De Kwestie · 2.3 De rechter: onafhankelijk en onpartijdig
De Kwestie
MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
PARAGRAAF 2.3
De rechter: onafhankelijk en onpartijdig
Waarom een rechter los moet staan van de politiek, en hoe een rechtszaak verloopt.
Het gebouw van de Hoge Raad aan het Korte Voorhout in Den Haag.
Lesduur is: 40 minIntroductie
Onderdelen in deze les
De Kwestie
MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
PARAGRAAF 2.3
De rechter: onafhankelijk en onpartijdig
Waarom een rechter los moet staan van de politiek, en hoe een rechtszaak verloopt.
Het gebouw van de Hoge Raad aan het Korte Voorhout in Den Haag.
Derde les van thema 2. De omslag toont het gebouw van de Hoge Raad in Den Haag, met beelden van beroemde Nederlandse juristen uit de geschiedenis. Kernconcepten: rechtsstaat, macht, gezag. Image credit: Fred Romero from Paris, France / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
DE KWESTIE
Waarom moet een rechter los staan van de politiek?
NA DEZE LES KUN JE
uitleggen hoe de onafhankelijkheid van rechters geregeld is
privaatrecht, strafrecht en bestuursrecht uit elkaar houden
de weg van een zaak langs rechtbank, gerechtshof en Hoge Raad beschrijven
§ 2.3 De rechter: onafhankelijk en onpartijdig
Deze slide heeft geen instructies
Je baas zelf
Een collega die jullie allebei kent
Een rechter die jullie geen van beiden kent
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Je baas beschuldigt je ten onrechte van diefstal op je bijbaan. Wie wil je dat erover beslist?
Activatie, kort. Bijna iedereen kiest de onbekende rechter. Vraag waarom: die heeft geen belang bij de uitkomst. Dat is onpartijdigheid. Daarna: en wat als die rechter bang moet zijn om ontslagen te worden als hij de verkeerde uitspraak doet? Dat is onafhankelijkheid.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
ONAFHANKELIJK
Niemand kan een rechter ontslaan om zijn uitspraak
Rechters worden voor het leven benoemd, in de praktijk tot hun zeventigste. Een minister kan een rechter niet ontslaan of vertellen wat hij moet beslissen.
Een rechter moet ook onpartijdig zijn: hij mag geen belang hebben bij de zaak. Twijfel je daaraan, dan kun je hem wraken: laten vervangen.
Het Paleis van Justitie in Den Haag, waar de rechtbank zit.
§ 2.3 De rechter: onafhankelijk en onpartijdig
Artikel 117 van de Grondwet: rechters worden bij koninklijk besluit voor het leven benoemd; bij wet kan een leeftijd worden bepaald waarop ze ontslag krijgen (70 jaar). Alleen de Hoge Raad kan een rechter ontslaan, bijvoorbeeld bij wangedrag. Onafhankelijk (van de politiek) en onpartijdig (tegenover de partijen) zijn twee verschillende dingen; laat leerlingen het verschil uitleggen met de poll. Image credit: Steven Lek / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
RECHTSBEGINSELEN
Spelregels voor een eerlijk proces
Hoor en wederhoor
Beide partijen mogen hun verhaal doen en reageren op wat de ander zegt.
Openbaarheid
Iedereen mag een zitting bijwonen, zodat je kunt zien hoe de rechter werkt.
Motivering
De rechter moet uitleggen waarom hij tot zijn uitspraak komt.
Hoger beroep
Ben je het niet eens met de uitspraak, dan kun je naar een hogere rechter.
§ 2.3 De rechter: onafhankelijk en onpartijdig
Openbaarheid heeft uitzonderingen: zaken tegen minderjarigen en familiezaken zijn meestal achter gesloten deuren. Het recht op een eerlijk proces staat ook in artikel 6 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM).
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Een rechter blijkt de broer te zijn van de verdachte. Welk beginsel komt dan in gevaar?
De openbaarheid van de rechtszaak
Het recht op hoor en wederhoor
De benoeming van rechters voor het leven
De onpartijdigheid van de rechter
De rechter heeft een persoonlijk belang bij de uitkomst: hij is niet onpartijdig. De advocaat of officier van justitie kan hem wraken. Wie onafhankelijkheid zou willen kiezen: dat gaat over de verhouding tot de politiek, niet tot de partijen.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
SOORTEN RECHT
Drie soorten rechtszaken
Privaatrecht
Een conflict tussen burgers of bedrijven. Je webshop levert niet, je huurbaas geeft je borg niet terug.
Strafrecht
De staat vervolgt iemand die verdacht wordt van een strafbaar feit. De officier van justitie klaagt aan.
Bestuursrecht
Een conflict tussen een burger en de overheid. Je krijgt geen vergunning of je studiefinanciering stopt.
