Nog LUIDER 64 · Lied van de schuld (Wieteke van Dort)
LUIDER
PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
64
LIED VAN DE SCHULD
WIETEKE VAN DORT · 1979
Tante Lien zingt in de Tweede Kamer over een loon dat Nederland nooit betaalde.
Lesduur is: 40 minIntroductie
Instructies
Onderdelen in deze les
LUIDER
PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
64
LIED VAN DE SCHULD
WIETEKE VAN DORT · 1979
Tante Lien zingt in de Tweede Kamer over een loon dat Nederland nooit betaalde.
Les over Lied van de schuld van Wieteke van Dort (1979), tekst Willem Wilmink en muziek Harry Bannink. Het lied gaat over de backpay: het loon dat KNIL-militairen en ambtenaren in Nederlands-Indië tijdens de Japanse bezetting niet kregen en dat Nederland daarna weigerde te betalen. Houd de les evenwichtig: het lied spreekt vanuit Indische Nederlanders en oud-KNIL-militairen, maar voor Indonesiërs staat de koloniale tijd ook voor onderdrukking en uitbuiting. Leerlingen met een Indische, Molukse of Indonesische achtergrond kunnen hier familieverhalen bij hebben; geef daar ruimte voor, maar verplicht niemand. Er zit geen grof taalgebruik in het nummer. Image credit: Koen Suyk / Anefo / Wikimedia Commons (CC0)
LUIDER
64 · LIED VAN DE SCHULD · WIETEKE VAN DORT
DE VRAAG VAN DEZE LES
Hoe zing je over een schuld die niemand wil betalen?
NA DEZE LES KUN JE
uitleggen wat de backpay-kwestie was en waarom die zo lang duurde
beschrijven hoe Wieteke van Dort als Tante Lien een ernstig onderwerp bracht
uitleggen waarom een lied soms meer doet dan een brief aan de politiek
Begin met een vraag: stel dat je een jaar lang werkt en je baas betaalt je loon nooit uit. Wat doe je? En als die baas de regering is? Vraag daarna wie weleens van Nederlands-Indië of van de Indische gemeenschap heeft gehoord, bijvoorbeeld via familie, een pasar malam of de Tong Tong Fair. De vraag van de les komt aan het eind terug.
LUIDER
64 · LIED VAN DE SCHULD · WIETEKE VAN DORT
LUISTER
Wieteke van Dort, Lied van de schuld
Luister naar hoe Wieteke zingt. Klinkt ze boos, verdrietig of juist rustig? Wat doet dat met jou?
Een latere studio-opname, officiële audio via het YouTube-kanaal van Wieteke van Dort. In 1979 zong ze het lied op televisie in de Late Late Lien Show en in de Tweede Kamer. Laat leerlingen na afloop één woord kiezen voor de stemming en vergelijk: veel protestsongs schreeuwen, dit lied niet. Waarom zou dat zijn?
LUIDER
64 · LIED VAN DE SCHULD · WIETEKE VAN DORT
DE TIJD
Van Indië naar Nederland
Ruim drie eeuwen is Indonesië een kolonie van Nederland: Nederlands-Indië. In 1942 verovert Japan het land. Nederlandse militairen van het KNIL, het leger in Indië, en veel burgers komen in kampen terecht.
Na de oorlog wil Indonesië onafhankelijk zijn. Na vier jaar oorlog gebeurt dat in 1949. Veel Indische Nederlanders moeten vertrekken, naar een land dat ze vaak nooit hadden gezien.
300.000
MENSEN KWAMEN TUSSEN 1945 EN 1968 UIT INDIË NAAR NEDERLAND
Indonesië riep op 17 augustus 1945 de onafhankelijkheid uit; Nederland erkende die pas bij de soevereiniteitsoverdracht op 27 december 1949. In die oorlog vielen aan beide kanten veel slachtoffers. Onderzoek uit 2022 liet zien dat het Nederlandse leger structureel extreem geweld gebruikte; premier Rutte bood daarvoor in februari 2022 excuses aan. De repatriëring ging in golven: rond 100.000 mensen tussen 1945 en 1950, en na december 1957 nog een grote groep toen Indonesië alle Nederlanders tot gevaar voor de staat verklaarde. Ook zo'n 12.500 Molukse KNIL-militairen en hun gezinnen kwamen in 1951 naar Nederland.
LUIDER
64 · LIED VAN DE SCHULD · WIETEKE VAN DORT
DE MAKER
Wieteke wordt Tante Lien
Wieteke van Dort wordt in 1943 geboren in Soerabaja, op Java. Haar vader komt in 1945 om bij het geweld na de oorlog. In 1957 vertrekt het gezin naar Den Haag.
