AARDE · EXOGENE PROCESSEN
Exogene processen en kringlopen
Examenstof aardrijkskunde vwo
AARDE · EXOGENE PROCESSEN
Exogene processen en kringlopen
Examenstof aardrijkskunde vwo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: C1 5a.2 (exogene processen) en 5a.3 (kringlopen). Image credit: Luca Galuzzi / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.5
AARDE · EXOGENE PROCESSEN
Wat ga je kunnen?
Ik kan exogene processen beschrijven, ze in een gematigd en een aride stroomgebied vergelijken en ze met de kringlopen en gesteenten verbinden.
Cet élément n'a pas d'instructions
Hoe wordt een berg op den duur klein gemaakt?
Verwachte woorden: regen, vorst, ijs, wind, rivier, zand, stenen, erosie, gletsjer, aardverschuiving. Deel ze in vier groepen: verwering (ter plekke afbreken), erosie en transport (weghalen en vervoeren), sedimentatie (afzetten) en massabeweging (materiaal dat onder invloed van de zwaartekracht omlaag gaat). Noemt iemand vulkanen of plaatbewegingen: dat zijn endogene processen, die bouwen juist op. Dat verband komt in blok 3 terug.
Door mechanische verwering gespleten rotsblok bij de Morteratschgletsjer (Zwitserland), 2019
AARDE · EXOGENE PROCESSEN
Mechanische verwering
Exogene processen breken het aardoppervlak af: verwering, erosie, transport en sedimentatie
Verwering: gesteente valt ter plekke uiteen, zonder dat het wordt weggevoerd
Mechanische verwering: gesteente breekt in stukken, de samenstelling blijft gelijk
Voorbeelden: vorst in spleten en grote temperatuurwisselingen tussen dag en nacht
Het rotsblok op de foto ligt bij een gletsjer in de Alpen, waar het vaak rond het vriespunt schommelt. Water in een spleet bevriest, zet uit en drukt de spleet steeds verder open. In woestijnen zet gesteente overdag uit en krimpt het 's nachts, waardoor het afschilfert en barst. Veelgemaakte fout: verwering en erosie door elkaar halen. Verwering gebeurt ter plekke, bij erosie wordt materiaal weggehaald door water, ijs of wind. Image credit: Dominicus Johannes Bergsma / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Door oplossing aangetast kalksteen aan de kust van Mallorca, 2009
AARDE · EXOGENE PROCESSEN
Chemische verwering
Chemische verwering: mineralen lossen op of veranderen door een reactie met water
Kalksteen lost op in regenwater met koolzuur: er ontstaan gaten, geulen en grotten
Warmte en vocht versnellen de reacties: veel chemische verwering in warme, natte gebieden
Het klimaat bepaalt vooral welke verweringsvorm in een gebied overheerst
Op de foto zie je kalksteen aan de kust van Mallorca met scherpe richels en gaten: het gesteente is door oplossing aangetast. De syllabus zegt dat in de aride zone in het algemeen mechanische verwering overheerst: daar is te weinig water voor veel chemische verwering, en de temperatuurverschillen tussen dag en nacht zijn groot. Veelgemaakte fout: denken dat in woestijnen geen verwering is. Die is er wel, maar vooral mechanisch. Image credit: Frank Vincentz / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Aardverschuiving na hevige regen in Mameyes (Puerto Rico), 1985
AARDE · EXOGENE PROCESSEN
Massabeweging
Massabeweging: verweerd materiaal gaat door de zwaartekracht omlaag, zonder rivier of gletsjer
Aardverschuiving: een deel van een helling glijdt in één keer af, vaak na hevige regen
Puinhelling: losgevroren stenen vallen van een steile wand en hopen zich aan de voet op
Steile hellingen, veel water en weinig begroeiing vergroten de kans op massabeweging
De aardverschuiving in Mameyes (Puerto Rico) volgde in 1985 op hevige regenval. Water maakt de bodem zwaarder en vermindert de wrijving tussen de deeltjes, waardoor een helling kan gaan schuiven. Wortels van planten houden de bodem juist vast. Veelgemaakte fout: een aardverschuiving als vorm van erosie door water zien. Bij massabeweging is de zwaartekracht de drijvende kracht; water is hooguit de aanleiding. Image credit: Randall Jibson (USGS) / Wikimedia Commons, publiek domein
Video: Verwering van gesteente: mechanische en chemische verwering (NTR, Schooltv). Korte clip van Schooltv. Kijkvraag vooraf: noem twee oorzaken van mechanische verwering en één van chemische verwering, en zeg in welk klimaat elk overheerst. Na afloop: temperatuurverschillen, bevriezend water en plantenwortels (mechanisch); mineralen die oplossen in water (chemisch). Mechanisch overheerst in de aride zone, chemisch in warme en vochtige gebieden.
