Barok - Beeldhouwkunst

• newEditor
• Culturele en kunstzinnige vorming
• Kunstzinnige oriëntatie
• +2
• Middelbare school
• havo, vwo
• Leerjaar 3-6

Introductie

In deze les van de methode Reliëf stappen we de wereld van de barok binnen. Leerlingen ontdekken hoe beeldhouwers in de 17e eeuw niet langer zochten naar rust en perfectie, maar juist naar beweging, emotie en spanning. Aan de hand van meesterwerken van Gian Lorenzo Bernini leren de leerlingen hoe marmer bijna lijkt te veranderen in huid, haar en stof. Ze ontdekken hoe de diagonaalcompositie zorgt voor dynamiek en hoe kunstenaars met momentopnames de kijker midden in de actie plaatsen.

Instructies

Deze les duurt ongeveer 45–50 minuten. Leerlingen ontdekken dat barokke beeldhouwkunst niet alleen bedoeld was om mooi te zijn, maar vooral om mensen emotioneel te raken en te overweldigen. Ze leren hoe de katholieke kerk kunst gebruikte tijdens de contrareformatie om gelovigen opnieuw aan zich te binden.

Aan het eind van de les kunnen leerlingen:

• uitleggen waarom barokke beeldhouwkunst veel dramatischer is dan renaissancekunst.
• herkennen hoe kunstenaars beweging en spanning creëren.
• uitleggen hoe Bernini emoties zichtbaar maakte in marmer.
• beschrijven waarom de katholieke kerk barokkunst gebruikte tijdens de contrareformatie.

Les geven met devices

Wanneer leerlingen een laptop of tablet hebben, kunnen ze actief meedoen via LessonUp.

• Leerlingen gaan naar lessonup.app en voeren de lescode in.
• Ze beantwoorden open vragen individueel op hun eigen device.
• De docent kan de antwoorden live op het bord tonen en bespreken.
• Dit maakt het eenvoudig om snel te zien wat leerlingen al begrijpen en waar nog uitleg nodig is.

Les geven zonder devices

• Ook zonder devices blijft de les goed uitvoerbaar.
• De docent toont de LessonUp-slides op het digibord.
• Open vragen kunnen klassikaal worden besproken of kort in tweetallen worden overlegd.

Tip: laat leerlingen bij de kijkvragen eerst 30 seconden stil kijken naar het beeld voordat ze reageren. Hierdoor kijken ze aandachtiger naar de schilderijen.

Barok

BEELDHOUWKUNST

1

Michelangelo

2

Bernini

Welke David voelt krachtiger?

Opening: Wie wint?

Beelden naast elkaar: Michelangelo - David & Bernini - David.
Opdracht

Je hebt 10 seconden. Welke David voelt krachtiger? Laat leerlingen stemmen.
Vraag daarna:
- Welke lijkt rustiger?
- Welke lijkt midden in een actiefilm te zitten?

Aan het eind van

deze les kun je . . .

• uitleggen waarom barokke beeldhouwkunst veel dramatischer is dan renaissancekunst.

• herkennen hoe kunstenaars beweging en spanning creëren.

• uitleggen hoe Bernini emoties zichtbaar maakte in marmer.

• beschrijven waarom de katholieke kerk barokkunst gebruikte tijdens de contrareformatie.

Leg kort uit wat leerlingen aan het eind van de les moeten kunnen.

Detail uit: Michelangelo - David

Afbeelding bron: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b3/Florenz_-_David_von_Michelangelo_03_-_Hand.JPG

Beeldhouwkunst in de barok

Na de renaissance wil de katholieke kerk kunst die mensen raakt.

• Niet: rustig, logisch en perfect uitgebalanceerd

• Maar juist: emotioneel, spectaculair en overweldigend.
  

De kijker moet iets vóelen.

De Renaissance-kunstenaar was eigenlijk ook een wetenschapper. Om de mens zo realistisch mogelijk af te beelden, namen ze geen genoegen met 'ongeveer'. Ze wilden de goddelijke perfectie van de schepping vangen. Dat deden ze door naar de Klassieke Oudheid te kijken, maar ook door zelf onderzoek te doen.

Stofuitdrukking is hierbij hun 'flex'. Het is de ultieme manier om te laten zien hoe technisch vaardig je bent: kun jij de kijker doen vergeten dat hij naar een blok steen van 2000 kilo kijkt? Kun je marmer laten lijken op de zachte huid van een baby of de zware plooien van een wollen mantel?

Detail uit Michelangelo's David.

