Mens en gezondheid (Zorg en welzijn vmbo), les 1: Uitleg

Vers fruit en groente op een houten kist

MENS EN GEZONDHEID · CSPE

Mens en gezondheid

Examenstof Zorg en welzijn vmbo · CSPE

1 / 30
suivant
Slide 1: Slide
newEditorZorg en welzijnMiddelbare schoolvmbo b, k, g

Cette leçon contient 30 diapositives, avec quiz interactifs et diapositives de texte.

time-iconLa durée de la leçon est: 45 min
Signaler cette leçon

Introduction

Uitleg over profielmodule Mens en gezondheid: gezonde leefstijl, genotmiddelen en media, een gezonde maaltijd samenstellen, bereiden en opdienen, en klanten ondersteunen bij voeding, bewegen en dagritme. Bevat vijf blokken met controlevragen. Stof alleen voor KB en GL staat in de docentnotities.

Éléments de cette leçon

Vers fruit en groente op een houten kist

MENS EN GEZONDHEID · CSPE

Mens en gezondheid

Examenstof Zorg en welzijn vmbo · CSPE

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: P/ZW/1.1, P/ZW/1.2, P/ZW/1.3. Image credit: PattayaPatrol / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

MENS EN GEZONDHEID · CSPE

Wat ga je kunnen?

Ik kan kiezen, rekenen en plannen voor een gezonde maaltijd en een gezonde leefstijl.

Cet élément n'a pas d'instructions

Wat hoort bij een gezonde leefstijl?

Verwachte woorden: bewegen, gezond eten, slapen, handen wassen, niet roken, ontspannen. Zet ze in drie groepen: eten, bewegen en ontspannen, en hygiëne en genotmiddelen. Zo zie je meteen de drie delen van deze module: informeren over gezond leven, een maaltijd bereiden en klanten ondersteunen.

MENS EN GEZONDHEID · CSPE

Wat maakt je gezond?

  • Gezond zijn heeft drie kanten: fysiek (lichaam), psychisch (gevoel), sociaal (anderen).

  • Dit helpt: bewegen, hygiëne en steun van mensen om je heen.

  • Dit schaadt: stress, sociale druk en een ongezonde omgeving.

  • Ook erfelijkheid (wat je van je ouders meekrijgt), cultuur en media spelen mee.

Syllabus P/ZW/1.1.1 (BB en KB): factoren die fysieke, psychische en sociale gezondheid bevorderen of belemmeren. Trefwoorden: media, cultuur, erfelijkheid, sociale omgeving en sociale druk, bewegen, hygiëne, welzijn. Veelgemaakte fout: gezondheid alleen als "niet ziek zijn" zien. Laat leerlingen per kant een voorbeeld geven.

MENS EN GEZONDHEID · CSPE

Leefstijl en welvaartsziekten

  • Leefstijl: hoe je leeft, zoals eten, bewegen, slapen en hygiëne.

  • Welvaartsziekten komen door een ongezonde leefstijl in een rijk land.

  • Voorbeelden: diabetes type 2, hart- en vaatziekten en obesitas (ernstig overgewicht).

  • De BMI is een getal uit je gewicht en lengte. Het toont of je gewicht gezond is.

Syllabus P/ZW/1.1.1.3, 1.1.2.2 en 1.1.2.4: wederzijdse beïnvloeding van gezondheid en welvaart, welvaartsziekten (diabetes type 2, hart- en vaatziekten, obesitas), BMI, inspanning en ontspanning, stress. Alleen KB en GL: de wederzijdse beïnvloeding ook zelf uitleggen (gezondheid beïnvloedt welvaart en andersom, bijvoorbeeld ziekteverzuim). Veelgemaakte fout: denken dat welvaartsziekten alleen door erfelijkheid komen.

MENS EN GEZONDHEID · CSPE

Verantwoord eten kiezen

  • Light-producten hebben minder suiker of vet, maar zijn niet altijd gezond.

  • Energiedrank bevat veel cafeïne en suiker. Fastfood veel vet en zout.

  • Een supplement is een vitamine in pilvorm, meestal niet nodig bij gevarieerd eten.

  • Biologisch is geteeld zonder kunstmest en chemische bestrijdingsmiddelen.

