Revoluties 1776-1813 (Geschiedenis vwo), les 1: Uitleg

• newEditor
• Geschiedenis
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 4-6

Introduction

Uitleg over de Amerikaanse en Franse revolutie (1776-1813) voor het vwo-examen: van belastingverzet en grondwet tot de jakobijnen, het schrikbewind en de Code Napoléon. Leerlingen volgen elf dia's met checks en een video; let op de grenzen van de gelijke rechten.

VERLICHTING · 1776-1813

Revoluties 1776-1813

Examenstof geschiedenis vwo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: HC Verlichting 1650-1900, leidende vraag 2; KA 27, 29, 30. Image credit: John Trumbull / Wikimedia Commons, publiek domein

VERLICHTING · 1776-1813

Wat ga je kunnen?

Ik kan uitleggen hoe verlichte ideeën in de Amerikaanse en Franse revolutie in de praktijk werden gebracht en waar die praktijk tekortschoot (1776-1813).

Welke woorden horen bij de revoluties van 1776 en 1789?

Verwacht: vrijheid, gelijkheid, Bastille, guillotine, Napoleon, onafhankelijkheid, rechten. Gebruik ze als ophaak: eerst de Amerikaanse Revolutie, dan de grondwet en haar grenzen, dan Frankrijk in 1789-1791 en tot slot de tweede revolutie en Napoleon. Dit deel verdiept tijdvak 7: de vraag is steeds hoe verlichte ideeën in de praktijk werden gebracht.

Join, or Die, spotprent van Benjamin Franklin, Noord-Amerika, 1754

VERLICHTING · 1776-1813

Van belasting naar verzet

• Na de oorlog met Frankrijk (1756-1763) liet Groot-Brittannië de koloniën meebetalen via nieuwe belastingen

• De kolonisten riepen: geen belasting zonder vertegenwoordiging, want ze hadden geen zetel in het Britse parlement

• Via boeken en brieven drongen verlichte ideeën door en groeide de behoefte aan zelfbeschikking

• Committees of correspondence hielden de koloniën via brieven op één lijn en organiseerden het verzet

KA 27 en 30. Aanleiding: nieuwe Britse belastingen, onder meer de Stamp Act (1765) en de thee-invoer die leidde tot de Boston Tea Party (1773). Diepere oorzaak: verlichte ideeën over zelfbeschikking. De spotprent Join, or Die van Franklin is van 1754 en riep op tot samenwerking van de koloniën; later werd hij een symbool van het verzet. Veelgemaakte fout: de belastingen als enige oorzaak zien; zonder verlichte ideeën over rechten was het verzet minder breed geweest. Image credit: Benjamin Franklin / Wikimedia Commons, publiek domein

De onafhankelijkheidsverklaring van 4 juli 1776, schilderij van John Trumbull, 1819

VERLICHTING · 1776-1813

De onafhankelijkheid van 1776

• De Britse koning volgde een onbuigzame koers en stuurde troepen om het verzet te breken

• Op 4 juli 1776 verklaarden dertien koloniën zich onafhankelijk in de onafhankelijkheidsverklaring

• Hoofdschrijver Jefferson: alle mensen hebben recht op leven, vrijheid en het nastreven van geluk

• Een regering ontleent haar macht aan de instemming van het volk: het sociaal contract in de praktijk

KA 30. De verklaring is een van de duidelijkste voorbeelden van verlichte ideeën in de praktijk: natuurrechten en sociaal contract van Locke en volkssoevereiniteit. Het initiatief ging uit van de committees of correspondence. Veelgemaakte fout: denken dat de Verlichting 'toevallig' meedeed; de tekst volgt de verlichte denkers op de voet. Image credit: John Trumbull / Wikimedia Commons, publiek domein

Titelpagina van Common Sense van Thomas Paine, Philadelphia, 1776

VERLICHTING · 1776-1813

Washington en Common Sense

• George Washington leidde als bevelhebber van het leger de onafhankelijkheidsstrijd

