De Kwestie · 5.5 Werk: vast, flex of straks een robot?

• newEditor
• Maatschappijleer
• Middelbare school
• havo, vwo
• Leerjaar 4,5

Introduction

De Kwestie, methode maatschappijleer voor de bovenbouw havo/vwo. Thema 5 (Verzorgingsstaat), paragraaf 5.5: Wat maakt werk zeker, en wie zorgt daarvoor? Hoe de arbeidsmarkt werkt, wie je beschermt en hoe werk verandert. Les van 40 minuten met een stelling als discussiemoment.

De Kwestie

MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO

THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT

PARAGRAAF 5.5

Werk: vast, flex of straks een robot?

Hoe de arbeidsmarkt werkt, wie je beschermt en hoe werk verandert.

Robots stapelen kratten brood in een bakkerij in Duitsland: werk dat vroeger mensen deden.

Vijfde les van thema 5. Werk is de basis van de verzorgingsstaat: werkenden betalen de premies. Veel leerlingen hebben een bijbaan; begin bij hun eigen ervaring. Bedragen (minimumloon) veranderen twee keer per jaar: controleer het actuele bedrag. Image credit: KUKA Roboter GmbH, Bachmann / Wikimedia Commons (Public domain)

De Kwestie

THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT

DE KWESTIE

Wat maakt werk zeker, en wie zorgt daarvoor?

NA DEZE LES KUN JE

• de rol van minimumloon, cao, vakbonden en werkgevers uitleggen

• vast werk, flexwerk en werken als zzp'er vergelijken

• uitleggen wat krapte op de arbeidsmarkt en robotisering betekenen

§ 5.5 Werk: vast, flex of straks een robot?

1

Ja, in een winkel of supermarkt

2

Ja, in de horeca

3

Ja, iets anders

4

Nee

De Kwestie

THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT

Heb jij een bijbaan?

Activatie, hooguit 3 minuten. Vraag een paar leerlingen met een bijbaan: weet je wat je per uur verdient? Heb je een contract? Weet je of er een cao voor je geldt? De meeste leerlingen weten dat niet, en dat is het haakje voor de casus.

De Kwestie

THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT

BIJBAAN

Noor (16) vult vakken voor het jeugdloon

Noor (16) werkt twaalf uur per week bij de supermarkt. Ze vult vakken en zit soms achter de kassa. Haar collega Mo is 23 en doet precies hetzelfde werk, maar hij verdient per uur veel meer.

Dat mag: voor werknemers onder de 21 geldt een lager jeugdminimumloon. Wel staat in de cao van de supermarkten wat Noor minimaal verdient en hoe haar rooster wordt gemaakt.

Noor vraagt zich af: wie heeft dat eigenlijk zo afgesproken?

§ 5.5 Werk: vast, flex of straks een robot?

Laat leerlingen raden wie de regels maakt. Antwoord: de overheid bepaalt het wettelijk minimumloon en het jeugdminimumloon; vakbonden en werkgevers spreken in een cao vaak meer af dan het minimum. De Arbeidstijdenwet regelt hoe lang en tot hoe laat jongeren mogen werken.

De Kwestie

THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT

BEGRIP

Minimumloon

Het laagste loon dat een werkgever volgens de wet mag betalen, als bedrag per uur. Voor werknemers onder de 21 jaar geldt een lager jeugdminimumloon.

VOORBEELD

Vanaf je 21e krijg je minimaal ruim 14 euro per uur. Een 16-jarige krijgt minder dan de helft daarvan, voor hetzelfde werk.

§ 5.5 Werk: vast, flex of straks een robot?

Sinds 2024 is er een wettelijk minimumuurloon. Het wordt twee keer per jaar aangepast: controleer het actuele bedrag. Een 16-jarige krijgt ongeveer 40 procent van het volledige minimumloon. Argument voor het jeugdloon: jongeren zijn goedkoper, dus werkgevers nemen ze eerder aan. Argument tegen: gelijk werk, gelijk loon.

De Kwestie

THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT

AAN DE ONDERHANDELINGSTAFEL

Wie maakt de afspraken over je werk?

Cao

Collectieve arbeidsovereenkomst: afspraken over loon, werktijden, vakantie en pensioen voor een hele sector of een groot bedrijf.

Vakbond

Organisatie van werknemers, zoals FNV of CNV. Onderhandelt over de cao en kan acties of een staking organiseren.

Werkgeversorganisatie

Organisatie van werkgevers, zoals VNO-NCW of MKB-Nederland. Zit namens de bedrijven aan tafel.

§ 5.5 Werk: vast, flex of straks een robot?

Dit overleg tussen werkgevers, werknemers en overheid heet het poldermodel; het vindt ook plaats in de Sociaal-Economische Raad (SER). De minister kan een cao algemeen verbindend verklaren: dan geldt hij voor alle bedrijven in de sector, ook als je geen lid bent van de vakbond.

De Kwestie

THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT

Waarom staan werknemers sterker met een cao dan als ze allemaal apart over hun loon praten?

A

Samen hebben ze meer macht tegenover de werkgever

B

In een cao bepaalt de overheid zelf elk loon

C

Met een cao geldt het minimumloon niet meer

D

Een cao geldt alleen voor leden van de vakbond

Het goede antwoord: samen hebben werknemers meer macht. Dat is het idee van de vakbond: één werknemer kan makkelijk vervangen worden, een hele groep niet. De overheid maakt de cao niet, het minimumloon blijft altijd gelden, en een cao geldt meestal voor alle werknemers van het bedrijf of de sector, ook niet-leden.

De Kwestie

THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT

FLEXWERK

Bezorger: zelfstandig of toch werknemer?