Welke verweringsvorm overheerst in het algemeen in de aride zone?
Chemische verwering door veel regenwater
Mechanische verwering door temperatuurwisseling
Chemische verwering door zuren van planten
Geen verwering, want er is geen water
In de aride zone overheerst mechanische verwering: de temperatuurverschillen tussen dag en nacht zijn groot en er is weinig water voor chemische reacties. Verwachte fout: 'geen verwering, want er is geen water'.
Vul in
Bij mechanische verwering valt gesteente in stukken uiteen, terwijl bij chemische verwering de mineralen oplossen of veranderen, vooral in een warm en vochtig klimaat.
Mechanisch: in stukken, samenstelling blijft gelijk. Chemisch: mineralen lossen op of veranderen, sneller bij warmte en vocht. Verwachte fout: mechanisch en chemisch omdraaien, of koud invullen omdat leerlingen aan vorst denken.
AARDE · EXOGENE PROCESSEN
Transport en korrelgrootte
Erosie haalt verweerd materiaal weg, daarna volgt transport door water, ijs of wind
Een rivier vervoert rollend en springend over de bodem, zwevend of opgelost
Hoe hoger de stroomsnelheid, hoe grovere korrels het water kan meenemen
Neemt de stroomsnelheid af, dan volgt sedimentatie: eerst grof, daarna steeds fijner
Water en wind sorteren het sediment op korrelgrootte, gletsjerijs sorteert niet
De syllabus zegt: stroomsnelheid en transportmechanisme bepalen de korrelgrootte(verdeling) van het sediment. Grind en stenen rollen over de bodem, zand springt, klei en slib blijven zweven en opgeloste stoffen gaan mee tot in zee. Een gletsjer draagt alles mee, van klei tot grote blokken, en zet het ongesorteerd af. Veelgemaakte fout: denken dat een rivier stroomafwaarts grover materiaal afzet. Het is andersom: bovenstrooms grof, bij de monding fijn.
