Nieuwe wereldorde en Europa (Geschiedenis vmbo), les 1: Uitleg

• newEditor
• Geschiedenis
• Middelbare school
• vmbo
• Leerjaar 3,4

Introduction

Uitleg over de nieuwe wereldorde vanaf 1990: het einde van het communisme, het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, de Duitse hereniging, terrorisme, Nederland in de jaren negentig en de EU met de euro. KB en GL/TL: ook nationalisme, NAVO, poldermodel en democratisch tekort; GL/TL: populisme.

EUROPA EN DE WERELD · VANAF 1990

Nieuwe wereldorde en Europa

Examenstof geschiedenis en staatsinrichting vmbo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: GS/K/10 Nieuwe Wereldorde (vanaf 1990), Europa en de wereld en Geschiedenis van Nederland; GS/K/5 Europese samenwerking; GS/K/3 vaardigheden. Image credit: Thomas Uhlemann / Bundesarchiv / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 de

EUROPA EN DE WERELD · VANAF 1990

Wat ga je kunnen?

Ik kan uitleggen hoe het einde van de Koude Oorlog Europa veranderde en wat de belangrijkste ontwikkelingen in Nederland en de EU sinds 1990 zijn, en ze in de tijd plaatsen.

Wat is er sinds 1989 veranderd in Europa en in de wereld?

Verwachte woorden: Berlijnse Muur, Duitsland, euro, EU, terrorisme, internet, Rusland, nieuwe landen. Groepeer de woorden met de klas in vier groepen: het einde van de Koude Oorlog (blok 1), nationalisme en terrorisme (blok 2), Nederland in de jaren negentig (blok 3) en Europa (blok 4). Voor BB is herkennen de kern. KB en GL/TL moeten ook kunnen beschrijven en uitleggen. Deze les sluit aan op de les over de Koude Oorlog, waar de val van de Muur in 1989 al aan bod kwam.

Een jongeman slaat stukken uit de Berlijnse Muur, november 1989

EUROPA EN DE WERELD · VANAF 1990

Het communisme in Oost-Europa valt

• In 1989 verdween het communisme in Oost-Europa, bijvoorbeeld in Polen, Hongarije en Oost-Duitsland.

• Mensen eisten vrijheid en de Sovjet-Unie greep niet meer in.

• Op 9 november 1989 ging de Berlijnse Muur open.

• Zo kwam er een einde aan de Koude Oorlog.

Syllabus: einde communistisch Oost-Europa en einde Koude Oorlog. De Muur ging op 9 november 1989 open; dat is ook in de les over de Koude Oorlog behandeld. Het nieuwe is hier het gevolg: de machtsverhoudingen veranderden, de Verenigde Staten bleven over als grootmacht. Veelgemaakte fout: denken dat de Koude Oorlog met een oorlog of een overwinning op het slagveld eindigde. Het communistische systeem viel van binnenuit. Image credit: Werdersen / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Gorbatsjov op bezoek in Litouwen, dat onafhankelijk wil worden, januari 1990

EUROPA EN DE WERELD · VANAF 1990

Het uiteenvallen van de Sovjet-Unie

• Landen in de Sovjet-Unie, zoals Litouwen, wilden onafhankelijk worden. Ook ging de economie slecht.

• In 1991 viel de Sovjet-Unie uiteen: het uiteenvallen van de Sovjet-Unie gaf 15 nieuwe staten.

• Rusland was de grootste van de nieuwe staten.

• Gorbatsjov was de laatste leider van de Sovjet-Unie.

Syllabus: uiteenvallen van de Sovjet-Unie (1990-1991), ontstaan van nieuwe staten. De Sovjet-Unie bestond uit 15 republieken; die werden in 1991 zelfstandige landen. Litouwen verklaarde zich al in maart 1990 onafhankelijk. Gorbatsjov bezocht Litouwen in januari 1990 om dat te voorkomen, maar zonder succes. Veelgemaakte fout: Sovjet-Unie en Rusland door elkaar halen. Rusland was slechts één van de 15 republieken. Image credit: Onbekende fotograaf / Litouws Centraal Staatsarchief / Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Duitsers vieren de hereniging bij de Brandenburger Tor in Berlijn, 3 oktober 1990

EUROPA EN DE WERELD · VANAF 1990

De Duitse hereniging

• Op 3 oktober 1990 werden Oost-Duitsland en West-Duitsland weer één land: de Duitse hereniging.

