EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · EXPONENT EN LOG
Exponenten en logaritmen
Examenstof wiskunde B havo
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · EXPONENT EN LOG
Exponenten en logaritmen
Examenstof wiskunde B havo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: Subdomein B1 (exponentiële en logaritmische functie, B1.5, B1.6, B1.11, bijlage 4 D) en B2.4.
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · EXPONENT EN LOG
Wat ga je kunnen?
Ik kan met exponentiële en logaritmische functies werken: groeifactor en verdubbelingstijd bepalen, rekenregels gebruiken en vergelijkingen oplossen.
Cet élément n'a pas d'instructions
Waar denk je aan bij het woord groeien?
Verwacht: meer worden, procent, verdubbelen, bacteriën, rente, steeds sneller, spaargeld, virus. Maak het verschil: lineaire groei is er steeds hetzelfde bij, exponentiële groei is er steeds hetzelfde percentage bij. Daar gaat deze les over, en over de logaritme waarmee je terugrekent.
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · EXPONENT EN LOG
Beginwaarde en groeifactor
Bij een exponentiële functie staat de variabele in de exponent: f(x) = b · gˣ.
b is de beginwaarde (de waarde bij x = 0) en g is de groeifactor, ook wel het grondtal.
Voorbeeld: N(t) = 200 · 1,5ᵗ. Beginwaarde 200, groeifactor 1,5: 200, 300, 450, ...
Bij elke stap van 1 in t wordt de waarde met 1,5 vermenigvuldigd: 200 · 1,5 = 300 en 300 · 1,5 = 450. De beginwaarde is het snijpunt met de y-as. Veelgemaakte fout: de groeifactor optellen in plaats van vermenigvuldigen (200, 201,5, 203, ...). Syllabus B1.5: een exponentiële functie beschrijven met beginwaarde en groeifactor.
f(x) = 3 · 2ˣ en h(x) = 3 · 0,5ˣ
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · EXPONENT EN LOG
De grafiek van gˣ
Bij g > 1 stijgt de grafiek, steeds sneller (toenemend stijgend).
Bij 0 < g < 1 daalt de grafiek, steeds langzamer (afnemend dalend).
De grafiek snijdt de y-as in (0, b) en heeft de x-as als horizontale asymptoot.
Voor b > 0 is b · gˣ altijd positief: er is geen nulpunt.
In de figuur zijn f(x) = 3 · 2ˣ (groeifactor 2, stijgend) en h(x) = 3 · 0,5ˣ (groeifactor 0,5, dalend) getekend. Beide gaan door (0, 3). De stijgende grafiek nadert links de x-as, de dalende grafiek nadert rechts de x-as. Veelgemaakte fout: denken dat de grafiek de x-as snijdt of dat de groeifactor de hoogte van de grafiek bij x = 0 is. Image credit: Eigen figuur
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · EXPONENT EN LOG
Groeipercentage en groeifactor
Toename met p% per stap: g = 1 + p/100. Afname met p%: g = 1 − p/100.
Toename van 8% geeft g = 1,08. Afname van 15% geeft g = 0,85.
Andersom: g = 1,035 is een toename van 3,5% per stap.
Reken samen na: 8% van 100 is 8, dus 108 en g = 1,08. Bij afname van 15% blijft 85% over, dus g = 0,85. Een groeifactor onder 1 is altijd een afname. Veelgemaakte fouten: het percentage zelf als groeifactor nemen (g = 0,08 of g = 8) en bij afname 1 + 0,15 rekenen.
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · EXPONENT EN LOG
Groeifactor per andere tijdseenheid
Een groeifactor van 1,2 per jaar is niet 1,2 per maand: kies de tijdseenheid waarin je rekent.
Over n stappen vermenigvuldig je met g tot de macht n. Voor een deel van een stap gebruik je een gebroken exponent.
