WO I · Les 5 · Het tij keert
LES 5 / 6
Het tij keert
1917-1918: Amerika erin, Rusland eruit
De Eerste Wereldoorlog
Lesduur is: 50 minOnderdelen in deze les
LES 5 / 6
Het tij keert
1917-1918: Amerika erin, Rusland eruit
De Eerste Wereldoorlog
Image credit: U.S. National Archives (Signal Corps) / Wikimedia Commons (Public domain)
NA DEZE LES KAN IK...
uitleggen hoe de gebeurtenissen van 1917 en 1918 de oorlog beslisten.
CENTRALE VRAAG
Waarom won de Entente in 1918, na drie jaar stilstand aan het westfront?
De Eerste Wereldoorlog
Deze slide heeft geen instructies
Duitsland
De Entente
Niemand, het blijft stilstaan
Begin 1918: Rusland stapt uit de oorlog, Amerika stapt in. Wie maakt de meeste kans?
Voorspelling. Duitsland had begin 1918 echt een kans: met de troepen van het oostfront kon het één grote aanval wagen voordat de Amerikanen er in groten getale waren.
01
Amerika stapt in
Van neutraal naar strijdend
De Eerste Wereldoorlog
Image credit: James Montgomery Flagg / Wikimedia Commons (Public domain)
7 MEI 1915
De Lusitania
Een Duitse duikboot torpedeert het Britse passagiersschip Lusitania. Er vallen 1198 doden, onder wie 128 Amerikanen.
In de Verenigde Staten is de woede groot, maar het land blijft neutraal. Duitsland stopt een tijd met aanvallen op passagiersschepen.
De Lusitania komt een haven binnen
De Eerste Wereldoorlog
De Lusitania vervoerde ook munitie. Duitsland had in Amerikaanse kranten gewaarschuwd dat reizigers op Britse schepen gevaar liepen. Image credit: George Grantham Bain / Wikimedia Commons (Public domain)
JANUARI 1917
Het telegram van Zimmermann
Duitsland begint opnieuw de onbeperkte duikbotenoorlog, ook tegen Amerikaanse schepen. Minister Zimmermann stuurt een geheim bericht naar Mexico: help ons tegen de VS, en krijg Texas, New Mexico en Arizona terug.
De Britten onderscheppen en ontcijferen het. In maart staat het in de Amerikaanse kranten.
Het ontcijferde telegram
De Eerste Wereldoorlog
Duitsland gokte erop dat het Groot-Brittannië met duikboten kon uithongeren voordat de Amerikanen in Europa konden vechten. Image credit: National Archives (VS) / Wikimedia Commons (Public domain)
6 APRIL 1917
2 mln
Amerikaanse soldaten in Frankrijk
De VS verklaren Duitsland de oorlog. President Wilson: de wereld moet ‘veilig worden voor democratie’.
Het Amerikaanse leger is klein, dus er komt dienstplicht. In november 1918 zijn er zo'n twee miljoen Amerikanen in Frankrijk.
De Eerste Wereldoorlog
In 1918 kwamen er elke dag duizenden verse Amerikaanse soldaten aan. Voor de uitgeputte Duitse legers was dat een overweldigend vooruitzicht. De poster van Uncle Sam (1917) is de Amerikaanse versie van de Kitchener-poster uit les 4. Image credit: James Montgomery Flagg / Wikimedia Commons (Public domain)
Zet in de goede volgorde
Veel leerlingen denken dat de VS direct na de Lusitania (1915) in de oorlog stapten. Er zaten bijna twee jaar tussen.
Wat was de directe reden voor de VS om in 1917 de oorlog in te gaan?
De Russische Revolutie
De moord op Franz Ferdinand
De Duitse inval in België
De onbeperkte duikbotenoorlog en het Zimmermanntelegram
Goed. ‘De Lusitania’ staat er bewust niet tussen: die speelde mee in de publieke opinie, maar was al in 1915.
02
Rusland stapt uit
Revolutie in het oosten
De Eerste Wereldoorlog
Image credit: Grigory Petrovich Goldstein / Wikimedia Commons (Public domain)
RUSLAND, 1917
Een land in chaos
Enorme verliezen
Miljoenen doden, gewonden en gevangenen aan het oostfront.
Honger
In de steden zijn brood en brandstof op.
De tsaar valt
Maart 1917: opstand in Petrograd. Tsaar Nicolaas II treedt af.
De Eerste Wereldoorlog
Nicolaas II leidde zelf het leger en kreeg de schuld van elke nederlaag. Volgens de Russische kalender van toen was dit de Februarirevolutie. Petrograd = Sint-Petersburg.
Lenin spreekt, Moskou 1920
Klik op de gouden punten
Foto: G.P. Goldstein, publiek domein
Mooi bronkritisch detail: in de Sovjet-Unie circuleerde een versie van deze foto zonder Trotski en Kamenev. Een foto kan dus ook bewust veranderd zijn, vergelijk met de ‘arrestatie van Princip’ uit les 2. Image credit: Grigory Petrovich Goldstein / Wikimedia Commons (Public domain)
RUSLAND
Van tsaar tot Brest-Litovsk
mrt. 1917
De tsaar treedt af
apr. 1917
Lenin keert terug, met Duitse hulp
nov. 1917
De bolsjewieken grijpen de macht
mrt. 1918
Vrede van Brest-Litovsk: Rusland staat veel gebied af
De Eerste Wereldoorlog
Volgens de Russische kalender heet de machtsgreep van november de Oktoberrevolutie. De bolsjewieken werden later de communisten van de Sovjet-Unie.
Waarom hielp Duitsland Lenin terug naar Rusland?
