Koolstofverbindingen en namen (Scheikunde havo), les 2: Examentraining

• newEditor
• Scheikunde
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 4,5

Introduction

Examentraining koolstofverbindingen: de naam bij een formule, de formule bij een naam, karakteristieke groepen en isomeren, met stappenplan, 8 vragen in examenstijl en tips.

Raffinaderij met destillatiekolommen in Anacortes, Washington (foto: Walter Siegmund, CC BY 2.5)

EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · MATERIE · KOOLSTOFVERBINDINGEN

Examentraining

Koolstofverbindingen en namen: zo pak je examenvragen aan

Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: Walter Siegmund / Wikimedia Commons, CC BY 2.5

EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · MATERIE · KOOLSTOFVERBINDINGEN

Wat ga je kunnen?

Ik kan een naam bij een structuurformule geven, de formule van een stof geven, groepen herkennen en isomeren onderscheiden.

EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · MATERIE · KOOLSTOFVERBINDINGEN

Zo pak je een examenvraag aan

• 1. Lees: wat is gegeven, een naam, een formule of een groep?

• 2. Tel: de C-atomen in de langste keten en kijk naar de bindingen.

• 3. Nummer: vanaf de kant waar de groep of de C=C het laagste nummer krijgt.

• 4. Schrijf: stam, plaatsnummer, einde of voorvoegsel, en controleer de H-atomen.

EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · MATERIE · KOOLSTOFVERBINDINGEN

Vraagtype 1: de naam bij een formule

• Tel de C-atomen, zoek de groep, nummer vanaf de juiste kant.

• Voorbeeld: CH₃–CH₂–CH₂–CH=CH₂ is pent-1-een.

Wat is de naam van CH₃–CH₂–CH(OH)–CH₂–CH₃?

A

pentaan-2-ol

B

pentaan-1-ol

C

pentaan-3-ol

D

hexaan-3-ol

Syllabus M1.15. Vijf C-atomen, OH aan het middelste C-atoom: nummer 3 van beide kanten. Verwachte fout: 2 (de OH zit niet aan het tweede C-atoom) of een verkeerd aantal C-atomen.

Geef de naam van CH₃–CH₂–CH=CH–CH₂–CH₃.

Syllabus M1.15. Zes C-atomen, de C=C begint bij C-atoom 3 (van beide kanten): hex-3-een. Verwachte fout: hex-2-een of hexeen zonder plaatsnummer.

EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · MATERIE · KOOLSTOFVERBINDINGEN

Vraagtype 2: de formule bij een naam

• Teken de keten en vul de H-atomen aan tot elk C-atoom vier bindingen heeft.

• Of gebruik CₙH₂ₙ₊₂ voor een alkaan en CₙH₂ₙ voor een alkeen.

Wat is de molecuulformule van pent-2-een?

A

C₅H₁₂

B

C₅H₁₀

C

C₅H₈

D

C₅H₉

Syllabus M1.15. Een alkeen met vijf C-atomen heeft 2 × 5 = 10 H-atomen. Verwachte fout: C₅H₁₂ (alkaan) of C₅H₈.

Hoeveel H-atomen heeft butaanzuur?

Syllabus M1.15. Context: butaanzuur geeft ranzige boter zijn geur. Butaanzuur is CH₃–CH₂–CH₂–COOH: 3 + 2 + 2 + 1 = 8 H-atomen (C₄H₈O₂). Verwachte fout: 9 of 10, waarbij de H van COOH of het aantal C-atomen mis gaat.

EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · MATERIE · KOOLSTOFVERBINDINGEN

Vraagtype 3: karakteristieke groepen

• Zoek de groep in de structuurformule en noem hem bij naam.

• Let op: bij een ester zit een extra O tussen de C-atomen; bij COOH zit de O-H aan de C=O.

Welke twee groepen heeft NH₂–CH₂–COOH?

A

amino en hydroxyl

B

amide en carboxyl

C

amino en ester

D

amino en carboxyl

Syllabus M1.14. NH₂ is amino, COOH is carboxyl. Verwachte fout: hydroxyl (OH) zien in COOH, of de ester.

Welke groep zit in CH₃–C(=O)–O–CH₂–CH₃, een geurstof van fruit?

A

carboxyl

B

amide

C

hydroxyl

D

ester

Syllabus M1.14. De groep C(=O)–O–C is de estergroep COOC. Verwachte fout: carboxyl (COOH), omdat C(=O)–O ook in een zuur zit; maar bij een ester staat er geen H aan het O-atoom en er zit een C-atoom aan.

EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · MATERIE · KOOLSTOFVERBINDINGEN

Vraagtype 4: isomeren

• Zelfde molecuulformule, andere structuurformule.

• Plaats van de groep of een vertakking maakt een isomeer.

Welke stof is een structuurisomeer van butaan?

A

CH₃–CH₂–CH₂–CH₂–CH₃

B

CH₃–CH(CH₃)–CH₃

C

CH₂=CH–CH₂–CH₃

D

CH₃–CH₂–CH₃

Syllabus M1.16. Butaan is C₄H₁₀; CH₃–CH(CH₃)–CH₃ is ook C₄H₁₀. Pentaan is C₅H₁₂, but-1-een is C₄H₈ en propaan is C₃H₈. Verwachte fout: but-1-een kiezen omdat het ook vier C-atomen heeft.

Noem het OH-isomeer van propaan-1-ol.

Syllabus M1.16. Propaan-1-ol en propaan-2-ol zijn beide C₃H₈O, alleen de plaats van OH verschilt. Antwoord: propaan-2-ol. Verwachte fout: propanol zonder nummer of butaan-1-ol (een andere formule).

Welk vraagtype vind jij het lastigst?

1

De naam bij een formule

2

De formule bij een naam

3

Karakteristieke groepen

4

Isomeren

Bespreek met de klas het lastigste vraagtype en doe het stappenplan opnieuw op een voorbeeld.

EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · MATERIE · KOOLSTOFVERBINDINGEN

Tips voor op het examen

• Tel altijd eerst de C-atomen in de keten, ook het C-atoom van COOH.

• Nummer vanaf de kant waar de groep of de C=C het laagste nummer krijgt.

• Controleer je formule: elk C-atoom heeft vier bindingen; een alkaan CₙH₂ₙ₊₂, een alkeen CₙH₂ₙ.

• Schrijf de volledige naam: stam, plaatsnummer en einde, met streepjes tussen cijfer en letters.