• In januari 1776 verscheen Common Sense van Thomas Paine: een pamflet in gewone taal, geen geleerd betoog

• Paine pleitte voor onafhankelijkheid en voor een republiek zonder koning

• Zo won de strijd steun onder een groter deel van de kolonisten; in 1783 erkende Groot-Brittannië de VS

KA 30. Het pamflet bereikte lezers die geen filosofische boeken lazen en werd ook voorgelezen in herbergen. Vredesverdrag van Parijs: 1783. Veelgemaakte fout: Washington en Paine verwarren: Washington was de militaire leider, Paine de pamflettist. Image credit: Thomas Paine / Library of Congress via Wikimedia Commons, publiek domein

Welke leus verwoordde het verzet van de kolonisten tegen nieuwe belastingen?

A

Vrijheid, gelijkheid, broederschap

B

Geen belasting zonder vertegenwoordiging

C

De staat, dat ben ik

D

Alle macht aan de koning

De kolonisten hadden geen zetel in het Britse parlement. Verwachte fout: vrijheid, gelijkheid, broederschap; dat is de Franse leus van later.

VERLICHTING · 1776-1813

De grondwet van 1787

• In 1787 schreef een conventie in Philadelphia een grondwet voor de Verenigde Staten

• De macht werd verdeeld over Congres (wetgevend), president (uitvoerend) en rechters: Montesquieus scheiding der machten

• De grondwet opent met 'Wij, het volk': de macht gaat uit van het volk

• In 1791 kwamen er grondrechten bij, de Bill of Rights, met onder meer vrijheid van godsdienst en meningsuiting

KA 30. De grondwet weerspiegelt verlichte ideeën: scheiding der machten (Montesquieu) en volkssoevereiniteit (Rousseau, Locke). Bill of Rights: de eerste tien wijzigingen van de grondwet, 1791. Veelgemaakte fout: grondwet en onafhankelijkheidsverklaring door elkaar halen: de verklaring (1776) rechtvaardigt de breuk, de grondwet (1787) regelt het bestuur.

VERLICHTING · 1776-1813

Gelijke rechten, maar voor wie?

• Noord en zuid hadden andere belangen: in het zuiden draaide de economie op plantages met slaafgemaakten

• Slavernij bleef bestaan; bij de verdeling van zetels telde een slaafgemaakte als drie vijfde van een persoon

• Vrouwen en de oorspronkelijke bewoners van het continent kregen de gelijke rechten niet

• Kolonisten en overheid gebruikten geweld tegen de inheemse bevolking, die land verloor

KA 29 en 30. Alle burgers hadden gelijke rechten, maar slaafgemaakten, vrouwen en inheemse bewoners vielen buiten het staatsburgerschap. Het compromis over de drie vijfde van 1787 was een uitkomst van het belangenconflict tussen noord en zuid. Het stemrecht lag bij de staten en was in de praktijk vooral voor blanke mannen. Veelgemaakte fout: de VS als voorbeeld van 'gelijkheid voor iedereen' zien; de praktijk bleef achter bij de ideeën.

Wie kregen de gelijke rechten in de VS niet?

Goed: vrouwen, slaafgemaakten en de oorspronkelijke bewoners (inheemse bevolking). Verwachte fout: alleen slaafgemaakten noemen.

Opening van de Staten-Generaal door Lodewijk XVI in Versailles, 5 mei 1789, prent van Moreau le Jeune

VERLICHTING · 1776-1813

Standensamenleving en financiële crisis

• In de standensamenleving hadden geestelijkheid en adel voorrechten; de derde stand droeg de belasting

• Verlichte denkers, ook uit de elite, vonden die ongelijkheid niet redelijk

• De staatsschuld liep op, mede door de steun aan de Amerikaanse onafhankelijkheid: een acute financiële crisis

• Lodewijk XVI riep in 1789 de Staten-Generaal bijeen; de verdeelde elite had geen antwoord

