Middeleeuwen - Schilderkunst

• newEditor
• Culturele en kunstzinnige vorming
• Kunstzinnige oriëntatie
• +2
• Middelbare school
• havo, vwo
• Leerjaar 3-6

Introductie

In deze les van de methode Reliëf ontdekken leerlingen de wereld van de middeleeuwse schilderkunst. Ze leren dat schilderijen in die tijd niet "echt" hoefden te lijken, maar vooral een verhaal moesten vertellen. Aan de hand van bekende voorbeelden, zoals het 70 meter lange Tapijt van Bayeux en Byzantijnse schilderijen, leren de leerlingen kijken naar wat de kunstenaar precies wilde zeggen. Ze ontdekken onder andere waarom figuren vaak plat zijn. Daarnaast zien ze hoe de kunst rond het jaar 1300 verandert. Met de schilder Giotto komt er voor het eerst meer emotie en diepte in de kunst. De les eindigt met de overgang naar de 'moderne' tijd, waarin personen op schilderijen steeds meer op echte mensen gaan lijken.

Instructies

Deze les duurt ongeveer 45–50 minuten. De focus ligt op het begrijpen van de middeleeuwse beeldtaal: leerlingen ontdekken dat kunstenaars niet "plat" schilderden omdat ze niet beter konden, maar omdat het een bewuste keuze was om een boodschap over te brengen.

Aan het eind van de les kunnen leerlingen:

• uitleggen waarom middeleeuwse schilderkunst vaak niet realistisch is.
• minstens drie kenmerken van middeleeuwse schilderkunst herkennen en benoemen .
• analyseren hoe schilderkunst rond 1300 verandert richting realisme.

Les geven met devices

Wanneer leerlingen een laptop of tablet hebben, kunnen ze actief meedoen via LessonUp.

• Leerlingen gaan naar lessonup.app en voeren de lescode in.
• Ze beantwoorden quizvragen, sleepvragen en open vragen individueel op hun eigen device.
• De docent kan de antwoorden live op het bord tonen en bespreken.
• Dit maakt het eenvoudig om snel te zien wat leerlingen al begrijpen en waar nog uitleg nodig is.

Les geven zonder devices

• Ook zonder devices blijft de les goed uitvoerbaar.
• De docent toont de LessonUp-slides op het digibord.
• Bij quizvragen stemmen leerlingen door hand opsteken of door kort klassikaal te overleggen.
• Open vragen kunnen klassikaal worden besproken of kort in tweetallen worden overlegd.

Tip: laat leerlingen bij de kijkvragen eerst 30 seconden stil kijken naar het beeld voordat ze reageren. Hierdoor kijken ze aandachtiger naar de schilderijen.

Middeleeuwen

SCHILDERKUNST

Waarom lijken middeleeuwse schilderijen vaak plat?

Vandaag ontdek je:

• waarom dat zo is

• hoe kunst verhalen vertelde

• en hoe kunst rond 1300 verandert

Vertel dat veel leerlingen middeleeuwse kunst “plat” vinden. Maar dat dit een bewuste keuze was.

Aan het eind van

deze les kun je . . .

• uitleggen waarom middeleeuwse schilderkunst vaak niet realistisch is.

• minstens drie kenmerken van middeleeuwse schilderkunst herkennen en benoemen .

• analyseren hoe schilderkunst rond 1300 verandert richting realisme.

Leg kort uit wat leerlingen aan het eind van de les moeten kunnen.

Middeleeuwse kunst vinden we veel in kerken.

Maar kunst was er ook in:

• kastelen

• paleizen

• huizen van adel

Waarom zien we die kunst minder?

Ons beeld van de middeleeuwse kunst is behoorlijk vertekend. Omdat kastelen vaak strategische doelwitten waren of simpelweg uit de mode raakten en werden afgebroken voor de stenen, is veel wereldlijke (niet-religieuze) kunst verloren gegaan.

