LUIDER 06 · Ben ik te min (Armand)
LUIDER · PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
06
BEN IK TE MIN
ARMAND · 1966
Een jongen uit een arbeidersgezin tegen de rijke ouders van zijn vriendin.
Lesduur is: 40 minIntroductie
Instructies
Onderdelen in deze les
LUIDER · PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
06
BEN IK TE MIN
ARMAND · 1966
Een jongen uit een arbeidersgezin tegen de rijke ouders van zijn vriendin.
Les over het bekendste lied van Armand (Herman van Loenhout, 1946 tot 2015). Een persoonlijk verhaal over een verboden verkering wordt een aanklacht tegen standsverschil: mensen beoordelen op geld en afkomst. Let op: de tekst bevat spreektaal en een paar grove woorden en een scheldwoord; bespreek dat vooraf. De video is alleen audio. Image credit: Ron Kroon / Anefo / Wikimedia Commons (CC0)
LUIDER
06 · BEN IK TE MIN · ARMAND
DE VRAAG VAN DEZE LES
Kan een liedje over liefdesverdriet een protestsong zijn?
NA DEZE LES KUN JE
vertellen tegen welk onrecht Ben ik te min protesteert
uitleggen hoe een persoonlijk verhaal een aanklacht wordt
beschrijven hoe spreektaal, mondharmonica en orgel het lied rauw maken
Vraag vooraf: welke protestsongs ken je al, en waar gaan die over? Meestal noemen leerlingen oorlog, racisme of politiek. Dit lied gaat over iets wat dichter bij hun eigen leven staat: verkering, ouders en geld. Vergelijk aan het eind met Welterusten mijnheer de president uit les 5, dat in hetzelfde jaar uitkwam.
LUIDER
06 · BEN IK TE MIN · ARMAND
EERSTE KEER LUISTEREN
Armand, Ben ik te min (1966)
Wie praat hier tegen wie? Welk instrument hoor je naast de gitaar, en past de klank bij boos, verdrietig of trots?
Officiële audio van de originele opname uit 1966 (Universal Music, kanaal Armand - Topic; producer Bert Schouten, orkestleiding Harry van Hoof). Laat leerlingen na afloop de mondharmonica en het orgel noemen, en de manier van zingen: bijna praten. Let op: er bestaat ook een latere opname van Armand zelf, uit zijn tijd bij Telstar (vanaf 1970); die is het niet. Verder kijken: Armand en The Kik speelden het lied in 2015 live bij De Wereld Draait Door (YouTube: 04G1igfFjm8).
LUIDER
06 · BEN IK TE MIN · ARMAND
DE TIJD
Nederland in 1966: waar kom je vandaan?
In de jaren zestig werd Nederland snel rijker. Toch telde het nog heel erg uit welke familie je kwam. Rijke families en arbeidersgezinnen leefden in aparte werelden.
Ouders hadden veel te zeggen, ook over met wie je ging. Veel jongeren pikten dat niet meer. Ze kozen hun eigen kleren, hun eigen muziek en hun eigen mening.
21
PAS OP JE 21E WAS JE IN 1966 MEERDERJARIG
Tot 1988 was je in Nederland pas op je 21e meerderjarig; daarna werd dat 18. Wie jonger was dan 21 had voor een huwelijk toestemming van de ouders nodig. Standsverschil: het idee dat mensen bij een bepaalde laag van de samenleving horen, met eigen gewoonten, en dat je daar niet zomaar uit trouwt. De auto werd in de jaren zestig voor veel gezinnen bereikbaar en was een duidelijk statussymbool; daar speelt het refrein op in. In dezelfde tijd was in Amsterdam de protestbeweging Provo actief.
LUIDER
06 · BEN IK TE MIN · ARMAND
DE MAKER
Herman uit Eindhoven
Armand heet eigenlijk Herman van Loenhout. Hij werd in 1946 geboren in Eindhoven, in een arbeidersgezin. Zijn vader zag weinig in een leven als artiest.
Armand luisterde naar Amerikaanse folkzangers als Bob Dylan en Woody Guthrie. Ben ik te min gaat over zijn eigen leven. Hij was verliefd op een meisje uit Roosendaal, maar haar ouders waren rijk en vonden hem niet goed genoeg.