KA 30. De Staten-Generaal was sinds 1614 niet meer bijeengeweest en kwam op 5 mei 1789 in Versailles bijeen. De elite was verdeeld: sommigen wilden hun voorrechten behouden, anderen wilden hervormen. Veelgemaakte fout: de revolutie alleen uit armoede verklaren; ook het verlichte denken en de politieke verdeeldheid van de elite telden mee. Image credit: Jean Michel Moreau le Jeune / Wikimedia Commons, publiek domein

De eed in de Jeu de Paume, 20 juni 1789, tekening van Jacques-Louis David, 1791

VERLICHTING · 1776-1813

Van derde stand tot Verklaring

• Ruzie over de stemming: per stand of per afgevaardigde? De derde stand wilde per afgevaardigde stemmen

• In juni 1789 riep de derde stand zich uit tot Nationale Vergadering; in de Jeu de Paume zwoer ze een grondwet te maken

• Op 14 juli 1789 bestormden Parijzenaars de Bastille: het volk werd een politieke kracht

• Op 26 augustus volgde de Verklaring van de rechten van de mens en de burger: mensen zijn vrij en gelijk in rechten

KA 30. Eerste revolutie van 1789. Bij stemmen per stand hadden geestelijkheid en adel samen steeds twee tegen één; bij stemmen per afgevaardigde had de derde stand meer invloed. De Verklaring is het kernstuk van de grondrechten. Veelgemaakte fout: Bastille als begin en einde van de revolutie zien; de Verklaring en de grondwet kwamen daarna. Image credit: Jacques-Louis David / Wikimedia Commons, publiek domein

VERLICHTING · 1776-1813

De grondwet van 1791

• De grondwet van 1791 maakte Frankrijk een constitutionele monarchie: de macht van de koning werd beperkt door de grondwet

• De voorrechten van de standen verdwenen: alle burgers vielen onder dezelfde wet

• Censuskiesrecht: alleen mannen die genoeg belasting betaalden, mochten stemmen

• Arme mannen en alle vrouwen hadden geen stemrecht; in juni 1791 probeerde de koning te vluchten maar werd gearresteerd

KA 30. Onderscheid met 1792: censuskiesrecht (stemrecht naar bezit/belasting) versus algemeen stemrecht. De vluchtpoging (Varennes, juni 1791) ondermijnde het vertrouwen in de koning. Veelgemaakte fout: constitutionele monarchie en republiek door elkaar halen: in 1791 bleef de koning bestaan.

Zet op volgorde, van vroeg naar laat

1

Eed in de Jeu de Paume (20 juni 1789)

2

Staten-Generaal komt bijeen (5 mei 1789)

3

Verklaring van de rechten (26 augustus 1789)

4

Bestorming van de Bastille (14 juli 1789)

5 mei, 20 juni, 14 juli, 26 augustus 1789. Verwachte fout: Bastille voor de eed in de Jeu de Paume.

De bestorming van de Tuilerieën, 10 augustus 1792, schilderij van Jacques Bertaux

VERLICHTING · 1776-1813

De tweede revolutie van 1792

• In april 1792 begon de oorlog met Oostenrijk; angst voor verraad groeide

• Op 10 augustus 1792 bestormden Parijzenaars de Tuilerieën en verloor de koning zijn macht

• Een nieuwe Conventie, gekozen met algemeen stemrecht voor mannen, maakte Frankrijk een republiek

• Jakobijnen kregen de leiding; Lodewijk XVI werd berecht en in januari 1793 terechtgesteld

KA 30. Tweede revolutie: radicaler dan de eerste. Oorzaken: oorlog, wantrouwen na de vlucht van de koning en onvrede over het censuskiesrecht. De jakobijnen waren een radicale politieke club. Veelgemaakte fout: denken dat de koning in 1789 werd afgezet; dat gebeurde pas in 1792. Image credit: Jacques Bertaux / Wikimedia Commons, publiek domein

Olympe de Gouges, portret uit de 18e eeuw

VERLICHTING · 1776-1813

Het schrikbewind

• Onder leiding van Robespierre vervolgden de jakobijnen vermeende tegenstanders: het schrikbewind (1793-1794)

