Duitsland: detente en hereniging (Geschiedenis vwo), les 1: Uitleg

• newEditor
• Geschiedenis
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 4-6

Introduction

Uitleg over detente, Ostpolitik, links terrorisme in de BRD, Gorbatsjov, de val van de Berlijnse muur en de hereniging van Duitsland (1961-1991), voor het vwo-examen.

DUITSLAND · 1961-1991

Duitsland: detente en hereniging

Examenstof geschiedenis vwo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: Historische context Duitsland in Europa 1918-1991, leidende vraag 3 (met vwo-toevoegingen); KA 45, 47, 48. Image credit: Friedrich Gahlbeck, Bundesarchiv / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 de

DUITSLAND · 1961-1991

Wat ga je kunnen?

Ik kan verklaren hoe detente, links terrorisme, de koers van Gorbatsjov en de protesten in de DDR samenhangen met de Duitse hereniging in 1990 en de rol van Duitsland in Europa.

Welke woorden en beelden horen bij het einde van de Koude Oorlog in Duitsland?

Verwacht: Berlijnse muur, 1989, hereniging, Gorbatsjov, Kohl, protest, Oost en West, RAF of terrorisme. Gebruik de woorden als ophaak: eerst de detente, Ostpolitik en het links terrorisme in de BRD, dan Gorbatsjov en de protesten, dan de val van de muur en Europa.

Bondskanselier Brandt en DDR-premier Stoph ontmoeten elkaar in Erfurt, 19 maart 1970

DUITSLAND · 1961-1991

Detente en de Ostpolitik

• Vanaf de jaren 1960 verbeterden de relaties tussen de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten: de detente

• Brandt wilde toen de relatie met de DDR en andere Oost-Europese landen verbeteren: de Ostpolitik

• Om de goede verhouding met het Westen te waarborgen zette hij zich ook in voor Europese integratie

KA 45 en 47. Na de bouw van de muur in 1961 bleef de dreiging van een atoomoorlog bestaan, maar de grootmachten zochten beheersing van de spanning. Brandt was bondskanselier van de BRD. De Ostpolitik betekende geen afscheid van het Westen: juist door de Europese integratie bleef de BRD verankerd in het Westen. Veelgemaakte fouten: detente zien als het einde van de Koude Oorlog, of Ostpolitik zien als stap naar het communisme. Image credit: Ludwig Wegmann, Bundesarchiv / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 de

DUITSLAND · 1961-1991

Erkenning in 1972

• In 1972 erkenden de BRD en de DDR elkaar als gelijkwaardige staten

• De BRD hield toch vast aan het streven naar Duitse eenheid

• Honecker stond open voor de Ostpolitik, maar zag de deling als definitief

Veelgemaakte fout: denken dat erkenning betekende dat de BRD de deling accepteerde. De BRD gaf het streven naar eenheid niet op. Honecker was de leider van de DDR en wilde juist een blijvende tweede Duitse staat.

DUITSLAND · 1961-1991

Links terrorisme in de BRD

• Jongeren in de BRD kritiseerden de consumptiecultuur

• Ook de beperkt gebleven denazificatie kreeg kritiek: het naziverleden was te weinig verwerkt

• Die kritiek ontaardde in links terrorisme, bijvoorbeeld van de Baader-Meinhof Gruppe

• Zulke groepen kregen steun vanuit de DDR

KA 48: de groeiende welvaart gaf aanleiding tot sociaal-culturele veranderingen, ook tot scherpe kritiek van jongeren. Links betekent hier: gericht tegen kapitalisme en consumptiemaatschappij. De syllabus noemt twee bronnen van kritiek (consumptiecultuur, beperkte denazificatie) en steun vanuit de DDR. Veelgemaakte fout: links terrorisme verwarren met de protesten in de DDR in 1989, of met steun van de BRD zelf.

Vul in

De Ostpolitik van Brandt moest de relatie met de DDR verbeteren.

Ostpolitik

Brandt

Glasnost

Honecker

Ostpolitik van bondskanselier Brandt. Verwachte fout: Honecker, de DDR-leider.

