LUIDER 09 · Fortunate Son (Creedence Clearwater Revival)
LUIDER · PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
09
FORTUNATE SON
CREEDENCE CLEARWATER REVIVAL · 1969
Twee minuten woede over een oorlog waarin vooral de zonen van gewone mensen moesten vechten.
Lesduur is: 40 minIntroductie
Instructies
Onderdelen in deze les
LUIDER · PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
09
FORTUNATE SON
CREEDENCE CLEARWATER REVIVAL · 1969
Twee minuten woede over een oorlog waarin vooral de zonen van gewone mensen moesten vechten.
Les 9 van LUIDER. Fortunate Son gaat over de Vietnamoorlog en de dienstplicht: jongens uit gewone gezinnen moesten vechten, zonen van rijke en machtige ouders wisten vaak buiten schot te blijven. Het nummer bevat geen grof taalgebruik en de les gebruikt de officiële audio, dus geen oorlogsbeelden. Leerlingen kennen het nummer vaak uit films en games; vraag daar gerust naar. Image credit: Cal Montney, Los Angeles Times / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
LUIDER
09 · FORTUNATE SON · CREEDENCE CLEARWATER REVIVAL
DE VRAAG VAN DEZE LES
Wie betaalt de prijs als een land oorlog voert, en wie komt er zonder kleerscheuren vanaf?
NA DEZE LES KUN JE
uitleggen hoe de dienstplicht in de Vietnamoorlog oneerlijk uitpakte
beschrijven wie de ik-figuur in Fortunate Son is en tegen wie hij zich keert
benoemen hoe haast, gitaarriff en zang de woede hoorbaar maken
Vraag vooraf: wie kent dit nummer al, en waarvan? Veel leerlingen kennen het uit Forrest Gump, uit een game of van TikTok. Dat is een mooi begin: het nummer wordt vaak gebruikt als achtergrondmuziek bij helikopters en oerwoud, maar gaat eigenlijk over iets anders. De vraag van de les komt aan het eind terug.
LUIDER
09 · FORTUNATE SON · CREEDENCE CLEARWATER REVIVAL
EERSTE KEER LUISTEREN
Creedence Clearwater Revival, Fortunate Son (1969)
Het nummer duurt nog geen tweeënhalve minuut. Welke drie woorden passen bij de stemming? Op welk woord in het refrein legt de zanger de meeste nadruk?
Officiële audio van het kanaal van de band: de originele single uit 1969. Verwachte woorden: boos, opgejaagd, rauw, strijdlustig. Het nummer zegt in korte tijd alles wat het wil zeggen: er is geen lange intro en geen solo die het verhaal onderbreekt. Verder kijken: Creedence speelt het live in de Royal Albert Hall in Londen, 1970 (https://www.youtube.com/watch?v=b0Upk41P7aw, officieel kanaal). Op het kanaal van de band staat ook een officiële clip (https://www.youtube.com/watch?v=ZWijx_AgPiA); bekijk die eerst zelf voordat je hem in de klas laat zien.
LUIDER
09 · FORTUNATE SON · CREEDENCE CLEARWATER REVIVAL
DE TIJD
Oorlog in Vietnam, loting in Amerika
In 1969 vochten meer dan een half miljoen Amerikaanse soldaten in Vietnam. Veel van hen waren niet vrijwillig gegaan: er gold dienstplicht. Het leger kon jonge mannen oproepen.
Wie studeerde, kreeg vaak uitstel. Wie rijk was of de juiste mensen kende, vond een veilige plek. Jongens uit arme en gewone gezinnen gingen wel.
De eerste loting voor de dienstplicht, Washington, 1 december 1969.
Het aantal Amerikaanse militairen in Vietnam was op zijn hoogst in april 1969: ruim 543.000. In totaal kwamen ruim 58.000 Amerikanen om in de oorlog, en veel meer Vietnamezen. Studenten kregen een 2-S-uitstel zolang ze studeerden; daardoor kwamen arbeiderskinderen en jongens uit minderheden vaker aan het front. Op 1 december 1969 hield de VS voor het eerst sinds 1942 een loting: de geboortedata gingen in capsules in een glazen pot, en je geboortedag bepaalde je volgorde (foto). Doorvraag: was een loting eerlijker dan het oude systeem? Image credit: Onbekend / Wikimedia Commons (Public domain)
LUIDER
09 · FORTUNATE SON · CREEDENCE CLEARWATER REVIVAL
DE MAKER
Een jongen uit El Cerrito krijgt een oproep
John Fogerty schreef en zong alle grote hits van Creedence Clearwater Revival, een band uit een voorstadje bij San Francisco.
In 1966 kreeg hij zelf een oproep voor het leger. Hij meldde zich dezelfde dag bij de reservetroepen en diende een half jaar in kazernes in de VS. Naar Vietnam hoefde hij niet. In 1969 was zijn band een van de grootste van Amerika.
