Renaissance - Beeldhouwkunst

• newEditor
• Culturele en kunstzinnige vorming
• Kunstzinnige oriëntatie
• +2
• Middelbare school
• havo, vwo
• Leerjaar 3-6

Introductie

In deze les van de methode Reliëf duiken we in de Renaissance. De leerlingen ontdekken hoe beeldhouwers in de 14e tot en met de 16e eeuw streefden naar de beste verbeelding van het menselijk lichaam, geïnspireerd door de herontdekking van de Klassieke Oudheid. Aan de hand van meesterwerken van Donatello, Michelangelo en Giambologna leren de leerlingen hoe kunstenaars door anatomische studies het marmer en brons tot leven lieten komen. Ze ontdekken hoe de contraposto zorgde voor een natuurlijke houding en hoe de driehoekscompositie werd ingezet om een gevoel van harmonie en balans te creëren.

Instructies

Deze les duurt ongeveer 45–50 minuten. Leerlingen ontdekken dat de overgang naar realisme geen toeval was, maar een resultaat van wetenschappelijke studie en een herwaardering van de klassieke idealen.

Aan het eind van de les kunnen leerlingen:

• drie belangrijke fases van de Renaissance herkennen en benoemen (Vroeg, Hoog, Maniërisme).
• begrippen als Contraposto en Anatomie herkennen en uitleggen in een kunstwerk.
• uitleggen hoe de Renaissance-beeldhouwer de Klassieke Oudheid gebruikte als inspiratie voor realisme en emotie.

Les geven met devices

Wanneer leerlingen een laptop of tablet hebben, kunnen ze actief meedoen via LessonUp.

• Leerlingen gaan naar lessonup.app en voeren de lescode in.
• Ze beantwoorden open vragen individueel op hun eigen device.
• De docent kan de antwoorden live op het bord tonen en bespreken.
• Dit maakt het eenvoudig om snel te zien wat leerlingen al begrijpen en waar nog uitleg nodig is.

Les geven zonder devices

• Ook zonder devices blijft de les goed uitvoerbaar.
• De docent toont de LessonUp-slides op het digibord.
• Open vragen kunnen klassikaal worden besproken of kort in tweetallen worden overlegd.

Tip: laat leerlingen bij de kijkvragen eerst 30 seconden stil kijken naar het beeld voordat ze reageren. Hierdoor kijken ze aandachtiger naar de schilderijen.

Renaissance

BEELDHOUWKUNST

Aan het eind van

deze les kun je . . .

• drie belangrijke fases van de renaissance herkennen en benoemen (vroeg, hoog, maniërisme).

• begrippen als contraposto en anatomie herkennen en uitleggen in een kunstwerk.

• uitleggen hoe de renaissance-beeldhouwer de klassieke oudheid gebruikte als inspiratie voor realisme en emotie.

Leg kort uit wat leerlingen aan het eind van de les moeten kunnen.

Detail uit: Michelangelo - David

Afbeelding bron: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b3/Florenz_-_David_von_Michelangelo_03_-_Hand.JPG

Beeldhouwkunst in de renaissance

• Inspiratie uit de oudheid: een 'wedergeboorte' van de Griekse en Romeinse idealen.

• Wetenschappelijk realisme: werken naar waarneming. Dankzij diepgaande anatomiestudies (spieren, pezen, botten) lijken beelden tot leven te komen.

• Stofuitdrukking: meesterschap in textuur, hard marmer transformeren tot 'zachte' huid of 'soepele' stof.

• Onderwerpen: een mix van religieuze figuren, mythologische verhalen en realistische portretten.

De Renaissance-kunstenaar was eigenlijk ook een wetenschapper. Om de mens zo realistisch mogelijk af te beelden, namen ze geen genoegen met 'ongeveer'. Ze wilden de goddelijke perfectie van de schepping vangen. Dat deden ze door naar de Klassieke Oudheid te kijken, maar ook door zelf onderzoek te doen.

