN JE
argumenten voor en tegen de doodstraf verklaren uit waarden
uitleggen hoe een rechtsstaat onder druk kan komen te staan
de taken van het Europees Hof en het Internationaal Strafhof uit elkaar houden
§ 2.6 Blik over de grens
Cet élément n'a pas d'instructions
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Wat moet er in een land gebeuren voordat jij zegt: dit is geen rechtsstaat meer?
Activatie, hooguit 3 minuten. Verwacht: journalisten opgepakt, rechters ontslagen, verkiezingen vervalst, demonstraties verboden, geen vrije media. Koppel de antwoorden aan de bouwstenen uit 2.2: welke bouwsteen valt er dan weg?
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
DE DOODSTRAF
Mag een staat iemand doden?
Voorstanders
Wie een ander doodt, verdient zelf de dood: dat is vergelding.
De doodstraf zou anderen afschrikken.
En de dader kan nooit meer iemand iets aandoen.
Tegenstanders
Het recht op leven geldt voor iedereen, ook voor een moordenaar.
Een rechter kan zich vergissen, en dan is de fout nooit meer te herstellen.
Uit onderzoek blijkt niet dat de doodstraf beter afschrikt dan een lange gevangenisstraf.
§ 2.6 Blik over de grens
Volgens Amnesty International heeft ruim twee derde van de landen de doodstraf afgeschaft of voert hem niet meer uit. Landen met de meeste executies zijn onder meer China, Iran en Saudi-Arabië; ook een deel van de Amerikaanse staten kent de doodstraf. Controleer de actuele cijfers in het jaarrapport van Amnesty. Alle lidstaten van de Raad van Europa hebben de doodstraf afgeschaft.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
“
De doodstraf kan niet worden opgelegd.
ARTIKEL 114 GRONDWET
§ 2.6 Blik over de grens
Het kortste artikel van de Grondwet. De doodstraf werd in Nederland in 1870 afgeschaft voor gewone misdrijven; na de Tweede Wereldoorlog is hij nog opgelegd aan oorlogsmisdadigers. Sinds 1983 staat het verbod in de Grondwet. Vraag: waarom zou je dit in de Grondwet zetten en niet in een gewone wet? (Zodat een toevallige meerderheid hem niet snel kan terugbrengen.)
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
ONDER DRUK
Rechtsstaat onder druk in Europa
In Polen kreeg de regering na 2015 meer invloed op de benoeming van rechters. Duizenden mensen protesteerden, en het Hof van Justitie van de EU legde Polen een dwangsom op.
In Hongarije kregen regering en parlement sinds 2010 meer grip op rechters en media. De EU hield daarom miljarden euro's aan steun achter.
Protest bij het parlement in Warschau voor onafhankelijke rechters, juli 2017.
§ 2.6 Blik over de grens
Polen: het Hof van Justitie van de EU legde in 2021 een dwangsom op van een miljoen euro per dag vanwege de tuchtkamer voor rechters. Na de verkiezingen van eind 2023 begon een nieuwe regering aan herstel, wat politiek lastig bleek. Hongarije: de EU bevroor eind 2022 miljarden euro's op grond van het rechtsstaatmechanisme. In april 2026 waren er parlementsverkiezingen in Hongarije: controleer de actuele situatie. Het gaat hier om het mechanisme, niet om een oordeel over partijen. Image credit: Mariochom / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Welke maatregel tast de onafhankelijke rechtspraak het meest aan?
De regering bepaalt voortaan zelf wie er rechter wordt
Het parlement geeft de rechtbanken meer geld
Rechters moeten al hun uitspraken online zetten
De regering maakt een nieuwe wet tegen cybercrime
Als de regering zelf rechters kiest, zullen rechters minder snel tegen de regering durven oordelen. Online publicatie van uitspraken versterkt juist de openbaarheid. Een nieuwe wet maken is gewoon het werk van de wetgevende macht.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
STRAATSBURG
Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens
Dit Hof beoordeelt of landen zich houden aan het EVRM, het mensenrechtenverdrag van de Raad van Europa. Een burger kan er klagen als hij in zijn eigen land nergens meer terecht kan.
In 2024 oordeelde het Hof dat Zwitserland oudere vrouwen te weinig beschermde tegen de gevolgen van klimaatverandering.
Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg.
