WO I · Les 4 · Oorlog voor iedereen
LES 4 / 6
Oorlog voor iedereen
Het thuisfront, propaganda en neutraal Nederland
De Eerste Wereldoorlog
Lesduur is: 50 minOnderdelen in deze les
LES 4 / 6
Oorlog voor iedereen
Het thuisfront, propaganda en neutraal Nederland
De Eerste Wereldoorlog
Image credit: Horace Nicholls / Wikimedia Commons (Public domain)
NA DEZE LES KAN IK...
uitleggen wat een totale oorlog is en wat de oorlog betekende voor het thuisfront, ook in Nederland.
CENTRALE VRAAG
Hoe raakte de oorlog ook mensen die nooit een loopgraaf zagen, zelfs in het neutrale Nederland?
De Eerste Wereldoorlog
Deze slide heeft geen instructies
Ja, heel veel
Een beetje
Nauwelijks
Stel dat er nu oorlog uitbreekt in Europa, maar Nederland doet niet mee. Verandert jouw leven dan?
Voorspelling. Kom er aan het eind op terug: in 1914-1918 veranderde het leven in Nederland wel degelijk, door vluchtelingen, mobilisatie en tekorten.
01
Totale oorlog
De hele samenleving vecht mee
De Eerste Wereldoorlog
Image credit: Horace Nicholls / Wikimedia Commons (Public domain)
TOTALE OORLOG
Wat is een totale oorlog?
Alles ingezet
Mensen, fabrieken, geld en grondstoffen: alles werkt voor de oorlog.
De overheid stuurt
Zij bepaalt wat fabrieken maken, wat dingen kosten en hoeveel eten je krijgt.
Burgers als doelwit
Door blokkades, en door bommen uit zeppelins en vliegtuigen.
Anders dan vroeger
Vroeger vochten vooral beroepslegers. Nu doet de hele bevolking mee.
De Eerste Wereldoorlog
Kenmerkend aspect tijdvak 9: ‘het voeren van twee wereldoorlogen’; ook ‘de rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie’.
MUNITIEFABRIEK, 1917
Vrouwen aan het werk
Miljoenen mannen zitten aan het front. Vrouwen werken in fabrieken, op trams en op het land. In Britse munitiefabrieken krijgen ze een gele huid van het explosief TNT: ze heten canaries.
Vrouwen in de munitiefabriek van Chilwell, 1917
De Eerste Wereldoorlog
Na de oorlog kregen vrouwen in veel landen kiesrecht: Groot-Brittannië 1918 (vanaf 30 jaar), Duitsland 1918, Nederland 1919. In Nederland kwam het kiesrecht niet door oorlogswerk, want Nederland was neutraal: een mooi verschil om te bespreken. Image credit: Horace Nicholls / Wikimedia Commons (Public domain)
BLOKKADE
Honger aan het thuisfront
De Britse vloot sluit de Duitse havens af. In de koolraapwinter van 1916-1917 eten Duitsers vooral knollen; honderdduizenden burgers sterven door ondervoeding.
Duitsland antwoordt met duikboten tegen de schepen naar Groot-Brittannië. Zelfs in neutraal Nederland ontstaan rijen voor eten.
Rij voor de gemeentelijke visverkoop in Amsterdam
De Eerste Wereldoorlog
De onbeperkte duikbotenoorlog komt terug in les 5: hij brengt de Verenigde Staten in de oorlog. Image credit: Spaarnestad Photo / Wikimedia Commons (Public domain)
Wat is GEEN kenmerk van een totale oorlog?
Burgers worden ook doelwit
Fabrieken maken vooral oorlogsmateriaal
Alleen beroepssoldaten vechten, burgers merken er weinig van
De overheid verdeelt het voedsel
Het goede antwoord is de enige die níet klopt. Lees de vraag samen goed: het woord GEEN wordt vaak gemist.