Het hoopte dat hij Rusland uit de oorlog zou halen
Lenin was een Duitse spion
Duitsland wilde zelf communistisch worden
Lenin had beloofd Duitsland te steunen met troepen
Goed: Duitsland hoopte op chaos en vrede in het oosten. ‘Duitse spion’ is een bekend gerucht uit die tijd, maar geen goede verklaring.
Vul de zin aan
In maart 1917 trad tsaar Nicolaas II af. In november grepen de bolsjewieken onder leiding van Lenin de macht. Met de vrede van Brest-Litovsk stapte Rusland in 1918 uit de oorlog.
Versailles is de verleidelijke fout: dat is de vrede met Duitsland in 1919 (les 6).
03
Het einde
Het laatste offensief en de wapenstilstand
De Eerste Wereldoorlog
Image credit: U.S. National Archives (Signal Corps) / Wikimedia Commons (Public domain)
1918
Het laatste Duitse offensief
Lenteoffensief
Maart 1918: troepen van het oostfront breken door en komen weer tot aan de Marne.
Uitgeput
Te weinig eten, geen reserves meer. De aanval loopt vast.
Tegenaanval
Augustus 1918: de Entente slaat terug met tanks, vliegtuigen en verse Amerikanen.
De Eerste Wereldoorlog
Het tegenoffensief heet het Honderddagenoffensief. Duitse generaals zelf (Ludendorff) noemden 8 augustus 1918 ‘de zwarte dag van het Duitse leger’.
1918
Het laatste jaar
maart
Lenteoffensief: de laatste Duitse aanval
augustus
Tegenaanval van de Entente
9-10 nov.
Revolutie in Duitsland; de keizer vlucht naar Nederland
11 nov.
Wapenstilstand: om 11.00 uur zwijgen de kanonnen
De Eerste Wereldoorlog
De opstand van matrozen in Kiel (begin november) sloeg over naar heel Duitsland. De keizer vluchtte naar Nederland: dat komt in les 6 terug.
11-11, 11 UUR
De wapenstilstand
In een treinwagon in het bos bij Compiègne tekenen Duitse en geallieerde vertegenwoordigers. Om 11.00 uur op 11 november stopt het vechten. Die laatste ochtend sneuvelen nog bijna 3.000 soldaten.
Duitsland is niet bezet, maar heeft de oorlog verloren.
Maarschalk Foch (midden) bij de treinwagon, 11 november 1918
De Eerste Wereldoorlog
Omdat er geen buitenlandse soldaten in Duitsland stonden, geloofden veel Duitsers niet dat hun leger verslagen was. Die gedachte wordt de dolkstootlegende (les 6). Image credit: Paris Musées, Musée Carnavalet / Wikimedia Commons (CC0)
DE BALANS
10 mln
gesneuvelde soldaten
Ruim 20 miljoen gewonden en miljoenen burgerdoden. De Spaanse griep (1918-1920) doodt daarna nog tientallen miljoenen mensen.
Vier keizerrijken verdwijnen: Duitsland, Oostenrijk-Hongarije, Rusland en het Ottomaanse Rijk.
De Eerste Wereldoorlog
De cijfers verschillen per bron; geef ze als orde van grootte (9 à 10 miljoen soldaten). Een mooie vraag: waarom is het aantal doden bij burgers zo moeilijk te tellen? Image credit: Nenea hartia / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
Waarom kon Duitsland de oorlog in 1918 niet meer winnen?
Nederland verklaarde Duitsland de oorlog
De Duitse duikboten waren allemaal gezonken
Rusland viel Duitsland opnieuw aan
Het leger was uitgeput en er kwamen steeds meer Amerikanen
Goed. ‘Rusland viel opnieuw aan’ klopt niet: Rusland was na Brest-Litovsk uit de oorlog.
Wat was belangrijker voor de overwinning van de Entente: de hulp van Amerika of de uitputting van Duitsland?
Geen vast antwoord. Sterke antwoorden gebruiken een feit: Amerika leverde verse troepen, geld en materiaal; Duitsland had honger door de blokkade, verloor zijn laatste reserves in het Lenteoffensief en kreeg revolutie in eigen land. Veel historici zeggen: allebei, en ze versterkten elkaar.
DE LINK MET NU
Klaprozen op 11 november
TOEN
In 1915 schrijft de Canadese legerarts John McCrae bij Ieper het gedicht In Flanders Fields, over de klaprozen die tussen de graven bloeien.
NU
In Groot-Brittannië, Canada en België dragen mensen rond 11 november een klaproos.
Om 11.00 uur zijn ze twee minuten stil, op het moment dat in 1918 de wapens zwegen.
De Eerste Wereldoorlog
In Nederland staat de herdenking van 4 mei in het teken van de Tweede Wereldoorlog en latere conflicten; 11 november is hier geen officiële herdenkingsdag.
Eén woord voor het jaar 1918
Reflectie. Verwacht: einde, uitputting, opluchting, griep.
Welke gebeurtenis uit 1917-1918 vind jij het belangrijkst voor het einde van de oorlog?
Geen goed of fout antwoord. Vergelijk met de poll aan het begin van de les.
Begrippen
onbeperkte duikbotenoorlog - duikboten vallen alle schepen aan, ook neutrale
Zimmermanntelegram - Duits geheim voorstel aan Mexico, 1917
Russische Revolutie - de tsaar valt (maart 1917), de bolsjewieken grijpen de macht (november 1917)
bolsjewieken - de revolutionaire partij van Lenin
Brest-Litovsk - vrede tussen Rusland en Duitsland, maart 1918
Lenteoffensief - de laatste grote Duitse aanval, 1918
wapenstilstand - afspraak om te stoppen met vechten, 11 november 1918
Spaanse griep - wereldwijde griepepidemie, 1918-1920
De Eerste Wereldoorlog
Deze slide heeft geen instructies