Het verhaal over het meisje uit Roosendaal komt van Omroep Brabant (via Wikipedia NL); haar naam hoort niet in de les. Andere invloeden die Armand noemde: Pete Seeger, Jules de Corte en Georges Brassens. Volgens een artikel in HP/De Tijd zag zijn vader later op tv hoe het publiek het lied meezong, en toen pas geloofde hij in het succes van zijn zoon. Doorvraag: waarom kiest iemand een artiestennaam?
LUIDER
06 · BEN IK TE MIN · ARMAND
DE ONTDEKKING
De achterkant wordt een hit
In november 1966 kwam de single uit, met Een van hen ben ik op de voorkant. Ben ik te min stond op de B-kant: de achterkant van het plaatje.
Maanden later ging Radio Veronica de B-kant draaien. Die zender zat op een schip op de Noordzee en was populair bij jongeren. In 1967 stond het lied op 5 in de Top 40.
Het zendschip Norderney van Radio Veronica op de Noordzee, 1974.
De single verscheen op 7 november 1966 bij Fontana (Philips). Opgenomen in de GTB-studio in Den Haag. Het lied stond 14 weken in de Veronica Top 40, met als hoogste plek 5; er werden er in eerste instantie zo'n 70.000 van verkocht. Radio Veronica was een zeezender: het schip lag buiten de Nederlandse wateren, zodat de zender zonder vergunning kon uitzenden (1960 tot 1974). Het was Veronica-dj Jan van Veen die de plaat omdraaide en de B-kant ging draaien. De foto is van later (1974), maar het is hetzelfde schip, de Norderney. Image credit: Hans Peters for Anefo / Wikimedia Commons (CC0)
LUIDER
06 · BEN IK TE MIN · ARMAND
DE TEKST
Waar gaat het over?
Volledige tekst: genius.com
COUPLET 1
Zijn vriendin wil bij hem blijven. Hij waarschuwt haar: zie hem niet als een romantische held, want dan valt ze hard. Eerst draaide het bij haar om geld en spullen; nu denkt ze net als hij.
REFREIN
De vraag uit de titel, steeds opnieuw: is hij minder waard omdat haar ouders rijker zijn dan de zijne en haar vader in een duurdere auto rijdt?
COUPLET 2
Haar vader is tegen en haar moeder zal verdriet hebben. Haar moeder schepte tegen hem op over haar zoon die studeert en haar man met zijn succes. Hij voelde zich minderwaardig.
COUPLET 3
Een leven zonder geld is zwaar, en dat is zij niet gewend. Kan ze dat aan, dan is ze welkom. Anders moet ze maar gaan. Hij geeft om haar, maar zo maakt ze zichzelf ongelukkig.
Lees de volledige tekst samen via de link (de tekst is auteursrechtelijk beschermd en staat daarom niet op de dia). De ik-figuur spreekt zijn vriendin aan, niet de ouders: de ouders hoor je alleen via hem. Wijs op de spreektaal: woorden van de straat in plaats van nette zinnen, en een paar grove woorden en een scheldwoord. Dat maakt het echt en boos. De vraag in het refrein is een retorische vraag: het antwoord is natuurlijk nee. Let op: aan het eind gebruikt hij een beeld van een strop voor een leven waarin ze vastloopt; bespreek dat als beeldspraak.
LUIDER
06 · BEN IK TE MIN · ARMAND
VRAAG
Waarom is dit meer dan een liedje over liefdesverdriet?
Het vertelt dat het meisje zelf niet meer van hem houdt
Het trekt in twijfel dat geld bepaalt wat iemand waard is
Het eist dat de ouders hem geld geven om te kunnen trouwen
Het laat horen dat hij rijker is geworden dan haar vader
Het goede antwoord is dat het lied in twijfel trekt dat geld bepaalt wat iemand waard is: het persoonlijke verdriet wordt een vraag over de hele samenleving. Leerlingen die kiezen voor het meisje dat niet meer van hem houdt, missen dat zij juist wil blijven; het zijn de ouders die de verkering tegenhouden. Doorvraag: waarom zou juist zo'n persoonlijk verhaal veel mensen raken?
LUIDER
06 · BEN IK TE MIN · ARMAND
DE MUZIEK
Een Nederlandse Dylan met straattaal
Voordracht
Armand zingt bijna pratend: spreekzang met lange, onregelmatige regels vol straattaal. Het klinkt als een ruzie, niet als een netjes gezongen lied.
Klank
Gitaren, bas en drums, met een mondharmonica en een orgel dat eronder doorzeurt. Het lijkt sterk op Bob Dylan in 1965.