§ 2.3 De rechter: onafhankelijk en onpartijdig
Privaatrecht heet ook civiel recht. Kleine zaken (tot 25.000 euro, arbeid, huur) gaan naar de kantonrechter, een onderdeel van de rechtbank; daar heb je geen advocaat nodig. In het bestuursrecht moet je eerst bezwaar maken bij de overheid zelf voordat je naar de rechter gaat. Controleer het actuele bedrag van de kantongrens.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
CASUS
Eén avond, drie rechtszaken
Na een feest rijdt Sem (18) op zijn scooter tegen de geparkeerde auto van zijn buurvrouw. Hij had gedronken. Er volgen drie zaken:
De officier van justitie vervolgt Sem voor rijden onder invloed.
De buurvrouw eist dat Sem de schade aan haar auto betaalt.
Het CBR, een overheidsinstantie, neemt Sems rijbewijs in. Sem vindt dat onterecht en gaat ertegen in.
§ 2.3 De rechter: onafhankelijk en onpartijdig
Laat leerlingen bij elke zaak de soort recht noemen: strafrecht (de staat vervolgt), privaatrecht (burger tegen burger, schadevergoeding) en bestuursrecht (burger tegen een overheidsinstantie). Soms kan de buurvrouw haar schade ook in de strafzaak vragen, als benadeelde partij; dat komt terug in 2.5. Voor een scooter heb je een rijbewijs AM nodig.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
DE RECHTERLIJKE ORGANISATIE
Van rechtbank tot Hoge Raad
Bijna elke zaak begint bij een van de elf rechtbanken.
Ben je het niet eens met de uitspraak, dan ga je in hoger beroep bij een van de vier gerechtshoven. Die bekijkt de hele zaak opnieuw: de feiten en het recht.
Daarna kun je nog in cassatie bij de Hoge Raad in Den Haag. Die kijkt alleen of het recht goed is toegepast, niet naar de feiten.
In het bestuursrecht is voor veel zaken de Raad van State de hoogste rechter.
§ 2.3 De rechter: onafhankelijk en onpartijdig
Cassatie is de moeilijkste stap om uit te leggen: de Hoge Raad hoort geen getuigen en kijkt niet opnieuw naar het bewijs. De Hoge Raad zorgt voor rechtseenheid: overal in het land moet de wet op dezelfde manier worden uitgelegd. In het bestuursrecht zijn er naast de Raad van State (Afdeling bestuursrechtspraak) ook de Centrale Raad van Beroep (uitkeringen, ambtenaren) en het College van Beroep voor het bedrijfsleven.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Zet de rechters in de volgorde waarin een strafzaak ze kan passeren
Rechtbank (eerste aanleg), gerechtshof (hoger beroep), Hoge Raad (cassatie). Veelgemaakte fout: de Raad van State in deze rij zetten. Die is de hoogste bestuursrechter en adviseert de regering over wetten, maar doet geen strafzaken.
Eens
Oneens
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Stelling: Rechters moeten door de burgers gekozen worden, net als politici.
Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. In een deel van de Amerikaanse staten worden rechters gekozen. Voor: meer democratische controle, rechters die weten wat burgers vinden. Tegen: rechters gaan campagne voeren en populaire uitspraken doen; de onafhankelijkheid komt in gevaar. Doorvraag 1: wat zou een gekozen rechter doen bij een zaak tegen een verdachte die heel het land haat? Doorvraag 2: wie beschermt dan de minderheid?
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
TERUG NAAR DE KWESTIE
Waarom moet een rechter los staan van de politiek?
WAT JE NU WEET
Een rechter moet vrij kunnen oordelen, ook als de regering of de meerderheid het er niet mee eens is. Daarom wordt hij voor het leven benoemd.
Rechtsbeginselen als hoor en wederhoor, openbaarheid en motivering zorgen voor een eerlijk proces.
Er zijn drie soorten rechtszaken, en via hoger beroep en cassatie kan een zaak naar een hogere rechter.
§ 2.3 De rechter: onafhankelijk en onpartijdig
Deze slide heeft geen instructies
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
Stel dat een minister rechters mag ontslaan. Wat betekent dat voor een burger die de overheid aanklaagt?
Exitvraag. Een goed antwoord: de rechter durft de overheid dan misschien geen ongelijk te geven, uit angst voor ontslag; de burger heeft geen eerlijke kans meer. Koppel aan het bestuursrecht en aan de toeslagenaffaire uit 2.2. Verwachte fout: alleen zeggen dat het "oneerlijk" is, zonder uit te leggen waarom.
De Kwestie
THEMA 2 · RECHTSSTAAT
BEGRIPPEN
Woorden van deze les
Onafhankelijkheid: de rechter oordeelt zonder invloed van regering of parlement
Onpartijdigheid: de rechter heeft geen belang bij de uitkomst van de zaak
Privaatrecht: recht bij conflicten tussen burgers of bedrijven
Strafrecht: recht waarbij de staat een verdachte van een strafbaar feit vervolgt
Bestuursrecht: recht bij conflicten tussen burger en overheid
Hoger beroep: de zaak opnieuw laten behandelen door het gerechtshof
Cassatie: de Hoge Raad toetst alleen of het recht goed is toegepast
Hoor en wederhoor: beide partijen mogen hun kant van het verhaal vertellen
§ 2.3 De rechter: onafhankelijk en onpartijdig
Deze slide heeft geen instructies