Satellietbeeld van de Nijl en de Nijldelta (Egypte), 2006
AARDE · EXOGENE PROCESSEN
Afzettingsmilieus
Puinwaaier: waar een snelle bergbeek de vlakte bereikt, zakt grof puin uit
Morene: ongesorteerd materiaal dat een gletsjer heeft meegevoerd en afgezet
Delta: aan de monding zet de rivier meer af dan zee en getij kunnen weghalen
Estuarium: een trechtervormige monding waar het getij het sediment weer wegvoert
Een afzettingsmilieu is de omgeving waarin sediment wordt afgezet: een bergvoet, een gletsjer, een rivierdal, een monding of de zee. Op het satellietbeeld zie je de Nijldelta als groene driehoek: de rivier heeft daar lange tijd sediment in zee gebouwd. De Westerschelde is een voorbeeld van een estuarium, waar eb en vloed de monding wijd houden. Veelgemaakte fout: denken dat elke riviermonding een delta is. Image credit: NASA / Wikimedia Commons, publiek domein
Puinwaaier en puinhellingen aan de voet van een berg in Ladakh (India), 2007
AARDE · EXOGENE PROCESSEN
Twee stroomgebieden vergeleken
Stroomgebied: het gebied dat afwatert op één rivier met al haar zijrivieren, het rivierstelsel
Gematigde zone: vegetatie houdt de bodem vast, meer chemische verwering, gelijkmatige afvoer
Aride zone: weinig vegetatie, vooral mechanische verwering, zelden maar dan hevig water
Een stortbui spoelt in de aride zone veel los, grof materiaal mee: puinwaaiers aan de bergvoet
De syllabus vraagt de exogene processen te vergelijken in een stroomgebied in de gematigde zone en in de aride zone. Kern: in de aride zone wordt verweringsmateriaal door gebrek aan vegetatie minder goed vastgehouden. Een zeldzame stortbui voert dan in korte tijd veel grof materiaal af, dat aan de bergvoet in puinwaaiers blijft liggen, zoals op de foto uit Ladakh. In een gematigd stroomgebied zoals dat van de Rijn stroomt het hele jaar water en wordt fijner materiaal tot aan de monding vervoerd. Veelgemaakte fout: denken dat er in de aride zone weinig erosie is omdat het weinig regent. Image credit: Vyacheslav Argenberg / Wikimedia Commons, CC BY 4.0
Zet op volgorde: een bergbeek bereikt de vlakte
Steil en snel, dan de knik bij de bergvoet, lagere stroomsnelheid, sedimentatie van grof materiaal, een waaiervormige afzetting. Verwachte fout: het uitzakken van puin vóór de afname van de stroomsnelheid zetten.
Een afzetting bevat klei, zand en grote blokken door elkaar. Wat is het?
Een delta, afgezet door een rivier
Een duin, afgezet door de wind
Een estuarium, afgezet door het getij
Een morene, afgezet door een gletsjer
Ongesorteerd materiaal wijst op transport door ijs: een gletsjer draagt alle korrelgrootten tegelijk mee en zet ze samen af als morene. Water en wind sorteren. Verwachte fout: delta, omdat daar ook veel verschillende materialen liggen.
AARDE · EXOGENE PROCESSEN
Drie kringlopen
Endogene processen bouwen op: plaatbewegingen en vulkanisme maken gebergten
Exogene processen breken af: materiaal gaat van gebergten naar lager gelegen gebieden
De hydrologische kringloop: verdamping, neerslag, afstroming; de motor van veel erosie
De gesteentekringloop: gesteente wordt afgebroken, afgezet, omgezet en opnieuw gevormd
Platentektoniek en gesteentekringloop werken over miljoenen jaren, water in dagen tot eeuwen
De syllabus benadrukt dat platentektoniek, gesteentekringloop en hydrologische kringloop op verschillende tijd- en ruimteschalen spelen. De Grand Canyon laat alle drie zien: lagen sedimentgesteente (gesteentekringloop), opheffing van het gebied (endogeen) en insnijding door de Colorado (hydrologische kringloop en erosie). Veelgemaakte fout: de kringlopen los van elkaar zien. Vraag steeds: welk proces bouwt op, welk breekt af, en waar komt het water vandaan?