Vorm
Couplet en refrein. De coupletten zijn lange verwijten; het korte refrein stelt telkens dezelfde vraag. Die herhaling maakt de vraag steeds scherper.
Verdieping voor conservatoriumstudenten en muziekleerlingen. Bezetting volgens Wikipedia NL: Armand (zang, mondharmonica), Ton Theyn en Wim Löhr (gitaar), Kees Ball (bas), Fred Krens (drums), Harry van Hoof (orgel en orkestleiding), producer Bert Schouten. Het arrangement leunt op Dylans album Highway 61 Revisited (1965), vooral Like a Rolling Stone en Queen Jane Approximately: laat die intro's na elkaar horen en vergelijk orgel en mondharmonica. Neerlandistiek.nl wijst op de spreekzang, die meer uit de Amerikaanse folk en blues komt dan uit het Nederlandse cabaretlied van die tijd. Doorvraag: waarom past een rommelig, rauw geluid bij deze tekst beter dan een strak arrangement?
LUIDER
06 · BEN IK TE MIN · ARMAND
DE NAWERKING
Een protestzanger voor het leven
Armand bleef zijn hele leven optreden, altijd met gitaar en mondharmonica. Hij werd een gezicht van de hippies in Nederland.
In 2015 maakte hij nog een album met de band The Kik. In november van dat jaar stierf hij. In de Top 2000 van die december stond Ben ik te min hoger dan ooit: op 90.
Armand in Amersfoort, 2009: nog altijd met gitaar en mondharmonica.
Armand overleed op 19 november 2015 in Eindhoven, 69 jaar oud. Top 2000-posities volgens Wikipedia NL: meestal tussen 300 en 900, in 2015 op 90, daarna weer lager. Hij kwam ook op voor het legaliseren van softdrugs; zijn platenmaatschappij wilde daar volgens Wikipedia EN geen teksten over uitbrengen. Of je dat in de klas noemt, is aan jou. De foto is van 2009, in Amersfoort. Image credit: Cees de Vries / Wikimedia Commons (CC BY 3.0)
Eens
Oneens
LUIDER
06 · BEN IK TE MIN · ARMAND
STELLING
Ouders mogen meebeslissen over je verkering.
Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen. Doorvraag 1: maakt het uit hoe oud het kind is, of waarom de ouders zich zorgen maken? Doorvraag 2: zijn geld en afkomst ook nu nog redenen waarom mensen elkaar niet goed genoeg vinden, en waar zie je dat? Let op: dit kan persoonlijk worden, bijvoorbeeld bij leerlingen voor wie cultuur of geloof een rol speelt bij relaties. Houd het bij meningen, niet bij eigen situaties.
LUIDER
06 · BEN IK TE MIN · ARMAND
TERUG NAAR DE VRAAG
Kan een liedje over liefdesverdriet een protestsong zijn?
WAT BLIJFT
Ja: het verdriet van één jongen wordt een vraag aan iedereen, namelijk of geld bepaalt wat een mens waard is.
Armand schreef over zijn eigen leven, in gewone spreektaal, en daardoor herkenden veel jongeren zich erin.
De rauwe spreekzang, de mondharmonica en het orgel maken het een boze aanklacht in plaats van een zoet liefdeslied.
Deze slide heeft geen instructies
LUIDER
06 · BEN IK TE MIN · ARMAND
Waarover zou een Ben ik te min van nu gaan? Wie wordt er te min gevonden, en waarom?
Exitvraag. Een goed antwoord noemt een concrete groep of situatie (bijvoorbeeld om geld, afkomst, opleiding, uiterlijk of waar je woont) en legt uit wie er oordeelt en waarom dat oneerlijk is. Veelgemaakte fout: alleen een persoonlijke ruzie noemen zonder het bredere oordeel dat erachter zit.
LUIDER
06 · BEN IK TE MIN · ARMAND
LUISTER VERDER
ALLE 50 SONGS IN ÉÉN PLAYLIST
Van Strange Fruit tot Stefania, in de volgorde van de lessen. Scan de code met je telefoon of zoek in Spotify op LUIDER · 50 protestsongs.
Slotdia: de playlist LUIDER · 50 protestsongs op Spotify (https://open.spotify.com/playlist/41vJVRAfJVVrgMEmJFl0bG), met alle songs van de reeks in lesvolgorde. Leerlingen kunnen thuis verder luisteren.