Vul de zin aan
In een totale oorlog wordt de hele samenleving ingezet. Door de Britse blokkade kwam er weinig voedsel in Duitsland. Vrouwen gingen werken in munitiefabrieken, omdat de mannen aan het front zaten.
Blokkade en mobilisatie worden vaak verward. Mobilisatie is het leger klaarmaken; een blokkade sluit de aanvoer af.
02
Propaganda
De strijd om je hoofd
De Eerste Wereldoorlog
Image credit: Alfred Leete / Wikimedia Commons (Public domain)
GROOT-BRITTANNIË, 1914
Kitchener wants YOU
Groot-Brittannië heeft in 1914 geen dienstplicht. Het leger heeft vrijwilligers nodig, en posters als deze moeten ze werven.
Tot 1916 melden zich ruim 2,5 miljoen vrijwilligers. Daarna komt er toch dienstplicht.
Wervingsposter met Lord Kitchener, 1914
De Eerste Wereldoorlog
Vraag: waar kijkt Kitchener naar, en wat doet zijn vinger? De poster spreekt de kijker persoonlijk aan. Image credit: Alfred Leete / Wikimedia Commons (Public domain)
ONTDEK DE BRON
Helpt ons winnen!
Een Duitse poster voor oorlogsleningen: burgers leenden geld aan de staat.
Kijk goed. Hoe wil de maker dat je je voelt?
Klik op de gouden punten.
Poster: Fritz Erler, publiek domein
De Eerste Wereldoorlog
Na de nederlaag was het geleende geld grotendeels verloren. Vraag: wat laat de poster weg? (Doden, modder, angst.) Image credit: Fritz Erler / Wikimedia Commons (Public domain)
BRONKRITIEK
Hoe herken je propaganda?
Wie en voor wie?
Wie heeft het gemaakt, en welk publiek moet het overtuigen?
Welk gevoel?
Trots, angst, schuld of haat?
Wat ontbreekt?
Wat wordt er weggelaten?
De vijand
Hoe wordt de vijand afgebeeld: als mens of als monster?
De Eerste Wereldoorlog
Deze vragen zijn ook bruikbaar bij de bronvragen in het examen: herkomst, doel, standpunt. Censuur hoort er ook bij: slecht nieuws van het front mocht niet in de krant.
Welk gevoel wil de Kitchener-poster vooral oproepen?
Angst voor een Duitse inval
Haat tegen de Duitse keizer
Plichtsgevoel: jij moet je land helpen
Medelijden met gewonde soldaten
Goed: plicht en een beetje schuld (‘jij bent nodig, waarom sta je hier nog?’). ‘Angst voor een inval’ past beter bij andere posters, waarop de vijand dreigend in beeld komt. Image credit: Alfred Leete / Wikimedia Commons (Public domain)
Waarom had Groot-Brittannië in 1914 zoveel propaganda nodig om soldaten te krijgen?
Verwacht: er was geen dienstplicht, dus het leger was afhankelijk van vrijwilligers. Goed antwoord in een paar woorden: ‘geen dienstplicht’. Misvatting: ‘omdat niemand wilde vechten’; in 1914 meldden zich juist heel veel vrijwilligers.
03
Neutraal Nederland
Buiten de oorlog, maar niet ongeraakt
De Eerste Wereldoorlog
Image credit: Spaarnestad Photo / Wikimedia Commons (Public domain)
1 AUGUSTUS 1914
Gemobiliseerd
Ruim 200.000 Nederlandse soldaten worden opgeroepen. Nederland blijft neutraal, en het leger bewaakt vier jaar lang de grenzen.
Langs de Belgische grens bouwen de Duitsers een elektrisch hek: de dodendraad. Honderden mensen komen erdoor om.