Stofuitdrukking is hierbij hun 'flex'. Het is de ultieme manier om te laten zien hoe technisch vaardig je bent: kun jij de kijker doen vergeten dat hij naar een blok steen van 2000 kilo kijkt? Kun je marmer laten lijken op de zachte huid van een baby of de zware plooien van een wollen mantel?

Detail uit Michelangelo's David.

Afbeelding bron: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d6/%27David%27_by_Michelangelo_FI_Acca_JBS_086.jpg

Vormgeving

& Compositie

Evenwicht: zoektocht naar harmonie en perfecte verhoudingen.

Driehoekscompositie: een stabiele, piramidale opzet die rust en focus uitstraalt.

Pietà - Michelangelo (1498-1499)

Bron afbeelding

Doe: Teken met je vinger (of met een digitale pen op het bord) een grote driehoek over een afbeelding van de Pietà. Begin bij het hoofd van Maria en trek de lijnen naar de hoeken van haar gewaad op de grond.

Kijk eens goed naar de vorm van de Pietà. Michelangelo heeft Maria veel groter gemaakt dan ze in werkelijkheid zou zijn. Waarom? Niet alleen omdat ze een volwassen man op schoot moet houden, maar ook om een perfecte piramide te vormen.

Opdracht: Vorm met je groepje (3 personen) een tableau vivant (levend schilderij) waarin je een driehoekscompositie maakt. Eén persoon is het hoogste punt, de andere twee vormen de brede basis. Kijk daarna naar de andere groepjes: welk beeld straalt de meeste rust uit? Welk beeld voelt het meest 'Renaissance'?

Vroege Renaissance

In Florence begonnen kunstenaars de menselijke vorm weer te bestuderen zoals de Romeinen dat deden.

• Donatello - David: het eerste vrijstaande naakt sinds de oudheid.

• Kenmerk: herontdekking van de contraposto
  (S-curve in het lichaam).

• Materiaal: brons (techniek: verloren was-methode).

1400–1490

Donatello - David (1435–1440)

Bron afbeelding

Vertel: De Renaissance begon niet toevallig in Florence. Deze stad was een republiek en een rijk handelscentrum. De rijke bankiersfamilies, zoals de de' Medici, wilden hun macht tonen door kunst te financieren.

Donatello kijkt naar de Romeinen. Hij durft het menselijk lichaam weer 'echt' te maken. Hij toont de David na het gevecht. Hij is jong, slank en staat triomfantelijk op het afgehakte hoofd.

Neem de contraposto-houding van David aan:

• één been gestrekt
  

• één been gebogen
  

• heup een beetje schuin

Voelt dit statisch of voelt dit alsof je elk moment weg kunt lopen?

Staan als David

Check (Interactief): Laat alle leerlingen opstaan en een contraposto-houding aannemen. (Eén been gestrekt, één been gebogen, heup een beetje schuin).

Vraag: Voelt dit statisch of voelt dit alsof je elk moment weg kunt lopen? (Antwoord: Het suggereert beweging).

Hoog renaissance

1490–1520

Michelangelo - David (1501–1504)

Bron afbeelding

In de hoog renaissance wordt de mens getoond in een perfecte, heroïsche vorm. Kunstenaars zoals Michelangelo bestudeerden lichamen tot in de details om spieren en nauwkeurig weer te kunnen geven. Je kunt elk detail onder de huid zien zitten.

• Michelangelo - David: streven naar goddelijke perfectie.

• Kenmerk: psychologisch realisme (je ziet wat de figuur denkt).

• Anatomie: tot in de kleinste details (aders, spieren).

Vertel: Michelangelo zag beeldhouwen als het 'bevrijden' van een figuur uit het marmer. Hij wist precies waar elke spier zat omdat hij lijken ontleedde (stiekem!).

Check (Interactief): "Kijk naar de hand van de David. Waarom zou een kunstenaar aders en pezen zo gedetailleerd uithakken?" (Discussie over realisme vs. idealisme).

Klik op de hotspots. Wat valt jou op aan het beeld als je dichterbij David kan kijken?

Dichterbij David

Klik een voor een op de hotspots en laat de leerlingen kijken naar drie verschillende details van het beeld. Wat valt de leerlingen op aan de blik van David, zijn profiel vanaf de linkerkant, de details van David zijn hand?