Welke steun ontving de Baader-Meinhof Gruppe?

A

Steun van de regering van Brandt

B

Steun van de Amerikaanse regering

C

Steun vanuit de DDR

D

Steun van de Franse regering

Groepen als de Baader-Meinhof Gruppe ontvingen steun vanuit de DDR. Verwachte fout: de BRD-regering noemen, omdat de groep in de BRD actief was.

Gorbatsjov en Honecker op het SED-partijcongres in Oost-Berlijn, april 1986

DUITSLAND · 1961-1991

Gorbatsjov en de Brezjnevdoctrine

• In de tweede helft van de jaren 1980 wilde Gorbatsjov de Sovjet-Unie hervormen met glasnost (openheid) en perestrojka (herstructurering)

• Voor succes had hij medewerking van het Westen nodig

• Daarom liet hij de Brezjnevdoctrine los: Moskou greep niet meer in als een Oostblokland afweek

• Oost-Europese landen kregen meer ruimte voor eigen keuzes

KA 45. Glasnost is openheid, perestrojka herstructurering van economie en bestuur. De Brezjnevdoctrine hield in dat Moskou zich het recht voorbehield in te grijpen in Oostbloklanden. Veelgemaakte fouten: de twee begrippen omwisselen, of denken dat Gorbatsjov de DDR zelf opheft. Image credit: Rainer Mittelstädt, Bundesarchiv / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 de

Montagsdemonstratie in Leipzig, 23 oktober 1989

DUITSLAND · 1961-1991

De DDR keert zich af

• De DDR-leiding keerde zich af van de liberale koers van Gorbatsjov

• Zij vreesde de gevolgen van hervormingen voor haar eigen macht

• Veel DDR-burgers zagen via de televisie het leven in West-Duitsland en waren ontevreden

• In 1989 ontstond een protestbeweging voor meer vrijheid

KA 45. De televisie liet zien hoe anders het leven in het Westen was; dat is een cultureel-mentale oorzaak. De protesten, zoals de Montagsdemonstraties in Leipzig, eisten vrijheid en politieke hervormingen. Veelgemaakte fout: denken dat de DDR-leiding de hervormingen van Gorbatsjov volgde. Image credit: Friedrich Gahlbeck, Bundesarchiv / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 de

Waarom liet Gorbatsjov de Brezjnevdoctrine los?

A

Hij had medewerking van het Westen nodig voor zijn hervormingen

B

Hij wilde de DDR direct met de BRD verenigen

C

Hij wilde het Oostblok juist harder aanpakken

D

De VS dwongen hem met een oorlog

Hervormen lukte alleen met hulp van het Westen. Verwachte fout: denken dat hij het Oostblok wilde ontbinden.

Vul in

Gorbatsjov voerde glasnost en perestrojka in, maar de DDR-leiding keerde zich ervan af.

glasnost

perestrojka

detente

Ostpolitik

Openheid en herstructurering. Verwachte fout: detente, dat is de ontspanning tussen de grootmachten.

Mensen op de Berlijnse muur bij de Brandenburger Tor, 9 november 1989

DUITSLAND · 1961-1991

Open grenzen, muur valt, hereniging

• Enkele Oost-Europese landen stelden in 1989 hun grenzen open: veel DDR-burgers trokken naar het Westen

• Op 9 november 1989 viel de Berlijnse muur

• In 1990 werd Duitsland herenigd, met Berlijn als nieuwe hoofdstad

• In 1991 viel de Sovjet-Unie uiteen: de Koude Oorlog eindigde

KA 45. De protesten en de vlucht via open grenzen zetten de DDR-leiding onder druk. Let op de volgorde: muur (1989), hereniging (1990), einde van de Sovjet-Unie en de Koude Oorlog (1991). Veelgemaakte fout: denken dat de Koude Oorlog eindigde met de val van de muur zelf. Image credit: Sue Ream / Wikimedia Commons, CC BY 3.0