Kerken bleven staan omdat ze door alle partijen als heilige grond werden gezien. Maar de kunst daarbinnen was er niet alleen voor de sier; het had een aantal zeer praktische en strategische functies.

- Educatieve functie: Voor de grotendeels analfabete bevolking fungeerden schilderijen en glas-in-loodramen als een visueel 'stripverhaal' om bijbelverhalen en morele lessen over te dragen.

- Rituele ondersteuning: Kostbare objecten zoals gouden kelken en altaarstukken waren noodzakelijk voor de liturgie (de mis) en moesten de goddelijke pracht op aarde weerspiegelen.

- Politiek en aanzien: Kunst was een machtsmiddel. Rijke schenkers lieten hun vroomheid en welvaart zien door kapellen of kunstwerken te financieren, terwijl steden met elkaar concurreerden om de meest imposante kathedraal.

WAT ZIE JE?

WAT DENK JE?

WAT VRAAG JE JE AF?

Zie - Denk - Vraag

Met deze werkvorm leren leerlingen eerst goed kijken, daarna nadenken over wat ze zien, en tenslotte vragen stellen. Het helpt leerlingen om niet meteen conclusies te trekken, maar eerst bewijs in het beeld te zoeken. Tegelijk wekt het nieuwsgierigheid naar het verhaal achter het kunstwerk.

Deze werkvorm is gebaseerd op de Visible Thinking-routine See-Think-Wonder.

1. Wat zie je? Laat leerlingen eerst 30–60 seconden stil kijken. Daarna mogen ze dingen benoemen. Stimuleer concrete observaties, zoals: mensen, dieren, wapens, kleding, tekst.

Wat valt je nog meer op? Zie je details die anderen nog niet hebben genoemd Waar in het beeld gebeurt iets interessants? Schrijf de observaties zichtbaar op het bord of op een slide.

2. Wat denk je dat hier gebeurt?

Nu mogen leerlingen interpretaties geven. Belangrijk: vraag altijd naar bewijs in het beeld. Voorbeelden van leerlingreactie: Ik denk dat er een gevecht plaatsvindt.

3. Wat maakt je nieuwsgierig? Wat vraag je je af? Hier ontstaan onderzoeksvragen. Wat zou je willen weten over deze afbeelding? Wat begrijp je nog niet? Welke vragen heb je over deze mensen of gebeurtenis?

Voorbeelden van leerlingvragen: Wie zijn deze mensen? Wie heeft dit gemaakt? Waarom staat er tekst boven de afbeeldingen?

De Bayeux Tapestry (1070-1080)

Bron afbeelding

De Bayeux Tapestry (1070-1080) is een enorm borduurwerk van bijna 70 meter lang en vertelt het verhaal van de Norman Conquest. Je kunt het zien als een soort middeleeuws stripverhaal dat laat zien hoe William the Conqueror Engeland veroverde.

Het eindigt met de beroemde Battle of Hastings in 1066. Omdat de meeste mensen in de middeleeuwen niet konden lezen, werkte zo’n borduurwerk eigenlijk als een beeldverhaal.

De afbeeldingen zijn niet realistisch zoals in latere kunst. Typisch middeleeuwse kenmerken: weinig schaduw of diepte, figuren zijn plat en gestileerd, belangrijke personen worden soms groter afgebeeld. Het doel was duidelijkheid van het verhaal, niet realisme.

Bron afbeelding: https://nl.wikipedia.org/wiki/Tapijt_van_Bayeux#/media/Bestand:Tapisserie_de_Bayeux_31109.jpg

Kunst als

verhaal

Middeleeuwse kunst moest

vooral een verhaal vertellen.

Niet: hoe iets er echt uitziet.

Wel: wat er gebeurt en
waarom het belangrijk is.

Pantocrator in de apsis van Sant Climent de Taüll, omringd door de mandorla.

Bron afbeelding

Veel mensen konden niet lezen.

Schilderingen, tapijten en glas-in-lood waren daarom visuele verhalen.

Afbeelding: Pantocrator in de apsis van Sant Climent de Taüll, omringd door de mandorla.