Syllabus P/ZW/1.1.1.2 en 1.1.2.1 (verantwoord voedingsgedrag in relatie tot leeftijd, leefstijl en gezondheid): light producten, energiedranken, biologische producten, voedingssupplementen. Fastfood en maaltijdbezorging of maaltijdpakketten (P/ZW/1.1.1.2, BB en KB): bespreek dat gemak en gezondheid niet altijd samengaan. Informatie over supplementen en energiedrank: Voedingscentrum. Veelgemaakte fout: denken dat light gelijk staat aan gezond of dat biologisch altijd gezonder is.

Welk voorbeeld is een welvaartsziekte?

A

Een gebroken been

B

Griep

C

Hoofdluis

D

Diabetes type 2

Diabetes type 2 komt vaak door een ongezonde leefstijl. Verwachte fout: griep kiezen, omdat dat een veelvoorkomende ziekte is. Syllabus P/ZW/1.1.2.2.

MENS EN GEZONDHEID · CSPE

Genotmiddelen en verslaving

  • Genotmiddelen: tabak, alcohol, drugs, e-sigaret, waterpijp, lachgas.

  • Drugs zijn soft (zoals wiet) of hard (zoals heroïne). Er gelden wetten.

  • Gevolgen: fysiek (longen, lever), psychisch (somber), sociaal (ruzie, schulden).

  • Bij verslaving kun je niet stoppen. Stop je toch, dan krijg je last, zoals onrust.

Syllabus P/ZW/1.1.3.3 en 1.1.3.4: gevolgen van het gebruik van genotmiddelen en de invloed op het dagelijks leven. Trefwoorden: soft- en harddrugs, tabak, alcohol, wetgeving, fysiek, psychisch en sociaal, elektrische sigaret en waterpijp, lachgas en gokverslaving. Bewust geen leeftijden of straffen genoemd: laat leerlingen de actuele regels opzoeken bij de Rijksoverheid. Veelgemaakte fout: een e-sigaret of waterpijp onschuldig vinden. Syllabus P/ZW/1.1.3.5 (BB: kenmerken van verslaving benoemen). Alleen KB en GL: P/ZW/1.1.3.6 de kenmerken uitleggen (waarom iemand lichamelijk en psychisch afhankelijk wordt) en gokverslaving en lachgas herkennen. Veelgemaakte fout: denken dat je alleen van stoffen verslaafd kunt raken; gokken kan ook. Kenmerken van verslaving om te noemen: je kunt niet stoppen, je hebt steeds meer nodig, je krijgt last als je stopt (onrust, trillen, slecht slapen) en andere dingen worden minder belangrijk.

MENS EN GEZONDHEID · CSPE

Media en betrouwbare bronnen

  • Reclame en sociale media laten gedrag en producten normaal en leuk lijken.

  • Bedrijven kiezen media bij hun doelgroep: de mensen die ze willen bereiken.

  • Voordeel: snel informatie. Nadeel: reclame, nepnieuws, onrealistische beelden.

  • Zoek bij betrouwbare bronnen, zoals het Voedingscentrum, en kijk wie de afzender is.

Syllabus P/ZW/1.1.4.1 tot en met 1.1.4.3 en P/ZW/1.1.3.1 en 1.1.3.2 (informatiebronnen zoeken en selecteren, informatie geven). Laat leerlingen een voorbeeld van reclame of een influencer noemen en het doel benoemen. Veelgemaakte fout: reclame zien als neutrale informatie.

Wat hoort bij een verslaving?

A

Je kunt niet stoppen, ook al wil je dat

B

Je gebruikt het alleen op een feestje

C

Je kiest er elke keer vrij voor

D

Je hebt geen last als je stopt

Kenmerk is controleverlies. Verwachte fout: denken dat af en toe gebruik al verslaving is. Syllabus P/ZW/1.1.3.5.

Gevarieerd eten: groente, fruit, graan en noten

MENS EN GEZONDHEID · CSPE

Een gezonde maaltijd

  • Gebruik een voedingswijzer om te kiezen wat je eet.

  • Kies gevarieerd: veel groente en fruit, volkoren, weinig zout.

  • Pas aan bij de doelgroep: ouderen, zwangeren, baby's, sporters.