Per maand is de groeifactor ongeveer 1,0153, dus ongeveer 1,53% per maand: niet 20%/12 = 1,67%. Controle: 1,0153 tot de macht 12 is weer ongeveer 1,2. Dit is de rekenregel (aᵖ)ᵠ = aᵖᵠ uit bijlage 4. Veelgemaakte fout: het jaarpercentage delen door 12.
De hoeveelheid water in een vijver neemt per week met 12% af. Wat is de groeifactor per week?
1,12
0,12
−0,12
0,88
Afname van 12% betekent dat 88% overblijft: g = 1 − 0,12 = 0,88. 1,12 hoort bij een toename van 12%; 0,12 is het percentage zelf; −0,12 is het teken van afname als groeifactor.
Op een rekening staat € 2000. Het saldo groeit met 5% per jaar. Hoeveel euro staat er na 3 jaar?
g = 1,05 en na 3 jaar 2000 · 1,05³ = 2000 · 1,157625 = 2315,25. Verwachte fouten: 2000 + 3 · 100 = 2300 (lineair rekenen) of 2000 · 1,15 = 2300 (3 · 5% optellen).
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · EXPONENT EN LOG
De logaritme: de exponent zoeken
De logaritme van a met grondtal g is de exponent waarmee je g moet verheffen om a te krijgen.
Voorbeeld: ²log(8) = 3, want 2³ = 8. En ¹⁰log(1000) = 3, want 10³ = 1000.
Een logaritme bestaat alleen voor a > 0. Het grondtal g is positief en niet gelijk aan 1.
Lees ᵍlog(a) als: tot welke macht moet g om a te krijgen? Het verband gˣ = a precies dan als x = ᵍlog(a) is de basis voor het oplossen van vergelijkingen later in de les (syllabus B1.6 en B2.4). Er komen in havo wiskunde B geen e en geen ln voor. Veelgemaakte fout: grondtal en uitkomst verwisselen, bijvoorbeeld ²log(8) = 4 omdat 2 · 4 = 8.
f(x) = ²log(x)
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · EXPONENT EN LOG
De grafiek van de logaritme
Bij f(x) = ²log(x) is het domein x > 0 en het bereik alle reële getallen.
De y-as is de verticale asymptoot. De grafiek snijdt de x-as in (1, 0).
Bij grondtal g > 1 stijgt de grafiek, steeds langzamer (afnemend stijgend).
Punten (2, 1), (4, 2) en (8, 3): bij elke verdubbeling van x komt er 1 bij.
Voor x dicht bij 0 wordt de uitkomst heel negatief; de grafiek komt de y-as niet aan. Voor grote x blijft de grafiek stijgen, maar steeds langzamer: van ²log(8) = 3 naar ²log(16) = 4 moet x al met 8 toenemen. Veelgemaakte fout: denken dat de grafiek voor x < 0 doorloopt of de x-as als asymptoot noemen. Image credit: Eigen figuur
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · EXPONENT EN LOG
Rekenregels voor machten
Bij gelijke grondtallen: vermenigvuldigen is exponenten optellen, delen is exponenten aftrekken.
Een macht van een macht: de exponenten vermenigvuldigen. Een negatieve exponent is een breuk.
Reken een voorbeeld: 2³ · 2⁴ = 2⁷ = 128 en 2⁷ / 2⁴ = 2³ = 8. Ook (ab)ᵖ = aᵖ · bᵖ hoort bij deze regels, en een wortel is een gebroken exponent: √a = a tot de macht ½ (bijlage 4, D1 tot en met D6). Veelgemaakte fout: bij vermenigvuldigen de exponenten vermenigvuldigen (2³ · 2⁴ = 2¹²) of de grondtallen vermenigvuldigen (2³ · 2⁴ = 4⁷).
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · EXPONENT EN LOG
Rekenregels voor logaritmen
Vermenigvuldigen binnen de log is optellen buiten de log. Delen is aftrekken.