Bron afbeelding: https://en.wikipedia.org/wiki/Master_of_Ta%C3%BCll#/media/File:Meister_aus_Tahull_001.jpg

Byzantijnse kunst

In de Byzantijnse tijd werd kunst bijna beeldschrift.

Kenmerken:

• simpele vormen

• duidelijke symbolen

• platte figuren

• sterke kleuren

De Byzantijnse kunststijl: bloeide van ongeveer 330 tot 1453, de periode tussen de stichting van Constantinopel en de val van het rijk door de Ottomanen.

Pantocrator mozaïek in de Chora-kerk in Constantinopel

Bron afbeelding

In de Byzantijnse wereld moest kunst religieuze ideeën duidelijk maken.

Omdat realisme minder belangrijk was, konden kunstenaars: vormen vereenvoudigen, kleuren sterker maken, symboliek gebruiken.

Afbeelding: Pantocrator mozaïek in de Chora-kerk in Constantinopel

Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Saint-Sauveur-in-Chora_-_Pantocrator_de_l%27%C3%A9sonarthex.jpg

Bestonden

er portretten?

In de middeleeuwen bestonden bijna geen portretten.

Personen herken je aan:

• kroon = koning

• mijter en staf = bisschop

• kleding of symbolen

Een detail van het Noach-raam in de kathedraal van Chartres, 13e eeuw na Christus

Bron afbeelding

Kunstenaars probeerden geen gelijkenis te maken. Niemand ging model zitten. Het ging om de rol van iemand, niet om hoe hij er precies uitzag.

Afbeelding: Een detail van het Noach-raam in de kathedraal van Chartres, 13e eeuw na Christus

Afbeelding bron: https://www.worldhistory.org/image/9326/detail-noah-window-chartres/

Waarom waren middeleeuwse schilderijen vaak niet realistisch?

A

het gevoel was belangrijker dan realisme

B

de opdrachtgevers wilden simpele kunst

C

kunstenaars konden niet goed tekenen

D

het verhaal was belangrijker dan realisme

Tussentijdse check

Zoek de verschillen

kunst voor 1300

kunst na 1300

WAT VALT JE OP?

kunst voor 1300

kunst na 1300

Visible thinking: Compare

Zoek de verschillen tussen beide schilderijen die de graflegging van Christus afbeelden. Wat valt op? Denk aan stijl, kleur, vormen, diepte.

Leerlingen kunnen zien: echte emoties, lichamen met volume, beweging, mensen lijken “in een ruimte te staan”. Dit is een stap richting renaissancekunst.

Afbeelding 1: De Graflegging van Christus, daterend uit de periode 1250-1300. Het kunstwerk is afkomstig uit het Bonmont-psalter, een verlucht manuscript.

Bron afbeelding: http://masimoes.pro.br/livros/historia-da-leitura/ii---de-gutenberg-aos-compu.html

Afbeelding 2 Klaagzang (De rouw om Christus), c.1305, Giotto

Bron: https://en.wikipedia.org/wiki/Lamentation_(The_Mourning_of_Christ)#/media/File:Compianto_sul_Cristo_morto.jpg

Rond 1300

verandert er iets

Vanaf ongeveer 1300 wordt kunst realistischer.

Een belangrijke kunstenaar: Giotto di Bondone

Giotto maakte fresco’s:

• Muurschilderingen die worden gemaakt terwijl het pleister nog nat is.

• Zijn schilderingen lijken bijna echte ruimtes.

De kus van Judas (1304-1306), Giotto, fresco, Scrovegni-kapel, Padua, Italië

Bron afbeelding

Afbeelding: De kus van Judas (1304-1306), fresco van Giotto, Scrovegni-kapel, Padua, Italië

Bron afbeelding: https://en.wikipedia.org/wiki/Kiss_of_Judas#/media/File:Giotto_-_Scrovegni_-_-31-_-_Kiss_of_Judas.jpg

De Annunciatie (1333), Simone Martini en Lippo Memmi

Bron afbeelding

Invloed op andere kunstenaars

Niet iedereen ging meteen realistisch schilderen.