Syllabus P/ZW/1.2.1.1 en 1.2.1.2 (BB en KB): met een voedingswijzer een gezonde maaltijd samenstellen en voeding kiezen voor doelgroepen. Trefwoorden: ouderen, zwangeren, baby's, kinderen, sporters, zieken, geloofsgroepen. Voorbeelden: ouderen hebben soms minder eetlust; sporters hebben meer energie nodig. Bekijk in de les de voedingswijzer van het Voedingscentrum. Veelgemaakte fout: één maaltijd voor iedereen. Image credit: Keith Weller, USDA ARS / Wikimedia Commons, publiek domein

Groentekraam op de markt

MENS EN GEZONDHEID · CSPE

Duurzaam en passend kiezen

  • Kies seizoensgroente: vers, goedkoper en beter voor het milieu.

  • Let op keurmerken en dierenwelzijn bij vlees, vis en eieren.

  • Veganist: geen dierlijke producten. Vegetariër: geen vlees en vis.

Syllabus P/ZW/1.2.1.3 en 1.2.1.4: duurzaamheid, bio, keurmerken, dierenwelzijn, milieu en klimaat, seizoensgroenten, vergeten groenten; diverse voedingsgewoontes: veganist, vegetariër, allergieën, ziekte en herstellen. Veelgemaakte fout: vegetariër en veganist door elkaar halen (een vegetariër eet wel eieren en zuivel). Image credit: David Wright / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

MENS EN GEZONDHEID · CSPE

Recept lezen en omrekenen

  • Lees het hele recept door voordat je begint.

  • Omrekenen: deel door het oude aantal personen en vermenigvuldig met het nieuwe aantal.

  • Voorbeeld: 400 g voor 4 personen is 100 g per persoon. Voor 6 personen is dat 600 g.

  • Let op de eenheden: 10 dl is 1 liter en 1000 g is 1 kg.

Syllabus P/ZW/1.2.2.1 en 1.2.2.3: een stapsgewijs beschreven recept gebruiken en rekenen met inhoudsmaten, gewichten en verhoudingen (BB en KB). Alleen KB en GL: P/ZW/1.2.2.2 een recept zelf opzoeken en gebruiken. Rekenvoorbeeld nagerekend: 400 : 4 = 100; 100 x 6 = 600. Veelgemaakte fout: alleen het aantal personen veranderen en de hoeveelheden laten staan.

Een recept vraagt 5 dl melk. Hoeveel liter is dat?

A

5 liter

B

0,05 liter

C

0,5 liter

D

1,5 liter

10 dl = 1 liter, dus 5 dl = 0,5 liter. Verwachte fout: 5 liter kiezen (de komma vergeten). Syllabus P/ZW/1.2.2.3.

Een klant is veganist. Welke maaltijd past?

A

Rijst met kip en groenten

B

Groentepan met een gebakken ei

C

Pasta met tomatensaus en groente

D

Pasta met roomsaus en spekjes

Veganisten eten geen dierlijke producten, dus geen vlees, ei of room. Verwachte fout: het ei kiezen omdat vegetariërs dat wel eten. Syllabus P/ZW/1.2.1.4.

MENS EN GEZONDHEID · CSPE

Plannen: stappen en tijd

  • Maak een stappenplan: wat doe je eerst, wat daarna?

  • Begin met wat het langst duurt en doe andere taken er tussendoor.

  • Alleen KB en GL: maak ook een tijdschema. Reken terug vanaf de etenstijd.

Syllabus P/ZW/1.2.3.1 (BB: stappenplan voor het bereiden van een maaltijd) en P/ZW/1.2.3.2 (alleen KB en GL: stappenplan en tijdschema). Een tijdschema rekent terug vanaf de etenstijd. Veelgemaakte fout: alle taken achter elkaar plannen, terwijl je ze tegelijk kunt doen.

MENS EN GEZONDHEID · CSPE

Hygiëne en bederf

  • Kruisbesmetting: bacteriën gaan van rauw naar klaar eten. Was je handen vaak.

  • T.h.t.: tenminste houdbaar tot. Daarna kan het nog goed zijn: kijk, ruik en proef.

  • T.g.t.: te gebruiken tot. Daarna eet je het niet meer.

  • First in, first out: wat je eerst kocht, gebruik je eerst. Schimmel of een vieze geur: weg ermee.