§ 2.6 Blik over de grens
De Raad van Europa (46 landen) is iets anders dan de Europese Unie (27 landen); leerlingen verwarren die vaak, net als het EHRM (Straatsburg) en het Hof van Justitie van de EU (Luxemburg). De klimaatzaak is die van de KlimaSeniorinnen, april 2024. In Nederland gebruikte de Hoge Raad het EVRM al in de Urgenda-zaak (2019): de staat moest de uitstoot sneller verlagen. Image credit: Gzen92 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
TWEE HOVEN
Wie berecht wie?
Europees Hof (EHRM)
Een burger klaagt een staat aan.
Het gaat om schending van mensenrechten, zoals een oneerlijk proces of marteling.
Het land moet de schending herstellen en soms schadevergoeding betalen.
Internationaal Strafhof
Het Hof berecht personen, ook presidenten en generaals.
Het gaat om de zwaarste misdrijven: genocide, misdrijven tegen de menselijkheid, oorlogsmisdrijven.
Het Hof in Den Haag heeft geen eigen politie: het heeft landen nodig die verdachten uitleveren.
§ 2.6 Blik over de grens
Het Internationaal Strafhof bestaat sinds 2002 (Statuut van Rome) en treedt alleen op als een land zelf niet wil of kan vervolgen. Niet alle landen erkennen het Hof, onder meer de Verenigde Staten, Rusland en China niet. In 2023 vaardigde het Hof een arrestatiebevel uit tegen de Russische president Poetin; in 2025 werd de Filipijnse oud-president Duterte naar Den Haag overgebracht. Verwar het niet met het Internationaal Gerechtshof van de VN in het Vredespaleis: dat beslecht geschillen tussen staten.
Maak de zinnen af
Een burger die vindt dat zijn land zijn mensenrechten schendt, kan naar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Dat Hof toetst aan het EVRM. Een oud-president die verdacht wordt van oorlogsmisdrijven, kan terechtstaan bij het Internationaal Strafhof in Den Haag.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
De afleiders zijn precies de hoven die leerlingen door elkaar halen. Internationaal Gerechtshof: geschillen tussen staten. Hof van Justitie van de EU: uitleg van EU-recht. EHRM: mensenrechten volgens het EVRM. Internationaal Strafhof: personen, zwaarste misdrijven.
Eens
Oneens
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Stelling: De EU moet landen die rechters aan banden leggen hun EU-geld afpakken.
Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Voor: EU-landen hebben afgesproken de rechtsstaat te respecteren, en EU-geld moet eerlijk besteed worden, wat een onafhankelijke rechter vereist. Tegen: dan straf je ook gewone burgers, en een land heeft zelf democratisch voor zijn regering gekozen (soevereiniteit). Doorvraag 1: wat weegt zwaarder, de keuze van de kiezers in dat land of de afspraken binnen de EU? Doorvraag 2: wat zou jij vinden als de EU Nederland zo zou aanpakken?
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
TERUG NAAR DE KWESTIE
Kan een rechtsstaat ook weer verdwijnen, en wie houdt dat tegen?
WAT JE NU WEET
Een rechtsstaat kan stap voor stap verdwijnen, bijvoorbeeld als de regering grip krijgt op rechters en media.
Rechtsstaten verschillen: Nederland heeft de doodstraf in de Grondwet verboden, andere landen passen hem nog toe.
Internationale hoven, zoals het Europees Hof in Straatsburg en het Internationaal Strafhof in Den Haag, beschermen mensenrechten over de grens heen.
§ 2.6 Blik over de grens
Cet élément n'a pas d'instructions
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Welke twee signalen laten zien dat de rechtsstaat in een land onder druk staat? Leg uit waarom.
Exitvraag. Goede signalen: de regering benoemt of ontslaat rechters, journalisten worden vervolgd, demonstraties worden verboden, uitspraken van rechters worden genegeerd, verkiezingen zijn niet eerlijk. Een goed antwoord koppelt elk signaal aan een bouwsteen (onafhankelijke rechtspraak, grondrechten, democratie). Verwachte fout: alleen "er is een dictator" zonder uit te leggen wat er misgaat.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
BEGRIPPEN
Woorden van deze les
Doodstraf: straf waarbij de staat de veroordeelde doodt; in Nederland verboden door de Grondwet
EVRM: Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, van de Raad van Europa
EHRM: Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg: burger tegen staat
Internationaal Strafhof: hof in Den Haag dat personen berecht voor de zwaarste misdrijven
Raad van Europa: organisatie van 46 Europese landen die mensenrechten bewaakt
Rechtsstaatmechanisme: EU-regel om geld achter te houden als een land de rechtsstaat aantast
§ 2.6 Blik over de grens
Cet élément n'a pas d'instructions