Nederlandse soldaten tijdens de mobilisatie
De Eerste Wereldoorlog
De dodendraad (1915) stond onder hoogspanning van 2000 volt. Hij moest smokkel, spionage en vluchtende Belgen tegenhouden. Image credit: Spaarnestad Photo / Wikimedia Commons (Public domain)
OKTOBER 1914
1 mln
Belgische vluchtelingen
Antwerpen valt. Zo'n één miljoen Belgen vluchten naar Nederland, dat zelf ruim 6 miljoen inwoners heeft.
Opvang in kerken, scholen, gezinnen en vluchtoorden. De meesten gaan binnen een paar maanden terug.
De Eerste Wereldoorlog
Vluchtoorden waren er onder andere in Uden, Ede, Gouda en Nunspeet. Ongeveer 100.000 Belgen bleven tot het einde van de oorlog. Vraag leerlingen of er in hun eigen woonplaats vluchtelingen werden opgevangen. Image credit: Nationaal Archief / Wikimedia Commons (CC0)
NEDERLAND, 1914-1918
Neutraal, maar krap
Op de bon
Brood, suiker en brandstof worden verdeeld met bonnen: distributie.
Smokkel
Aan de grens wordt veel gesmokkeld. Sommige handelaren worden rijk.
Onrust
November 1918: socialist Troelstra roept op tot revolutie, maar die mislukt.
De Eerste Wereldoorlog
Oorlogswinstmakers werden spottend ‘OW’ers’ genoemd. Distributie = de overheid verdeelt schaarse goederen met bonnen.
Waarom kwamen er in 1914 zoveel Belgen naar Nederland?
Het Nederlandse leger haalde ze op
Ze vluchtten voor de Duitse aanval op Antwerpen
België was bondgenoot van Nederland
Nederland had meer werk in de fabrieken
Goed. ‘Bondgenoot’ klopt niet: Nederland was neutraal en had geen bondgenoten in deze oorlog.
Vul de zin aan
Nederland bleef in de Eerste Wereldoorlog neutraal. Toch werden in 1914 ruim 200.000 soldaten opgeroepen: de mobilisatie. Omdat er tekorten waren, gingen brood en suiker op de bon: dat heet distributie.
Controleer dat leerlingen mobilisatie (leger) en distributie (voedsel) goed uit elkaar houden.
DE LINK MET NU
Vluchtelingen, toen en nu
TOEN
In 1914 vangen Nederlanders in korte tijd een miljoen Belgen op, in kerken, scholen en gezinnen.
NU
Sinds 2022 zijn ruim 100.000 Oekraïners naar Nederland gevlucht voor de Russische inval.
Welke problemen van toen zie je terug? En wat is er anders?
De Eerste Wereldoorlog
Overeenkomsten: snelle opvang in gemeenten, gastgezinnen, scholen, vragen over hoe lang ze blijven. Verschillen: in 1914 ging de grote meerderheid snel terug; nu is er een Europees opvangbeleid. Houd het gesprek respectvol, sommige leerlingen hebben zelf een vluchtverleden.
Eén woord voor het leven aan het thuisfront
Reflectie. Verwacht: honger, zorgen, werken, wachten.
Wat heb je vandaag geleerd over Nederland dat je nog niet wist?
Geen goed of fout antwoord. Kom terug op de poll van het begin: verandert je leven als je land neutraal blijft?
Begrippen
totale oorlog - de hele samenleving wordt ingezet voor de oorlog
thuisfront - de burgers en de economie in eigen land
blokkade - het afsluiten van de aanvoer over zee
propaganda - informatie die je mening moet sturen
censuur - de overheid verbiedt bepaalde informatie
mobilisatie - het leger klaarmaken voor oorlog
neutraliteit - een land kiest geen partij in een oorlog
dodendraad - elektrisch hek langs de Belgisch-Nederlandse grens
distributie - schaarse goederen verdelen met bonnen
oorlogslening - geld dat burgers aan de staat lenen voor de oorlog
De Eerste Wereldoorlog
Deze slide heeft geen instructies