Afbeelding bron: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d6/%27David%27_by_Michelangelo_FI_Acca_JBS_086.jpg

Eerste indruk

Welke woorden passen bij dit kunstwerk?

Woordwolk - Eerste indruk
Beeld: Extase van Sint Teresa
Vraag: Welke woorden passen bij dit kunstwerk?
Denk aan woorden als: dramatisch, zwevend, intens, gouden stralen, theater, emotie

Dit is precies wat de kerk wilde: kunst die je niet alleen begrijpt, maar voelt

Vormgeving

& Compositie

Dynamiek: Alles lijkt te bewegen.

Diagonaalcompositie: In plaats van een stabiele driehoek, zien we lijnen die uit balans zijn. Dit zorgt voor actie.

Momentopname: Het lijkt alsof de actie bevroren is met een hogesnelheids-camera.

Bernini - David(1498-1499)

Bron afbeelding

Teken op het bord de diagonale lijn door Bernini’s David.

Regisseur

van actie

Bernini kiest niet voor het moment vóór of na de actie… maar precies tijdens de actie.

Daardoor:

• voel je spanning

• wil je om het beeld heen lopen

• word je onderdeel van het verhaal

Bernini - David(1498-1499)

Bron afbeelding

Teken op het bord de diagonale lijn door Bernini’s David.

Waar voel je spanning?

Kijkopdracht: Waar voel je spanning?
Laat leerlingen eerst aanwijzen: gespannen spieren, draaiing, gezichtsuitdrukking en richting van de beweging.

Geef daarna de begrippen die daarbij passen: momentopname, diagonaalcompositie en psychologisch realisme.

Waarom vergeten mensen soms dat dit steen is?

Kijkopdracht: Laat de leerlingen eerst 20 seconden in stilte kijken naar het beeld van Pluto en Proserpina van Bernini. Stel daarna de vraag: Waarom vergeten mensen soms dat dit steen is?
Voorbeeldantwoorden: huid lijkt zacht, vingers drukken erin, haar lijkt echt en beweging lijkt echt.

Stofuitdrukking

Bernini laat marmer eruitzien als:

• huid

• stof

• haar

• tranen

Dat heet: stofuitdrukking

Bernini - Pluto en Proserpina (1621–22)

Bron afbeelding

Contra-reformatie

Tijdens de Reformatie verlieten veel mensen de katholieke kerk. De katholieke kerk reageerde met kunst die:

• indrukwekkend;

• emotioneel;

• meeslepend was.

Doel: mensen opnieuw raken én overtuigen.

Bernini - Extase van Sint Teresa (1647–1652)

Bron afbeelding

Waarom werkt emotie soms sterker dan een tekst vol uitleg? Denk aan moderne voorbeelden als films, sport en concerten.

Welke hoort bij de barok?

A

driehoek

B

diagonaal

Waarom moet je vaak om een barok beeld heen lopen?

A

Het beeld is van alle kanten actief

B

Het beeld was verkeerd geplaatst

Waarom gebruikte de kerk zulke spectaculaire kunst?

A

Om mensen emotioneel te raken

B

Omdat goud indrukwekkend is

Eén woord

Welke eigenschap past het best bij de barok?

Woordwolk - één woord

Laat de leerlingen ieder één woord opschrijven die zij vinden horen bij de barok. Zo herhaal je de kern van de les nog één keer.
Denk aan woorden als: drama, beweging, emotie, spanning, theater, energie

Samenvatting

In de barok wilden kunstenaars geen rustige perfectie meer tonen, maar juist beweging, emotie en drama. Kunst moest de kijker raken en meeslepen. Tijdens de contrareformatie gebruikte de katholieke kerk spectaculaire kunst om gelovigen te overtuigen en te overweldigen.

• Beeldhouwers zoals Bernini maakten gebruik van diagonale composities en momentopnames. Zijn beelden lijken midden in de actie te staan, waardoor de kijker onderdeel wordt van het verhaal.

• Bernini liet hard marmer eruitzien als zachte huid, golvend haar en bewegende stof. Deze techniek noemen we stofuitdrukking.

• In werken zoals De Extase van Sint Teresa smelten beeldhouwkunst, architectuur, licht en decor samen.

Woordenlijst

• Barok: Kunststijl uit de 17e eeuw vol beweging, emotie en drama.
  

• Diagonaalcompositie: Een compositie met schuine lijnen die spanning en beweging oproepen

• Stofuitdrukking: Het laten lijken van steen op materialen zoals huid, haar of stof

• Contrareformatie: De reactie van de katholieke kerk op de Reformatie.