• West-Duitsland heette de Bondsrepubliek. De DDR ging op in de Bondsrepubliek.

• Zo veranderde de staatkundige kaart van Europa: een groot en machtig Duitsland.

Syllabus: Duitse hereniging (1990); de staatkundige kaart van Europa in deze periode herkennen. Gebruik een kaart: laat zien dat Duitsland sinds 1949 uit twee staten bestond (de Bondsrepubliek en de DDR) en na 1990 uit één. Laat ook de nieuwe staten uit de Sovjet-Unie op de kaart aanwijzen (Litouwen, Rusland). Veelgemaakte fout: denken dat de Muur en de hereniging hetzelfde moment waren. De Muur ging open in 1989, de hereniging was in 1990. Image credit: Thomas Uhlemann / Bundesarchiv / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 de

Vul in

Op 3 oktober 1990 vond de Duitse hereniging plaats: de DDR ging op in de Bondsrepubliek.

Duitse hereniging

Bondsrepubliek

Berlijnse Muur

Sovjet-Unie

De DDR werd onderdeel van de Bondsrepubliek (West-Duitsland). Verwachte fout: Berlijnse Muur, omdat die in dezelfde tijd viel.

Een inwoner van Sarajevo rent door de puinhopen van de stad, 1992-1993

EUROPA EN DE WERELD · VANAF 1990

Nationalisme en de NAVO

• Na het communisme herleefde het nationalisme: je voelt je sterk verbonden met je eigen volk.

• Joegoslavië viel uiteen in nieuwe staten, zoals Bosnië en Kroatië. Er volgden oorlogen.

• Oost-Europese landen wilden bij de NAVO horen, voor hun veiligheid.

• In 1999 werden Polen, Hongarije en Tsjechië lid van de NAVO.

Alleen KB en GL/TL: herlevend nationalisme in Europa en uitbreiding van de NAVO door samenwerking met voormalige tegenstanders uit Oost-Europa. BB hoeft dit niet te kennen. Polen, Hongarije en Tsjechië zaten eerder in het Warschaupact, dus de NAVO werkte nu samen met voormalige tegenstanders. In Joegoslavië wilden volken een eigen staat; de stad Sarajevo werd jarenlang belegerd. Veelgemaakte fout: denken dat de NAVO na de Koude Oorlog werd opgeheven. Image credit: Christian Maréchal / Wikimedia Commons, CC BY 3.0

Rookpluim boven Manhattan na de aanslagen, gezien vanuit het ruimtestation ISS, 11 september 2001

EUROPA EN DE WERELD · VANAF 1990

Internationaal terrorisme: 11 september 2001

• Internationaal terrorisme: groepen plegen aanslagen over de grens om angst te zaaien.

• Op 11 september 2001 kaapten terroristen vliegtuigen. Twee vlogen in de Twin Towers in New York.

• De aanslagen waren van de terreurgroep al-Qaida.

• De VS begon daarna een oorlog tegen het terrorisme, onder andere in Afghanistan.

Syllabus: internationaal terrorisme en 11-9-2001 (voor alle leerwegen). Landen buiten Europa aanwijzen op de kaart: de Verenigde Staten (New York, Washington) en Afghanistan. De wereld werd er onveiliger door gaan voelen en veiligheidsmaatregelen werden strenger. Veelgemaakte fout: denken dat de aanslagen door een land werden gepleegd. Het ging om een terreurgroep. Image credit: NASA / Expedition 3 / Wikimedia Commons, publiek domein

Zet op volgorde, van vroeg naar laat

1

Opening van de Berlijnse Muur

2

Duitse hereniging

3

Aanslagen van 11 september

4

Uiteenvallen van de Sovjet-Unie

1989, 1990, 1991, 2001. Verwachte fout: de hereniging na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie plaatsen.