Syllabus P/ZW/1.2.4.1 en 1.2.4.3: regels en procedures voor hygiëne om besmettingsrisico's te beperken; bederf tegengaan. Trefwoorden: kruisbesmetting, producthygiëne, persoonlijke hygiëne, conserveermethodes, bewaarmethodes, HACCP-voorschriften. Ook P/ZW/1.1.2.3: gebrek aan hygiëne kan de gezondheid schaden (infecties, voedselvergiftiging). Veelgemaakte fout: dezelfde snijplank en hetzelfde mes voor rauw vlees en sla. Syllabus P/ZW/1.2.4.1 en 1.2.4.2: first in first out, t.h.t., t.g.t., bewaarvoorschriften; bedorven voedsel herkennen. Bron: Voedingscentrum en NVWA over houdbaarheidsdatums. Veelgemaakte fout: alles na de t.h.t.-datum weggooien (voedselverspilling) of vlees na de t.g.t.-datum nog eten. Bederf tegengaan door conserveren: koelen, invriezen, drogen.

Kool snijden voor een gerecht

MENS EN GEZONDHEID · CSPE

Bereiden en materiaal

  • Technieken: snijden, wassen, koken, stomen, bakken, braden, wokken.

  • Au bain-marie: pan in een pan met heet water, voor zacht verwarmen.

  • Lees de gebruiksaanwijzing en werk veilig met oven en pannen.

Syllabus P/ZW/1.2.5.4 en 1.2.6.1: bereidingstechnieken toepassen en juiste materialen kiezen (snijden, wassen, koken, bakken, braden, stomen, wokken, au-bain-marie); materiaal en apparatuur kiezen, gebruiksaanwijzing lezen, veiligheid, gebruik van oven. Ook 1.2.5.1: vers en geconserveerd, vleesvervangers, convenience food voorbewerken. Veelgemaakte fout: het verkeerde gereedschap kiezen, bijvoorbeeld een scherp mes zonder snijplank. Image credit: Leslie Seaton / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

Een gedekte tafel met borden, glazen en servetten

MENS EN GEZONDHEID · CSPE

Presenteren en opruimen

  • Dek de tafel netjes: vork links van het bord en mes rechts.

  • Garneren: een gerecht versieren, bijvoorbeeld met verse kruiden.

  • Ruim op: afwas doen, werkplek schoonmaken, afval scheiden.

Syllabus P/ZW/1.2.7.1 en 1.2.7.2 (gerechten garneren en serveren, tafeldekken, eenvoudige etiquetteleer), P/ZW/1.2.8.1 en 1.2.8.2 (afwas, materialen, apparatuur en werkplek schoonmaken en opruimen; milieubewust, hygiëne, afvalscheiding). Veelgemaakte fout: de snijkant van het mes van het bord af leggen: die hoort naar het bord. Image credit: Deborah Tjituka / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Zet het stappenplan voor soep op volgorde

1

Prei wassen en snijden

2

Prei in olie aanfruiten

3

Handen wassen

4

Soep opscheppen

5

Bouillon erbij en laten koken

Eerst hygiëne, dan voorbewerken, dan bereiden, dan opscheppen. Verwachte fout: de bouillon vóór het aanfruiten. Syllabus P/ZW/1.2.3.1 en 1.2.5.

Een pak yoghurt is een dag over de t.h.t.-datum. Wat doe je?

A

Eerst kijken, ruiken en proeven

B

Meteen weggooien, het is bedorven

C

Toch serveren zonder te controleren

D

Eerst lang verhitten, dan is het veilig

Na de t.h.t.-datum kan het nog goed zijn: controleer met je zintuigen. Verwachte fout: meteen weggooien. Syllabus P/ZW/1.2.4.1 en 1.2.4.2.

MENS EN GEZONDHEID · CSPE

Etiketten lezen

  • Een etiket toont voedingsstoffen, energiewaarde en allergenen.

  • Energie staat in kJ (kilojoule) en kcal (calorieën).

  • Additieven zijn toevoegingen, zoals kleurstoffen. Allergenen kunnen een allergie geven.

  • Wees kritisch op claims en logo's. De NVWA controleert of de tekst klopt.

Syllabus P/ZW/1.3.1.3: informatie van etiketten benoemen, uitleggen en toepassen. Trefwoorden: voedingsstoffen, additieven, allergenen, energiewaarde, calorieën en kilojoules, keurmerken, logo's, voedings- en gezondheidsclaims, NVWA. Veelgemaakte fout: de waarde per 100 g lezen alsof het per portie is.