Euromunten en eurobiljetten, 2002

DUITSLAND · 1961-1991

Kohl, de euro en Europa

• Frankrijk steunde de hereniging en de uitbreiding van de EU met landen uit het voormalige Oostblok

• Kohl accepteerde in ruil de invoering van de euro

• Zo bond Duitsland zich nog sterker aan Europa

KA 47. Kohl was bondskanselier ten tijde van de hereniging. De uitbreiding van de Europese Unie naar het voormalige Oostblok volgde op het einde van de Koude Oorlog. Veelgemaakte fout: denken dat Kohl de euro oplegde zonder tegenprestatie: het was een ruil. Image credit: Rijksmuseum / Wikimedia Commons, CC0

DUITSLAND · 1961-1991

Het nieuwe Duitsland

• Oost-Duitsland kampte met de economische en mentale gevolgen van het totalitaire regime

• Het nieuwe Duitsland worstelde daarom met de integratie van de voormalige DDR

• Ook immigratie vormde een uitdaging voor de Duitse democratie

• Het verenigde Duitsland integreerde snel in Europa en nam steeds meer een leidende rol

Economisch: de erfenis van het DDR-bestel. Mentaal: een bevolking die decennia onder een totalitair regime had geleefd. Veelgemaakte fout: de hereniging zien als einde van alle problemen, of Duitsland na 1990 een zwakke rol toedichten.

Video: Wat leidde tot de val van de Berlijnse muur? | FF terugspoelen | Schooltv. Kijkvraag: welke oorzaken van de val van de muur worden genoemd? Zet ze daarna in de vakken politiek-bestuurlijk, sociaaleconomisch en cultureel-mentaal.

Zet op volgorde, van vroeg naar laat

1

Val van de Berlijnse muur

2

Hereniging van Duitsland

3

BRD en DDR erkennen elkaar als gelijkwaardig

4

Gorbatsjov laat de Brezjnevdoctrine los

5

Uiteenvallen van de Sovjet-Unie

1972, tweede helft jaren 1980, 9 november 1989, 1990, 1991. Verwachte fout: de hereniging na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie zetten.

Wat accepteerde Kohl in ruil voor Franse steun voor de hereniging?

A

Het opheffen van de NAVO

B

Een Duitse neutraliteit tussen Oost en West

C

Het afschaffen van de Europese Unie

D

De invoering van de euro

Steun voor hereniging in ruil voor de euro. Verwachte fout: neutraliteit, wat niet in de syllabus staat.

Welk deel vond je het lastigst?

1

Detente, Ostpolitik en links terrorisme

2

Gorbatsjov en de Brezjnevdoctrine

3

Protesten en de val van de muur

4

Euro en het herenigde Duitsland

Herhaal het onderdeel met de meeste stemmen.

Leg in twee zinnen uit waarom de muur in 1989 viel.

Goed: Gorbatsjov liet de Brezjnevdoctrine los, de DDR-burgers waren ontevreden en protesteerden, en veel mensen vertrokken via open grenzen in Oost-Europa. Verwachte fout: alleen de val van de muur zelf beschrijven zonder oorzaak.

DUITSLAND · 1961-1991

Begrippen (1/2)

• detente: Ontspanning in de relatie tussen de VS en de Sovjet-Unie

• Ostpolitik: Beleid van Brandt om de relatie met de DDR en Oost-Europa te verbeteren

• links terrorisme: Geweld van linkse groepen in de BRD, voortgekomen uit kritiek op de samenleving

• Baader-Meinhof Gruppe: Links-terroristische groep in de BRD, gesteund vanuit de DDR

• glasnost: Openheid, onderdeel van Gorbatsjovs hervormingen

DUITSLAND · 1961-1991

Begrippen (2/2)

• perestrojka: Herstructurering van de Sovjet-Unie onder Gorbatsjov

• Brezjnevdoctrine: Sovjetrecht om in te grijpen in Oostbloklanden

• Europese integratie: Toenemende samenwerking tussen Europese landen

• euro: Gemeenschappelijke Europese munt

• Europese Unie: Samenwerkingsverband van Europese landen