Sommige kunstenaars combineerden stijlen.

De Annunciatie (Boodschap aan Maria) van Martini en Memmi uit 1333 is een kantelpunt in de kunstgeschiedenis: het zit precies op de grens tussen de oude, symbolische middeleeuwse stijl en de nieuwe, meer realistische benadering.

-Het is elegant en verfijnd. Let op de golvende lijnen van de mantels en de slanke, bijna zwevende figuren.

- Het is minder "blokkerig" dan de Romaanse kunst daarvoor, maar nog niet zo anatomisch perfect als de Renaissance die later zou komen.

- Martini schildert Maria hier menselijk: ze schrikt zichtbaar van de engel. In eerdere middeleeuwse kunst zat Maria vaak stokstijf en emotieloos.

Afbeelding: De Annunciatie (1333), Simone Martini en Lippo Memmi

Afbeelding bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/1333#/media/Bestand:Simone_Martini_078.jpg

Wat zie je hier?

Dit schilderij toont koning Richard II.

Hij wordt aanbevolen bij Maria door heiligen. Voor het eerst lijkt de koning echt herkenbaar als persoon.

Dat laat zien dat kunst langzaam richting portretkunst gaat.

Afbeelding: Wilton Diptych (1395–1399)

Afbeelding bron: https://en.wikipedia.org/wiki/Wilton_Diptych#/media/File:Wilton_Diptych.jpg

Spinner Reflectie Middeleeuwse Schilderkunst

Draai aan de spinner en bedenk bij de categorie waarop je terechtkomt hoe je een middeleeuws schilderij kunt herkennen. Geef een voorbeeld of uitleg.

Spinner-opdracht: Reflectie Middeleeuwse Schilderkunst

Leg uit dat leerlingen nu reflecteren op hoe ze middeleeuwse schilderkunst in het algemeen kunnen herkennen. Draai de spinner één keer om te laten zien hoe het werkt.

Stijl: Hoe zien de figuren en de compositie eruit? (bijv. plat, weinig perspectief, frontaal)

Symboliek: Welke symbolen zijn typisch? (bijv. halo, boeken, bloemen)

Religie & Verhaal: Welke verhalen worden vaak afgebeeld? (bijv. bijbelse scènes, heiligenleven)

Techniek & Materialen: Welke technieken of materialen zijn kenmerkend? (bijv. tempera op paneel, goudblad)

Kleur & Decoratie: Wat valt op aan kleuren en versiering? (bijv. goudachtergrond, rijke kleding, decoratieve patronen)

Vat samen wat de belangrijkste kenmerken van middeleeuwse schilderkunst zijn: platheid, symboliek, religieuze verhalen, techniek, kleuren en decoratie.

Samenvatting

Middeleeuwse schilderkunst:

• vertelt verhalen

• gebruikt symbolen

• is vaak plat

Maar rond 1300 wordt kunst realistischer.

Kunst was de "massamedia" van die tijd. Omdat de kerkdienst in het Latijn was en men niet kon lezen, begreep de gewone man er weinig van. De schilderijen waren de visuele vertaling. Kleuren en objecten hadden een vaste betekenis die iedereen kende. Middeleeuwers konden best diepte tekenen, maar ze vonden het niet belangrijk.

Giotto di Bondone begon rond 1300 personages te schilderen met emotie, gewicht en volume.

Woordenlijst

• Beeldschrift: Een systeem van schrijven waarin afbeeldingen of symbolen worden gebruikt om woorden of klanken weer te geven.

• Byzantijnse kunst: Kunst die is ontstaan in het Byzantijnse Rijk, bekend om zijn religieuze iconen en mozaïeken.

• Fresco: Een schildertechniek waarbij verf op natte kalk wordt aangebracht.

• Giotto: Een Italiaanse kunstschilder uit de 14e eeuw, bekend om zijn realistische stijl en invloed op de Renaissance.