MENS EN GEZONDHEID · CSPE

Allergie en intolerantie

  • Allergie: je afweer reageert op een stof, soms levensgevaarlijk.

  • Intolerantie: je lichaam kan iets niet goed verteren, zoals lactose.

  • Diëten: glutenvrij, lactosevrij, zoutarm (natriumbeperkt), energiebeperkt, energieverrijkt.

  • Bij een allergie laat je het allergeen helemaal weg.

Syllabus P/ZW/1.3.1.8 en 1.3.1.9: informatie over diëten, allergieën en intoleranties; verschil allergie en intolerantie (BB en KB). Natrium- en energiebeperkt, energieverrijkt, gluten- en lactosevrij zijn de trefwoorden. Veelgemaakte fout: allergie en intolerantie door elkaar halen.

MENS EN GEZONDHEID · CSPE

Dagritme en rapporteren

  • Je energieverbruik hangt af van leeftijd, activiteit en temperatuur.

  • Een goed dagritme wisselt activiteit en rust af. Te veel stress geeft een burn-out.

  • Objectief rapporteer je wat je ziet. Subjectief is wat je denkt of vindt.

  • Alleen KB en GL: je gaat in gesprek met de klant en doet voorstellen.

Syllabus P/ZW/1.3.1.5 en 1.3.1.6 (energieverbruik en bewegingspatroon, BB en KB) en P/ZW/1.3.4.1 (belang van verantwoord dagritme: balans, activiteit en rust, stress, burn-out, overbelasting, regelmaat). Veelgemaakte fout: denken dat rust verspilde tijd is. Syllabus P/ZW/1.3.2.1 en 1.3.2.2 (BB: verandering in voedings- en leefgewoonte vaststellen en rapporteren; objectiviteit en subjectiviteit) en P/ZW/1.3.3.1 tot en met 1.3.3.3 (alleen KB en GL: in gesprek gaan met de klant, het gesprek rapporteren, samen goede keuzes bekijken en zo nodig voorstellen doen). Veelgemaakte fout: een mening ("is lui") in het rapport zetten.

Hoeveel gram suikers zitten er in 50 g van dit koekje?

A

30 g

B

7,5 g

C

60 g

D

15 g

30 g per 100 g, dus 15 g per 50 g (30 : 2 = 15). Verwachte fout: 30 g kiezen, omdat de waarde per 100 g niet is omgerekend. Syllabus P/ZW/1.3.1.3. Image credit: Eigen figuur

Wat is een objectieve waarneming in een rapport?

A

Mevrouw Aksoy is lui geworden

B

Mevrouw Aksoy at vandaag alleen soep

C

Mevrouw Aksoy is vast depressief

D

Mevrouw Aksoy heeft een dieet nodig

Objectief is wat je ziet of hoort, zonder oordeel of aanname. Verwachte fout: een verklaring kiezen. Syllabus P/ZW/1.3.2.2.

Welk onderdeel vond je het lastigst?

1

Gezonde leefstijl en genotmiddelen

2

Maaltijd kiezen en rekenen

3

Hygiëne en bereiden

4

Voeding, etiketten en dagritme

Bespreek het onderdeel met de meeste stemmen aan het begin van de training nog eens.

Wat kun jij thuis veiliger of gezonder maken?

Open reflectie. Laat leerlingen één concrete handeling noemen, bijvoorbeeld handen wassen voor het koken of een groente meer eten.

MENS EN GEZONDHEID · CSPE

Begrippen (1/2)

  • Welvaartsziekte: Ziekte die vaak komt door een ongezonde leefstijl, zoals diabetes type 2 of obesitas

  • BMI: Getal uit je gewicht en lengte

  • Verslaving: Je kunt niet stoppen, ook al wil je dat

  • Kruisbesmetting: Bacteriën gaan van rauw naar klaar eten

  • T.h.t. en t.g.t.: Tenminste houdbaar tot en te gebruiken tot

Cet élément n'a pas d'instructions

MENS EN GEZONDHEID · CSPE

Begrippen (2/2)

  • Allergie: Afweer reageert op een stof

  • Intolerantie: Lichaam kan iets niet goed verteren

  • Dagritme: Wisseling van activiteit en rust

Cet élément n'a pas d'instructions