Creedence Clearwater Revival in 1968, rechts John Fogerty.
Fogerty werd in 1945 geboren in Berkeley en groeide op in El Cerrito, Californië. Hij was van 1966 tot 1968 reservist en diende zes maanden actief, onder meer in Fort Bragg, Fort Knox en Fort Lee; in juli 1967 zwaaide hij af (bron: artikel van het Amerikaanse leger, army.mil, 2019). In 1969 bracht de band drie albums uit (Bayou Country, Green River en Willy and the Poor Boys) en speelde ze op Woodstock. Opvallend: de band komt uit Californië, maar klinkt als een band uit het diepe Zuiden van de VS. Image credit: Fantasy Records / Wikimedia Commons (Public domain)
LUIDER
09 · FORTUNATE SON · CREEDENCE CLEARWATER REVIVAL
HET ONTSTAAN
Geschreven uit woede, in één keer
Fogerty zag hoe zonen van machtige families buiten de oorlog bleven, terwijl anderen moesten gaan. Hij dacht daarbij aan David Eisenhower: de kleinzoon van een oud-president, die net was getrouwd met de dochter van president Nixon.
Die jongens stonden voor hem symbool voor een groep die de oorlog steunde, maar zelf de gevolgen niet voelde.
20
MINUTEN: ZO LANG DEED FOGERTY OVER HET SCHRIJVEN, VERTELT HIJ ZELF
Fogerty vertelt dit in zijn autobiografie Fortunate Son (2015) en in interviews. Wees eerlijk tegenover leerlingen: David Eisenhower zelf ging in 1970 bij de marinereserve en diende drie jaar op een marineschip. Het lied gaat dus niet over hem als persoon, maar over een systeem waarin geld en connecties bepaalden wie gevaar liep. Julie Nixon en David Eisenhower trouwden in december 1968. De single kwam in september 1969 uit, met Down on the Corner op de andere kant.
LUIDER
09 · FORTUNATE SON · CREEDENCE CLEARWATER REVIVAL
DE TEKST
Waar gaat het over?
Volledige tekst: genius.com
COUPLET 1
Sommige mensen doen heel vaderlandslievend: vlaggen, muziek voor de president. Maar als er gevochten moet worden, sturen ze een ander.
COUPLET 2
Kinderen van rijke ouders hebben nooit tekort gehad. Komt de belastingdienst langs, dan is er bij hen opeens niets te halen.
COUPLET 3
Wie de oorlog wil, vraagt de gewone burgers om steeds grotere offers: geld, steun en hun zonen. Zelf offeren ze niets.
REFREIN
De ik-figuur zegt steeds wie hij niet is: geen zoon van een politicus, miljonair of generaal. Voor hem is er dus geen uitweg.
Lees de volledige tekst samen via de link (de tekst is auteursrechtelijk beschermd en staat daarom niet op de dia). Opbouw: drie korte coupletten, elk gevolgd door hetzelfde refrein. Wie spreekt er? Een gewone jongen die opgeroepen kan worden. Wijs op de titel: fortunate betekent gelukkig of bevoorrecht, en de ik-figuur is dat juist niet. Het lied is niet tegen de soldaten of tegen Amerika, maar tegen de ongelijkheid: wie roept er om oorlog, en wie moet er vechten? Couplet 2 gaat over belastingen: de rijken weten hun geld weg te zetten.
LUIDER
09 · FORTUNATE SON · CREEDENCE CLEARWATER REVIVAL
VRAAG
Wie is de ik-figuur in Fortunate Son?
Een gewone jongen zonder machtige of rijke ouders
Een senatorszoon die zich schaamt voor zijn vader
Een soldaat die trots vertelt over zijn eerste gevecht
Een politicus die uitlegt waarom de oorlog nodig is
Goed: een gewone jongen zonder machtige of rijke ouders. Het refrein somt op wie hij niet is: geen zoon van een senator, een miljonair of een militair. Leerlingen die de senatorszoon kiezen, hebben de titel verkeerd begrepen: hij is juist niet de bevoorrechte zoon. Het lied gaat niet over gevechten; die komen er niet in voor. Doorvraag: waarom kiest Fogerty voor een ik-figuur en niet voor een verteller van buitenaf?
LUIDER
09 · FORTUNATE SON · CREEDENCE CLEARWATER REVIVAL
DE MUZIEK
Zo klinkt woede in twee minuten
Vorm
Drie coupletten, steeds hetzelfde refrein. Geen brug en geen lange solo: het nummer is kort en valt meteen met de deur in huis.
Riff
Een scherp gitaarriffje opent het nummer en komt steeds terug. Het klinkt als een alarm: meteen weet je dat er iets mis is.
Haast
Snel en opgejaagd, met een drummer die flink doorbeukt. Er is geen moment om op adem te komen: je wordt meegesleurd.