Een macht binnen de log: de exponent komt voor de log te staan.
Een ander grondtal kiezen kan ook, bijvoorbeeld om met de GR te rekenen.
Voorbeelden: ³log(6) + ³log(1,5) = ³log(9) = 2 en ²log(40) − ²log(5) = ²log(8) = 3. Voor de macht: ²log(8⁴) = 4 · ²log(8) = 4 · 3 = 12. Het omrekenen van grondtal (p mag elk positief getal behalve 1 zijn, bijvoorbeeld 10) staat in bijlage 4, D10. Veelgemaakte fout: ᵍlog(a + b) opsplitsen in ᵍlog(a) + ᵍlog(b), of ᵍlog(a) + ᵍlog(b) = ᵍlog(a) · ᵍlog(b) schrijven.
Vul in
De grafiek van ²log(x) heeft de y-as als verticale asymptoot en gaat door het punt (1, 0).
Voor x → 0 loopt ²log(x) naar −∞: de y-as (x = 0) is de verticale asymptoot. Het nulpunt is x = 1, want 2⁰ = 1. Wie x-as invult, verwart de asymptoot met die van de exponentiële functie.
Schrijf als één logaritme: ³log(4) + ³log(5).
³log(9)
³log(20)
⁹log(20)
³log(4) · ³log(5)
Optellen buiten de log is vermenigvuldigen binnen de log: 4 · 5 = 20, dus ³log(20). ³log(9) telt de getallen binnen de log op; ⁹log(20) telt de grondtallen mee; het product van twee logaritmen is geen regel. Numeriek: ³log(4) + ³log(5) is ongeveer 2,73.
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · EXPONENT EN LOG
De vergelijking gˣ = c oplossen
Isoleer eerst de macht. Daarna geldt: gˣ = c geeft x = ᵍlog(c).
Eerst delen: 5 · 2ˣ = 40 geeft 2ˣ = 8, dus x = ²log(8) = 3.
Staat er exact? Laat de logaritme staan. Anders: 3ˣ = 20 geeft x ≈ 2,73.
Ook zonder de logaritme-notatie mag je met de GR oplossen (snijpunt van twee grafieken) als de vraag geen exact antwoord vraagt (syllabus B2.4 en de examenwerkwoorden). Veelgemaakte fout: bij 5 · 2ˣ = 40 de logaritme nemen zonder eerst door 5 te delen (x = ²log(40) ≈ 5,32 is dan fout). Eerst delen door 5: 2ˣ = 8.
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · EXPONENT EN LOG
De vergelijking ᵍlog(x) = c oplossen
Bij ᵍlog(x) = c is x de macht zelf: x = g tot de macht c.
²log(x) = 5 geeft x = 2⁵ = 32.
Isoleer eerst de logaritme. Controleer daarna dat x > 0.
Bij het tweede voorbeeld: 3 · ⁴log(x) = 6, dus ⁴log(x) = 2 en x = 4² = 16. Dit is syllabus B2.4: vergelijkingen van het type ᵍlog(x) = c. Veelgemaakte fout: x = c invullen, of g · c rekenen (2 · 5 = 10) in plaats van g tot de macht c.
N(t) = 100 · 2 tot de macht t/3: verdubbeling elke 3 uur
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · EXPONENT EN LOG
Verdubbelingstijd en halveringstijd
De verdubbelingstijd is de tijd waarin de hoeveelheid twee keer zo groot wordt.
Bij exponentiële groei is die tijd overal gelijk: van 100 naar 200 duurt even lang als van 400 naar 800.
De halveringstijd is de tijd waarin een afnemende hoeveelheid half zo groot wordt.
Hier verdubbelt N elke 3 uur: de groeifactor per uur is 2 tot de macht ⅓, ongeveer 1,26.