Veel mensen hebben flexwerk: een tijdelijk contract, uitzendwerk of een oproepcontract. Anderen zijn zzp'er: ze werken voor zichzelf.

Maaltijdbezorger Deliveroo liet bezorgers als zelfstandige werken. De vakbond stapte naar de rechter. In 2023 besliste de Hoge Raad: dit waren gewoon werknemers.

Maaltijdbezorger van Deliveroo in Bristol (Engeland).

§ 5.5 Werk: vast, flex of straks een robot?

Een zzp'er (zelfstandige zonder personeel) moet zelf zorgen voor een verzekering tegen ziekte en arbeidsongeschiktheid en voor pensioen; een werknemer is via de werkgever verzekerd. Als een bedrijf mensen als zzp'er laat werken terwijl ze eigenlijk werknemer zijn, heet dat schijnzelfstandigheid. Deliveroo stopte eind 2022 in Nederland. Voordeel van flex voor werkgevers: ze kunnen makkelijk op- en afschalen. Nadeel voor werknemers: minder zekerheid, bijvoorbeeld bij het huren van een huis. Image credit: Sam Saunders / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)

De Kwestie

THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT

NU EN STRAKS

Het werk verandert

Krapte: te weinig mensen

Op de arbeidsmarkt komen de vraag naar werk en het aanbod ervan samen. De laatste jaren waren er vaak meer vacatures dan werklozen: krapte. Vooral in de zorg, het onderwijs, de techniek en de horeca.

Voor jou betekent dat: makkelijk een bijbaan, en werkgevers die beter moeten betalen.

Robots en AI: ander werk

Robots nemen al jaren routinewerk over, zoals op de omslagfoto. Nu kan AI ook teksten schrijven, vragen van klanten beantwoorden en programmeren.

Sommige banen verdwijnen, andere veranderen en er komen nieuwe bij. Wie blijft leren, heeft de beste kansen.

§ 5.5 Werk: vast, flex of straks een robot?

Het CBS meet de spanning op de arbeidsmarkt als het aantal vacatures per 100 werklozen; controleer het actuele cijfer. Oorzaken van krapte: vergrijzing (veel mensen gaan met pensioen) en veel deeltijdwerk. Bij robotisering en AI verschillen de verwachtingen sterk. Laat leerlingen bedenken welke taken in hun eigen bijbaan een robot of AI zou kunnen doen, en welke niet.

Maak de zinnen af

Wie een tijdelijk contract of een oproepcontract heeft, doet flexwerk. Een zzp'er werkt voor zichzelf en moet zich zelf verzekeren tegen ziekte. Zijn er meer vacatures dan werklozen, dan is er krapte op de arbeidsmarkt. Doordat machines steeds meer routinewerk doen, zorgt robotisering voor ander werk.

flexwerk

zzp'er

krapte

robotisering

vast contract

cao

werkloosheid

De Kwestie

THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT

Leerlingen verwarren krapte en werkloosheid: bij krapte zijn er juist te weinig mensen voor het werk. Een zzp'er heeft geen werkgever en dus geen WW of loon bij ziekte via een werkgever.

1

Eens

2

Oneens

De Kwestie

THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT

Stelling: Jongeren van 18 tot 21 moeten voor hetzelfde werk hetzelfde loon krijgen als volwassenen.

Het discussiemoment van de les, ongeveer 5 minuten. Voor: gelijk werk, gelijk loon; veel jongeren moeten op hun 18e zelf zorgverzekering en studie betalen. Tegen: werkgevers nemen dan liever ervaren volwassenen aan, jongeren worden duurder en vinden moeilijker werk. Doorvraag 1: welke waarde botst hier met welk belang? Doorvraag 2: sinds 2019 krijg je al vanaf 21 jaar het volle minimumloon, tot 2017 pas vanaf 23. Was dat een goede stap?

De Kwestie

THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT

TERUG NAAR DE KWESTIE

Wat maakt werk zeker, en wie zorgt daarvoor?

WAT JE NU WEET

• De overheid bepaalt het minimumloon; vakbonden en werkgevers maken in een cao samen afspraken over loon en werk.

• Flexwerk en zzp geven vrijheid, maar minder zekerheid, omdat je minder via een werkgever verzekerd bent.

• Door krapte en robotisering verandert het werk: sommige banen verdwijnen, in andere sectoren is veel vraag.

§ 5.5 Werk: vast, flex of straks een robot?

De Kwestie

THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT

Vast contract, flexwerk of zzp: wat kies jij over tien jaar, en welk risico loop je dan?

Exitvraag. Een goed antwoord kiest een vorm en noemt een passend risico: bij flexwerk minder zekerheid over werk en inkomen, bij zzp geen WW en zelf regelen van verzekering en pensioen, bij een vast contract minder vrijheid of minder hoog uurloon. Veelgemaakte fout: denken dat een zzp'er automatisch een uitkering krijgt als de opdrachten stoppen.

De Kwestie

THEMA 5 · VERZORGINGSSTAAT

BEGRIPPEN

Woorden van deze les

Arbeidsmarkt: waar de vraag naar werk en het aanbod van werk samenkomen

Minimumloon: het laagste uurloon dat een werkgever volgens de wet mag betalen

Cao: afspraken tussen vakbonden en werkgevers over loon en werk in een sector

Vakbond: organisatie die opkomt voor de belangen van werknemers

Flexwerk: werk zonder vast contract: tijdelijk, uitzendwerk of oproepwerk

Zzp'er: zelfstandige zonder personeel, die voor zichzelf werkt

Krapte: situatie waarin er meer vacatures zijn dan mensen die werk zoeken

Robotisering: het overnemen van werk door robots, computers en AI

§ 5.5 Werk: vast, flex of straks een robot?