Zeshoekige basaltzuilen van de Giant's Causeway (Noord-Ierland), 2013
AARDE · EXOGENE PROCESSEN
Stollings- en sedimentgesteenten
Stollingsgesteente ontstaat uit gestold magma of lava, zonder gelaagdheid of fossielen
Graniet stolde langzaam diep in de korst: licht van kleur, grote zichtbare kristallen
Basalt stolde snel aan het oppervlak: donker, fijnkorrelig, soms in zuilen
Sedimentgesteente: verharde afzettingen, zoals zandsteen en kalksteen, vaak gelaagd met fossielen
De basaltzuilen van de Giant's Causeway ontstonden toen een dikke lavastroom afkoelde en krimpend in zuilen scheurde. Hoe langzamer gesteente stolt, hoe groter de kristallen kunnen groeien: vandaar grote kristallen in graniet en fijne in basalt. Zandsteen bestaat uit verkitte zandkorrels, kalksteen vooral uit kalkresten van zeedieren, en daarin zitten vaak fossielen. Veelgemaakte fout: basalt en graniet omdraaien. Geheugensteun: donker en fijn is snel gestold, licht met grote korrels langzaam. Image credit: Suzanne Mischyshyn / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0
Marmergroeve boven Carrara (Italië), 2007
AARDE · EXOGENE PROCESSEN
Metamorfe gesteenten
Onder langdurige hoge druk en/of warmte worden gesteenten omgezet tot metamorf gesteente
Het gesteente smelt niet: de mineralen groeien om en worden anders gerangschikt
Marmer ontstaat uit kalksteen: kristallijn, vaak wit, de fossielen zijn verdwenen
Leisteen ontstaat uit kleigesteente: splijt in dunne, gladde platen
Metamorfose gebeurt diep in de korst, bijvoorbeeld bij gebergtevorming door plaatbotsing: daar verbindt de gesteentekringloop zich met de platentektoniek. Carrara in Italië is bekend om zijn witte marmer. Veelgemaakte fout: denken dat metamorfe gesteenten eerst smelten. Smelt gesteente, dan ontstaat magma en daarna een stollingsgesteente. Image credit: Vmenkov / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Een gesteente is donker en fijnkorrelig, zonder lagen. Welk is het?
Basalt
Graniet
Zandsteen
Marmer
Donker en fijnkorrelig zonder gelaagdheid wijst op snel gestolde lava: basalt. Graniet is licht met grote kristallen, zandsteen is gelaagd, marmer is kristallijn en vaak wit. Verwachte fout: graniet, omdat beide stollingsgesteenten zijn.
Leg uit hoe kalksteen uit een zee kan eindigen als marmer in een gebergte.
Goed antwoord: kalkresten van zeedieren worden in zee afgezet en verharden tot kalksteen (sedimentgesteente). Bij plaatbotsing en gebergtevorming komt het diep te liggen onder hoge druk en warmte en wordt het omgezet tot marmer (metamorf). Opheffing en erosie brengen het aan het oppervlak. Verwachte fout: alleen 'door druk' zonder de rol van de platentektoniek en de opheffing.
Wat vond je het lastigst?
Mechanische en chemische verwering
Transport, korrelgrootte en afzettingen
Gematigd en aride stroomgebied vergelijken
Kringlopen en gesteenten herkennen
Gebruik de uitslag om in de examentraining extra tijd te geven aan het lastigste onderdeel.
Hoe hangen de hydrologische kringloop en de gesteentekringloop samen?
Een goed antwoord legt een verband: neerslag en afstromend water zorgen voor verwering, erosie en transport van gesteente naar lager gelegen gebieden, waar het wordt afgezet en later tot sedimentgesteente verhardt. Verwachte fout: beide kringlopen apart beschrijven zonder verband.
AARDE · EXOGENE PROCESSEN
Begrippen (1/2)
verwering: afbraak van gesteente ter plekke, mechanisch of chemisch
erosie: het weghalen van verweerd materiaal door water, ijs of wind
sedimentatie: het afzetten van meegevoerd materiaal als de stroomsnelheid afneemt
afzettingsmilieu: omgeving waar sediment wordt afgezet, zoals een delta of gletsjer
massabeweging: materiaal dat door de zwaartekracht een helling af gaat
Cet élément n'a pas d'instructions
AARDE · EXOGENE PROCESSEN
Begrippen (2/2)
puinwaaier: waaiervormige afzetting van grof puin aan de voet van een gebergte
morene: ongesorteerde afzetting van een gletsjer
estuarium: trechtervormige riviermonding die door het getij wordt opengehouden
gesteentekringloop: het steeds opnieuw vormen, afbreken en omzetten van gesteenten
metamorf gesteente: gesteente omgezet door langdurige hoge druk en/of warmte
Cet élément n'a pas d'instructions