• Duizenden mensen werden na korte processen onthoofd met de guillotine

• De jakobijnen wilden ook economische gelijkheid, bijvoorbeeld met maximumprijzen voor brood

• Olympe de Gouges schreef in 1791 een Verklaring van de rechten van de vrouw en werd in 1793 terechtgesteld

KA 30. Het schrikbewind viel in juli 1794 met de val van Robespierre; daarna duurde het nog enkele jaren voor er een stabiele politieke situatie was. De Gouges eiste dat de rechten van de Verklaring van 1789 ook voor vrouwen golden. Veelgemaakte fout: het schrikbewind als wetteloze chaos zien; het werd georganiseerd door de regering. Image credit: Onbekende maker / Wikimedia Commons, publiek domein

De kroning van Napoleon in de kathedraal van Parijs, 1804, schilderij van Jacques-Louis David, 1805-1807

VERLICHTING · 1776-1813

Napoleon en de Code Napoléon

• In 1799 nam Napoleon de macht over; in 1804 kroonde hij zichzelf tot keizer

• Hij veroverde een groot deel van Europa en voerde in de veroverde gebieden de Code Napoléon in

• Die wetboeken legden revolutionaire ideeën vast: gelijkheid voor de wet en geen voorrechten voor standen

• Maar Napoleon was alleenheerser en vrouwen bleven ondergeschikt aan hun man

KA 30. De Code Napoléon (1804) bracht de revolutionaire gelijkheid voor de wet naar veroverde gebieden. Napoleons heerschappij eindigde na zijn nederlaag in 1813 bij Leipzig en 1815 bij Waterloo; dat leidt naar het Congres van Wenen in het volgende deel. Veelgemaakte fout: Napoleon als voltooier of als verrader van de revolutie zien: hij deed beide. Image credit: Jacques-Louis David / Wikimedia Commons, publiek domein

Video: Hoe verliep de Franse Revolutie? | #Verlichting | Historische Context VWO (Geschiedenis in beweging). Kijkvraag: welke fasen van de Franse Revolutie worden onderscheiden? Zet ze daarna op volgorde met jaartallen en vergelijk met de dia's.

Vul in

Napoleon nam in 1799 de macht over en voerde in veroverde gebieden de Code Napoléon in, met veel revolutionaire ideeën.

1799

Code Napoléon

1789

Verklaring van de rechten

1799 en Code Napoléon. Verwachte fout: 1789.

Welk deel vond je het lastigst?

1

Amerikaanse Revolutie

2

Grondwet en gelijke rechten

3

Franse Revolutie 1789-1791

4

Jakobijnen en Napoleon

Herhaal het onderdeel met de meeste stemmen.

Waarom werd Frankrijk radicaler na 1791?

Goed: oorlog, wantrouwen in de koning na de vluchtpoging, onvrede over het censuskiesrecht, invloed van de jakobijnen. Verwachte fout: alleen de executie van de koning noemen.

VERLICHTING · 1776-1813

Begrippen (1/2)

• zelfbeschikking: Zelf beslissen over het eigen bestuur en de eigen belastingen

• committees of correspondence: Organisaties van kolonisten die via brieven het verzet organiseerden

• Common Sense: Pamflet van Thomas Paine (1776) dat pleitte voor onafhankelijkheid

• derde stand: Alle Fransen buiten geestelijkheid en adel; zij droegen de belasting

• Staten-Generaal: Vergadering van de drie standen, in 1789 bijeengeroepen door Lodewijk XVI

VERLICHTING · 1776-1813

Begrippen (2/2)

• constitutionele monarchie: Koninkrijk waarin de macht van de koning beperkt is door een grondwet

• censuskiesrecht: Stemrecht alleen voor wie genoeg belasting betaalt

• jakobijnen: Radicale club die in 1792 de leiding kreeg over de republiek

• schrikbewind: Periode (1793-1794) van massale vervolging onder Robespierre

• Code Napoléon: Wetboeken van Napoleon met veel revolutionaire ideeën