In de figuur is N(t) = 100 · 2^(t/3): elke 3 uur twee keer zo groot. Bij groeifactor g per tijdseenheid reken je de verdubbelingstijd uit met gᵗ = 2, dus t = ᵍlog(2). Voor de halveringstijd los je gᵗ = ½ op. Voorbeelden: g = 1,05 per jaar geeft t = log(2)/log(1,05), ongeveer 14,2 jaar. g = 0,8 per uur geeft een halveringstijd van ongeveer 3,1 uur. Veelgemaakte fout: de verdubbelingstijd uit twee metingen met de groeifactor zelf verwarren. Image credit: Eigen figuur
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · EXPONENT EN LOG
x schrijven als functie van y
Soms staat y gegeven en wil je x uitdrukken in y.
Werk de formule achterstevoren af: eerst isoleren, dan de macht of logaritme omdraaien.
Dit is syllabus B1.6: bij exponentiële en logaritmische functies x schrijven als functie van y. Bij y = 3 · 2ˣ deel je eerst door 3 en neem je dan de logaritme met grondtal 2. Bij y = 4 + ³log(x) trek je eerst 4 af en schrijf je dan x als macht van 3. Veelgemaakte fout: bij y = 3 · 2ˣ meteen ²log(y) − 3 opschrijven.
Los de vergelijking op. Rond af op 2 decimalen.
x = ²log(50) = log(50) / log(2), ongeveer 5,6439. Afgerond 5,64. Controle: 2⁵ = 32 en 2⁶ = 64, dus x ligt tussen 5 en 6, dichter bij 6. Verwachte fout: 50 / 2 = 25 (delen in plaats van de logaritme).
Gegeven is y = 2 + ³log(x). Welke formule geeft x uitgedrukt in y?
x = 3 tot de macht (y − 2)
x = 3 · (y − 2)
x = ³log(y − 2)
x = (y − 2) tot de macht 3
Eerst 2 aftrekken: ³log(x) = y − 2. Dan x = 3^(y − 2). Controle met y = 6: x = 3⁴ = 81 en 2 + ³log(81) = 6. Afleiders: 3 · (y − 2) vermenigvuldigt in plaats van machtsverheffen; ³log(y − 2) neemt de logaritme van de verkeerde kant; (y − 2)³ verwisselt grondtal en exponent.
Wat vind je nu het lastigst?
Groeifactor en groeipercentage
Rekenregels voor logaritmen
Vergelijkingen met een logaritme
x schrijven als functie van y
Gebruik de uitslag om te kiezen welk vraagtype je in les 2 als eerste bespreekt.
Leg uit waarom ²log(0) niet bestaat.
Een goed antwoord: er is geen exponent waarmee je 2 kunt verheffen om 0 te krijgen, want een macht van 2 is altijd positief. Dus het domein is x > 0 en de y-as is de verticale asymptoot. Verwachte fout: ²log(0) = 0 omdat 2 · 0 = 0.
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · EXPONENT EN LOG
Begrippen (1/2)
beginwaarde: de waarde bij x = 0, het getal b in f(x) = b · gˣ
groeifactor: het getal g waarmee je per stap vermenigvuldigt
groeipercentage: met hoeveel procent iets per stap toe- of afneemt
grondtal: het getal g in gˣ en in ᵍlog(x)
exponent: het getal waarmee een macht wordt verheven, bij gˣ is dat x
Cet élément n'a pas d'instructions
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · EXPONENT EN LOG
Begrippen (2/2)
horizontale asymptoot: de lijn waar een grafiek naartoe gaat, bij gˣ de x-as
logaritme: ᵍlog(a) is de exponent waarmee je g moet verheffen om a te krijgen
verticale asymptoot: bij ᵍlog(x) de y-as: x = 0
verdubbelingstijd: de tijd waarin een hoeveelheid twee keer zo groot wordt
halveringstijd: de tijd waarin een hoeveelheid half zo groot wordt
Cet élément n'a pas d'instructions