Ze wordt actrice. Voor een sketch bedenkt ze Tante Lien, een Indische tante met een zangerig accent. Indische mensen herkennen zich in haar. Vanaf 1979 krijgt Tante Lien een eigen tv-show.
1979
DE LATE LATE LIEN SHOW BEGINT BIJ DE VARA
De Late Late Lien Show liep van januari 1979 tot februari 1981: sketches, liedjes, dans en verhalen over het oude Indië. Heimwee was het grote thema. Wieteke zei later dat de show voor veel Indische kijkers troost gaf. Haar bekendste lied is Geef mij maar nasi goreng. Het Lied van de schuld is geschreven door Willem Wilmink (tekst) en Harry Bannink (muziek). Wieteke van Dort overleed in 2024.
LUIDER
64 · LIED VAN DE SCHULD · WIETEKE VAN DORT
HET ONRECHT
Loon dat nooit kwam
Tijdens de Japanse bezetting krijgen KNIL-militairen en ambtenaren in Indië geen salaris. Na de oorlog vragen ze dat loon terug: de backpay.
Nederland weigert. Andere landen met koloniën, zoals Groot-Brittannië, betalen hun mensen wel. Jarenlang voelen Indische Nederlanders zich vergeten door het land waarvoor ze vochten.
Oud-KNIL-militairen geven Wieteke bloemen, Tweede Kamer, 1979.
Backpay is Engels voor achterstallig loon. Nederland was het enige geallieerde land dat de lonen van zijn koloniale militairen en ambtenaren over de bezettingstijd niet doorbetaalde. Veel Indische gezinnen begonnen daardoor in armoede aan een nieuw leven in Nederland. De foto is gemaakt op dezelfde dag als die van de volgende dia: oud-KNIL-militairen bedanken Wieteke met bloemen. Image credit: Koen Suyk / Anefo / Wikimedia Commons (CC0)
LUIDER
64 · LIED VAN DE SCHULD · WIETEKE VAN DORT
DE KAMER
Een lied in de Tweede Kamer
De VARA wil het lied eerst niet in haar show. Wieteke huilt erom. Uiteindelijk mag ze één couplet zingen in haar show.
Op 14 december 1979 zingt ze het lied in de Tweede Kamer, bij een openbare hoorzitting over de niet betaalde lonen. De politiek moet nu wel luisteren.
Wieteke van Dort zingt in de Tweede Kamer, 14 december 1979.
Wieteke vertelde in De Groene Amsterdammer dat de VARA het lied uit haar programma wilde halen en dat ze er alleen één couplet van mocht zingen. De hoorzitting was van de Kamercommissie voor ambtenarenzaken en pensioenen. Het duurde daarna nog lang: in 2000 kwam Het Gebaar, een regeling van 385 miljoen gulden voor de Indische gemeenschap. Pas in 2015 kregen de nog levende rechthebbenden 25.000 euro per persoon, ongeveer 1100 mensen. Wie voor 15 augustus 2015 was overleden, kreeg niets, en ook weduwen en kinderen niet. Image credit: Koen Suyk / Anefo / Wikimedia Commons (CC0)
LUIDER
64 · LIED VAN DE SCHULD · WIETEKE VAN DORT
DE TEKST
Waar gaat het over?
Volledige tekst: songtexte.com
DE MANNEN
Het lied gaat over de mannen die in de oorlog voor Nederland werkten en vochten. Hun loon hebben ze nooit gekregen.
HET WACHTEN
Na de oorlog krijgen ze geen hulp. Ze moeten geduld hebben, steeds weer. De jaren gaan voorbij en er gebeurt niets.
DE KINDEREN
Een schuld verdwijnt niet vanzelf. Als de mannen er niet meer zijn, gaat hij over op hun kinderen. Het lied vraagt Nederland om die schuld eindelijk te voldoen.
Lees de tekst samen via de link (auteursrechtelijk beschermd, daarom niet op de dia). Wijs op de titel: schuld kan geld betekenen dat je iemand nog moet betalen, maar ook dat je iets fout hebt gedaan. Het lied speelt met allebei. Wijs ook op het perspectief: Wieteke zingt niet over zichzelf, maar namens een groep die zelf niet werd gehoord. Doorvraag: waarom werkt het om de kinderen erbij te halen?