Door goed naar de details te kijken, zie je hoeveel kennis Michelangelo had over de anatomie van het menselijk lichaam.

Welke verschillen zie je

tussen de twee Davids van Donatello en Michelangelo?

In plaats van de 'perfecte' anatomie, kozen maniëristen voor elegantie. Armen en nekken werden soms expres te lang gemaakt en spieren werden overdreven groot.

• Giambologna - De Roof van de Sabijnse vrouwen: drama en virtuositeit.

• Kenmerk: figura serpentinata (een slangachtige, spiraalvormige draaiing).

• Kijkervaring: je móet om het beeld heen lopen om het te begrijpen.

Maniërisme

1520–1620

Giambologna - De Roof van de Sabijnse Vrouwen (1579–1583)

Bron afbeelding

Vertel: De rust van de Hoogrenaissance is voorbij. Nu draait het om 'maniera': de stijl van de kunstenaar zelf. Het moet ingewikkeld, knap en theatraal zijn.

Denk hierbij aan:

-Ingewikkelde houdingen

- Onjuiste anatomie

- Beweging en emotie

- Van alle kanten interessant

GAMBOLOGNA

DE ROOF VAN DE SABIJNSE VROUWEN

Zet indien nodig Nederlandse ondertiteling aan bij de video.

Techniek & materiaal

in de renaissance

• Brons: gieten (additieve methode: eerst boetseren, dan gieten).
  

• Marmer: hakken (subtractieve methode: weghalen wat te veel is).
  

• Reliëf: gebruik van lineair perspectief om diepte te suggereren op een plat vlak.

Een beeldhouwer kiest zijn materiaal niet alleen omdat het mooi is, maar ook vanwege de techniek.

Brons is een additieve methode. Je begint met niets en je bouwt op. Je kunt eindeloos corrigeren: een neus een stukje groter maken is simpelweg een extra klontje klei toevoegen. Dit geeft de kunstenaar veel vrijheid voor kleine details en beweeglijke, uitstekende delen.

Marmer is een subtractieve methode. Michelangelo zei altijd: 'Het beeld zit al in de steen, ik hoef alleen het overtollige marmer weg te halen.' Maar let op: weg is weg. Sla je de neus er per ongeluk af? Dan is je kunstwerk van duizenden guldens verpest. Dit vereist een ongelooflijk ruimtelijk inzicht.

Hoe kun je aan Michelangelo's Pietà herkennen dat het uit de renaissance komt?

Pietà - Michelangelo

Driehoekscompositie: Maria en Jezus vormen samen een perfecte, stabiele piramide.

Stofuitdrukking: De plooien in Maria's gewaad zien eruit als echte stof, terwijl het keihard marmer is.

Anatomie: Let op de details in het lichaam van Jezus (aders, spieren, de manier waarop hij over Maria's schoot hangt).

Samenvatting

Beeldhouwers zochten in de renaissance inspiratie in de klassieke oudheid. Realisme en emotie stonden centraal in de kunstwerken.

• In de vroege renaissance, begonnen kunstenaars in Florence opnieuw de menselijke vorm te bestuderen, zoals Donatello met zijn standbeeld van David.

• Tijdens de hoog renaissance streefden kunstenaars zoals Michelangelo naar goddelijke perfectie en psychologisch realisme. Zijn beeld van David toont gedetailleerde anatomische precisie, waarbij elke spier en ader zichtbaar is.

• Het maniërisme kenmerkt zich door drama en virtuositeit, zoals te zien is in Giambologna's 'De Roof van de Sabijnse Vrouwen'.

Woordenlijst

• Anatomie: De studie van de structuur van het menselijk lichaam, belangrijk voor realisme in kunstwerken.
  

• Contraposto: Een houding in beeldhouwkunst waarbij een figuur op één been staat, waardoor het lichaam een natuurlijke S-curve krijgt.
  

• Figura Serpentinata: Een stijl in het Maniërisme gekenmerkt door een spiraalvormige draaiing van het lichaam.