Zang
Fogerty zingt hees en schreeuwend, bijna schor. Hij klinkt niet als een zanger, maar als iemand die boos is en gehoord wil worden.
Verdieping voor conservatoriumstudenten en muziekleerlingen. Het nummer is gebouwd om hard te klinken: geen strijkers, geen koortjes, geen versiering, alleen een rockband die vol gas geeft. Bezetting: John Fogerty (zang, leadgitaar), Tom Fogerty (slaggitaar), Stu Cook (bas), Doug Clifford (drums). Opgenomen in Fantasy Studios in Berkeley, geproduceerd door John Fogerty zelf. Het genre heet swamp rock of roots rock: rock-'n-roll, blues en country uit het Zuiden. Die aardse, ongepolijste sound klinkt als muziek van gewone werkende mensen, precies de jongens over wie het lied gaat. Vergelijk met Strange Fruit (les 1): daar werkt de traagheid, hier de haast. Doorvraag: waarom past een kort, snel nummer bij dit onderwerp?
LUIDER
09 · FORTUNATE SON · CREEDENCE CLEARWATER REVIVAL
DE NAWERKING
Een lied dat iedereen wil lenen
1969
Fortunate Son verschijnt, met Down on the Corner.
1971
Johnny Hallyday maakt er een Franse versie van.
1994
Het nummer klinkt in de film Forrest Gump.
2002
Fogerty protesteert tegen gebruik in een reclame voor jeans.
2013
De Library of Congress bewaart het als Amerikaans erfgoed.
2020
Fogerty wil niet dat Trump het op campagnes gebruikt.
De single haalde samen met Down on the Corner de derde plaats in de Amerikaanse hitlijst (december 1969). Hallyday zong Fils de personne (1971). In 2002 had Fantasy Records, dat de rechten van de oude Creedence-nummers bezat, het nummer verhuurd aan Wrangler; Fogerty zei dat hij er fel op tegen was dat zijn lied broeken moest verkopen, en Wrangler stopte de campagne. In 2020 stuurde Fogerty een sommatie omdat het nummer op campagnebijeenkomsten van Trump werd gedraaid; hij wees erop dat Trump zelf uitstel voor de dienstplicht had gekregen. Het nummer staat in 2013 in het National Recording Registry. Doorvraag: waarom kiezen filmmakers dit nummer zo vaak voor beelden van soldaten, terwijl het tegen de oorlogspolitiek is?
Eens
Oneens
LUIDER
09 · FORTUNATE SON · CREEDENCE CLEARWATER REVIVAL
STELLING
Wie niet vecht, mag niet over oorlog beslissen.
Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen. Doorvraag 1: in een democratie beslissen gekozen politici, en die zijn meestal niet zelf soldaat. Kan het ook anders, en zou dat beter zijn? Doorvraag 2: Nederland heeft sinds 1997 geen opkomstplicht meer voor de dienstplicht. Maakt het uit of soldaten vrijwilligers zijn of opgeroepen worden? Beide kanten zijn verdedigbaar: laat leerlingen argumenten geven, geen oordeel over personen.
LUIDER
09 · FORTUNATE SON · CREEDENCE CLEARWATER REVIVAL
TERUG NAAR DE VRAAG
Wie betaalt de prijs als een land oorlog voert, en wie komt er zonder kleerscheuren vanaf?
WAT BLIJFT
In de Vietnamoorlog moesten vooral jongens uit gewone gezinnen vechten; wie geld of connecties had, bleef vaak buiten schot.
Fortunate Son spreekt als zo'n gewone jongen en wijst naar de zonen van politici, rijken en generaals.
Het korte, snelle nummer met Fogerty's rauwe stem klinkt als woede die geen tijd heeft voor mooie woorden.
Deze slide heeft geen instructies
LUIDER
09 · FORTUNATE SON · CREEDENCE CLEARWATER REVIVAL
Wie draagt vandaag de lasten die anderen ontlopen?
Exitvraag. Vraag leerlingen twee of drie zinnen te schrijven vanuit een ik-figuur, zoals Fogerty doet. Een goed antwoord noemt een concrete situatie (klimaat, zorg, woningmarkt, werk, oorlog) en laat de ik-figuur zeggen wie de lasten ontloopt. Veelgemaakte fout: alleen de situatie noemen, zonder te zeggen vanuit wie je het lied zou vertellen.
LUIDER
09 · FORTUNATE SON · CREEDENCE CLEARWATER REVIVAL
LUISTER VERDER
ALLE 50 SONGS IN ÉÉN PLAYLIST
Van Strange Fruit tot Stefania, in de volgorde van de lessen. Scan de code met je telefoon of zoek in Spotify op LUIDER · 50 protestsongs.
Slotdia: de playlist LUIDER · 50 protestsongs op Spotify (https://open.spotify.com/playlist/41vJVRAfJVVrgMEmJFl0bG), met alle songs van de reeks in lesvolgorde. Leerlingen kunnen thuis verder luisteren.