LUIDER
64 · LIED VAN DE SCHULD · WIETEKE VAN DORT
VRAAG
Welke schuld bedoelt het Lied van de schuld?
Het geld dat Indonesië na 1949 aan Nederland moest betalen
Het loon dat Nederland de oud-KNIL-militairen nooit betaalde
De schuld die Indische gezinnen bij de bank hadden gemaakt
Het loon dat Japan na de oorlog aan Nederland moest geven
Het goede antwoord: het loon dat Nederland de oud-KNIL-militairen en ambtenaren over de bezettingstijd nooit betaalde. De verwachte misvatting is het laatste antwoord: het lied richt zich niet tot Japan, maar tot Nederland, de werkgever van deze mannen. Doorvraag: waarom is het pijnlijker als je eigen land je niet betaalt dan een vijand?
LUIDER
64 · LIED VAN DE SCHULD · WIETEKE VAN DORT
DE MUZIEK
Zacht zingen, hard raken
Tante Lien
Het publiek kent Tante Lien van grappen en heimwee. Als zij ineens een ernstig lied zingt, komt dat extra hard aan.
Kleinkunst
Wilmink en Bannink maken liedjes waarin de tekst centraal staat. Het lied vertelt een verhaal, zonder te schreeuwen. Je luistert naar elk woord.
Op de juiste plek
In de Kamer hoort de politiek vooral cijfers en brieven. Een lied brengt het verdriet de zaal in. Daar kun je niet omheen.
Verdieping voor muziekleerlingen en conservatoriumstudenten. Plaats het lied in de Nederlandse kleinkunsttraditie: Harry Bannink schreef ook de muziek voor Ja zuster, nee zuster, Willem Wilmink schreef onder meer liedjes voor Sesamstraat en Het Klokhuis. Laat leerlingen benoemen wat de rustige voordracht doet: klinkt het lied als een aanklacht, een klaagzang of een verzoek? Vergelijk met een schreeuwend protestlied uit deze reeks, zoals Killing in the Name: welke aanpak past bij welk publiek?
Eens
Oneens
LUIDER
64 · LIED VAN DE SCHULD · WIETEKE VAN DORT
STELLING
Een land moet oude schulden altijd betalen, ook na zeventig jaar.
Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen. Doorvraag 1: in 2015 kregen alleen mensen die nog leefden geld, geen weduwen en kinderen. Is dat eerlijk, of moet je ergens een grens trekken? Doorvraag 2: het lied gaat over wat Nederland Indische Nederlanders schuldig was. Geldt dezelfde redenering voor wat Nederland Indonesië schuldig is? In 2020 bood koning Willem-Alexander excuses aan in Indonesië, in 2022 premier Rutte. Houd beide perspectieven naast elkaar.
LUIDER
64 · LIED VAN DE SCHULD · WIETEKE VAN DORT
TERUG NAAR DE VRAAG
Hoe zing je over een schuld die niemand wil betalen?
WAT BLIJFT
Nederland betaalde KNIL-militairen en ambtenaren hun loon over de bezetting nooit uit. Dat onrecht bleef tientallen jaren liggen.
Wieteke van Dort gebruikte het vertrouwen van Tante Lien om een ernstig verhaal te vertellen, rustig en zonder te schreeuwen.
Door het lied in de Tweede Kamer te zingen, bracht ze het verdriet naar de plek waar besloten werd. Pas in 2015 volgde een regeling.
Deze slide heeft geen instructies
LUIDER
64 · LIED VAN DE SCHULD · WIETEKE VAN DORT
Waarom kan een lied soms meer bereiken dan een brief of een rapport? Geef een voorbeeld.
Exitvraag. Een goed antwoord noemt dat een lied gevoel overbrengt, blijft hangen en een groep een stem geeft, en geeft een voorbeeld: dit lied in de Kamer, of een ander protestlied uit de reeks. De verwachte fout: denken dat het lied het probleem meteen oploste. Het duurde nog 36 jaar.
LUIDER
64 · LIED VAN DE SCHULD · WIETEKE VAN DORT
LUISTER VERDER
ALLE SONGS IN ÉÉN PLAYLIST
Van This Land Is Your Land tot Europapa, in de volgorde van de lessen. Scan de code met je telefoon of zoek in Spotify op Nog LUIDER.
Slotdia: de playlist Nog LUIDER op Spotify (https://open.spotify.com/playlist/1MKkOy8x2kUy2eBNNylHfG), met de songs van de reeks in lesvolgorde. Leerlingen kunnen thuis verder luisteren. Un violador en tu camino van Las Tesis staat niet op Spotify.