EUROPA EN DE WERELD · VANAF 1990

Groei en individualisering

• In de jaren negentig groeide de economie sterk: er was meer werk en meer welvaart.

• Individualisering: mensen maken steeds meer hun eigen keuzes en hangen minder aan groepen.

• Voorbeelden: je kiest zelf je levensstijl, je werk en je vrienden.

• De nieuwe media, zoals internet en de mobiele telefoon, veranderden hoe mensen communiceren.

• Globalisering: landen en bedrijven over de hele wereld hangen steeds meer van elkaar af.

Syllabus: economische groei in de jaren negentig en individualisering (voor alle leerwegen). Alleen KB en GL/TL: nieuwe media en globalisering. Individualisering is een voortzetting van de ontzuiling uit de jaren zestig en zeventig: mensen horen minder bij een zuil en kiezen meer zelf. Veelgemaakte fout: individualisering betekent niet dat mensen alleen zijn, maar dat ze zelf kiezen.

EUROPA EN DE WERELD · VANAF 1990

Poldermodel en verzorgingsstaat

• Het poldermodel (overlegeconomie): regering, werkgevers en vakbonden overleggen en sluiten samen een compromis.

• De verzorgingsstaat kwam ter discussie: hij was duur en mensen moesten meer zelf regelen.

• De secularisatie ging door: het geloof speelt voor steeds meer mensen een kleinere rol.

• Sommigen maakten zich zorgen over de nationale identiteit (nationale cultuur).

Alleen KB en GL/TL: poldermodel, verzorgingsstaat ter discussie, bezorgdheid over nationale cultuur (identiteit) en secularisatie. BB hoeft dit niet te kennen. Poldermodel: overleg tussen regering, werkgevers en vakbonden, dus niet staken of bevelen maar praten. Veelgemaakte fout: denken dat het poldermodel iets met de Nederlandse landschappen te maken heeft; het gaat om het overleggen.

Standbeeld van Pim Fortuyn in Rotterdam

EUROPA EN DE WERELD · VANAF 1990

Multicultureel en populisme: Fortuyn

• In een multiculturele samenleving wonen mensen met veel verschillende culturen samen.

• Het populisme kwam op: politici zeggen op te komen voor het gewone volk tegen de gevestigde politiek.

• Pim Fortuyn won veel steun met kritiek op de gevestigde politiek en op immigratie.

• In 2002 werd Pim Fortuyn vermoord.

Alleen KB en GL/TL: multiculturele samenleving. Alleen GL/TL: populisme en Pim Fortuyn. Pim Fortuyn werd op 6 mei 2002 vermoord, kort voor de Tweede Kamerverkiezingen. Populisme: de populist zegt dat 'het volk' tegenover 'de elite' staat. Houd het collegiaal en neutraal: het gaat om begrijpen wat populisme is, niet om een mening over Fortuyn. Veelgemaakte fout: populisme gelijkstellen aan een bepaalde partij; het is een manier van politiek bedrijven. Image credit: Wouter Engler / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Wat betekent individualisering?

A

Mensen wonen steeds vaker alleen

B

Mensen maken steeds meer hun eigen keuzes

C

Mensen gaan vaker naar de kerk

D

Mensen werken steeds meer samen

Individualisering gaat over zelf kiezen en minder groepsbinding. Verwachte fout: alleen wonen, omdat individu op één persoon lijkt.

Euromunten en eurobiljetten

EUROPA EN DE WERELD · VANAF 1990

Van EG naar EU en de euro

• In 1993 werd de EG de EU: samenwerking over veel meer dan handel.

• In 2002 kwamen de munten en biljetten van de euro. Veel EU-landen betalen sindsdien met dezelfde munt.

• Niet alle EU-landen doen mee met de euro.

• Door Europese samenwerking reis, werk en koop je makkelijker in andere EU-landen.

Syllabus: invoering van de euro (2002) en de invloed van voortgaande Europese samenwerking op het dagelijks leven (voor alle leerwegen). Alleen KB en GL/TL: de overgang van EG naar EU in 1993. De EU is een opvolger van de EG. Voorbeelden van het dagelijks leven: zonder paspoortcontrole reizen, in een ander EU-land studeren of werken, betalen in euro's. Veelgemaakte fout: denken dat alle Europese landen in de EU zitten of dat alle EU-landen de euro hebben. Image credit: Avij / Wikimedia Commons, publiek domein

EUROPA EN DE WERELD · VANAF 1990

Autonomie onder druk

• Door de EU en de euro moet Nederland veel samen met andere landen beslissen: de autonomie komt onder druk.

• Discussie: blijft Europa een verzameling van nationale staten of wordt het een Verenigde Staten van Europa?

• Voorstanders van meer samenwerking noemen handel en veiligheid. Tegenstanders willen zelf beslissen.

Alleen KB en GL/TL: de Nederlandse autonomie onder druk door EG naar EU (1993) en euro (2002), met de discussie over de richting van de EU. Autonomie betekent zelfstandigheid: zelf kunnen beslissen. Laat leerlingen in tweetallen een argument voor en een tegen noemen. Veelgemaakte fout: denken dat de Verenigde Staten van Europa al bestaan.

De vergaderzaal van het Europees Parlement in Straatsburg, 2014

EUROPA EN DE WERELD · VANAF 1990

Het democratisch tekort

• Het Europees Parlement wordt gekozen door de burgers van de EU-landen.

• De Europese Commissie doet voorstellen voor wetten. Haar leden worden niet gekozen door de burgers.

• In de Raad van Ministers beslissen ministers van de EU-landen mee.

• Democratisch tekort: besluiten worden ver van de burger genomen, die er weinig invloed op heeft.

Alleen KB en GL/TL: democratisch tekort, de relatie tussen Europees Parlement, Europese Commissie en Raad van Ministers. Houd de rollen eenvoudig: de Commissie bedenkt voorstellen, het Parlement en de Raad van Ministers beslissen mee. Het Parlement wordt als enige instelling rechtstreeks gekozen. Veelgemaakte fout: denken dat de Raad van Ministers en de Europese Commissie hetzelfde zijn. Image credit: Diliff / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Welke Europese instelling wordt gekozen door de burgers?

A

De Europese Commissie

B

De Raad van Ministers

C

De NAVO

D

Het Europees Parlement

Alleen het Europees Parlement wordt rechtstreeks gekozen. Verwachte fout: de Raad van Ministers, omdat dat ministers zijn die in hun eigen land gekozen zijn.

Welk onderdeel was voor jou het lastigst?

1

Sovjet-Unie en Duitsland

2

Nationalisme en terrorisme

3

Nederland in de jaren negentig

4

De EU en de euro

Gebruik de uitslag om het onderdeel te herhalen dat de meeste stemmen krijgt.

Wat is het grootste gevolg van 1989-1991? Leg uit.

Open waarderende vraag: er is geen goed of fout antwoord, maar de leerling onderbouwt het met een gebeurtenis of begrip uit de les, bijvoorbeeld de Duitse hereniging, nieuwe staten of de uitbreiding van de NAVO.

EUROPA EN DE WERELD · VANAF 1990

Begrippen (1/2)

• uiteenvallen van de Sovjet-Unie: in 1991 hield de Sovjet-Unie op te bestaan en ontstonden nieuwe staten

• Duitse hereniging: op 3 oktober 1990 werden Oost- en West-Duitsland weer één land

• nationalisme: je voelt je sterk verbonden met je eigen volk en wilt een eigen staat

• internationaal terrorisme: aanslagen over de grens om angst te zaaien

• individualisering: mensen maken steeds meer hun eigen keuzes

EUROPA EN DE WERELD · VANAF 1990

Begrippen (2/2)

• poldermodel: regering, werkgevers en vakbonden overleggen samen

• populisme: politiek die zegt op te komen voor het gewone volk tegen de elite

• euro: de gezamenlijke munt van veel EU-landen sinds 2002

• EU: de Europese Unie, sinds 1993 de opvolger van de EG

• democratisch tekort: besluiten van de EU worden ver van de burger genomen