Barok - Schilderkunst

• Nieuwe lesbewerker
• Culturele en kunstzinnige vorming
• Kunstzinnige oriëntatie
• +2
• Middelbare school
• havo, vwo
• Leerjaar 3-6

Introductie

In deze les van Reliëf ontdekken leerlingen de wereld van de barokschilderkunst. Waar de renaissance zocht naar rust en harmonie, draait de barok om pure emotie, beweging en visueel spektakel. Aan de hand van wereldberoemde meesters zoals Caravaggio, Rembrandt en Rubens leren de leerlingen de beeldtaal van de 17e eeuw begrijpen. Ze maken kennis met de techniek clair-obscur en komen er achter waarom schilderijen in deze periode plotseling lijken op een dramatische scène uit een film. Daarnaast onderzoeken we de invloed van de drie belangrijkste opdrachtgevers: de katholieke kerk, machtige absolute vorsten zoals Lodewijk XIV en de opkomende rijke burgerij in de Nederlanden. De les laat zien hoe de barok zich aanpaste aan de wensen van deze groepen, van religieuze propaganda tot realistische stillevens.

Instructies

Deze les duurt ongeveer 45–50 minuten.

Aan het eind van de les kunnen leerlingen:

• de belangrijkste kenmerken van de barok-schilderkunst herkennen en benoemen,
• het verschil uitleggen met de renaissance,
• uitleggen waarom deze kunstvorm zo dramatisch was.

Les geven met devices

Wanneer leerlingen een laptop of tablet hebben, kunnen ze actief meedoen via LessonUp.

• Leerlingen gaan naar lessonup.app en voeren de lescode in.
• Ze beantwoorden quizvragen, sleepvragen en open vragen individueel op hun eigen device.
• De docent kan de antwoorden live op het bord tonen en bespreken.
• Dit maakt het eenvoudig om snel te zien wat leerlingen al begrijpen en waar nog uitleg nodig is.

Les geven zonder devices

• Ook zonder devices blijft de les goed uitvoerbaar.
• De docent toont de LessonUp-slides op het digibord.
• Bij quizvragen stemmen leerlingen door hand opsteken of door kort klassikaal te overleggen.
• Open vragen kunnen klassikaal worden besproken of kort in tweetallen worden overlegd.

Tip: laat leerlingen bij de kijkvragen eerst 30 seconden stil kijken naar het beeld voordat ze reageren. Hierdoor kijken ze aandachtiger naar de schilderijen.

Barok

SCHILDERKUNST

WAT VALT JE OP?

WAT VALT JE NU OP?

De Ontdekking: Wat zien we hier?

We beginnen met een mysterie. Kijk goed naar de volgende afbeeldingen. We zoomen steeds verder uit.

Stap 1: Het Detail

Je ziet een hand die naar voren reikt, fel verlicht tegen een pikzwarte achtergrond. De vingers lijken bijna uit het schilderij te komen.

Open vraag: Wat voel je als je naar deze hand kijkt? Is dit een rustig moment of gebeurt er iets spannends?

Stap 2: Iets meer context

We zien nu een gezicht van een man met een verbaasde blik. Het licht komt schuin van boven en werpt diepe schaduwen in zijn oogkassen.

Stap 3:

Het volledige werk We kijken naar 'De roeping van Mattheüs' (1599-1600) door Caravaggio.

Wat valt je op?

- Het extreme verschil tussen licht en donker (clair-obscur).

- De personages zien eruit als gewone mensen van de straat, niet als heiligen.

- Het lijkt wel een scène uit een spannende film; er is volop actie en emotie.

Aan het eind van

deze les kun je . . .

• de belangrijkste kenmerken van de barok-schilderkunst herkennen en benoemen,
  

• het verschil uitleggen met de renaissance,
  

• uitleggen waarom deze kunstvorm zo dramatisch was.

Leg kort uit wat leerlingen aan het eind van de les moeten kunnen.

Detail uit: Caravaggio- Medusa

Afbeelding bron: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/15/Caravaggio_-_Medusa_-_Google_Art_Project.jpg

Wat betekent 'barok'?

• Afgeleid Frans 'baroque': betekent 'absurd' of 'grotesk'.

• Juweliers gebruikten de term voor onregelmatig gevormde parels.

• Net als het Impressionisme was 'barok' oorspronkelijk een scheldwoord.

• Men vond de stijl in het begin té overdreven en grillig vergeleken met de rustige renaissance.

Detail uit schilderij De anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp van Rembrandt van Rijn

Afbeelding bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/De_anatomische_les_van_Dr._Nicolaes_Tulp#/media/Bestand:Rembrandt_-_The_Anatomy_Lesson_of_Dr_Nicolaes_Tulp.jpg

Van renaissance naar barok

Men raakte uitgekeken op die perfectie. De kerk (Katholieke Reformatie) wilde de mensen niet meer alleen overtuigen met verstand, maar vooral overweldigen met emotie.

Renaissance draaide om harmonie, symmetrie, perfecte verhoudingen en rust. Denk aan de Mona Lisa. Alles was helder verlicht en verstandelijk beredeneerd.

Detail uit schilderij: Leonardo da Vinci - Mona Lisa

Afbeelding bron: https://en.wikipedia.org/wiki/Mona_Lisa#/media/File:Mona_Lisa,_by_Leonardo_da_Vinci,_from_C2RMF_retouched.jpg

Peter Paul Rubens - De kruisafneming (1612-1614)

Bron afbeelding

Barok

• Asymmetrische composities, diagonale lijnen en bonte kleurcontrasten.

• Clair-obscur: Dramatische licht-donkercontrasten.

• Extreem realisme en realistische stofuitdrukking.

• Emotie: Gezichten tonen angst, extase, verdriet of verbazing.

1600–1750

Gebruik Peter Paul Rubens – De kruisafneming (1612–1614) als voorbeeld om de belangrijkste kenmerken van de Barok zichtbaar te maken. Vertel leerlingen dat barokkunst bedoeld was om de kijker te raken, mee te slepen en emotioneel te overtuigen.

-Wijs leerlingen op de diagonale compositie: Het lichaam van Christus hangt schuin naar beneden, de figuren lijken echt samen te werken om hem voorzichtig te dragen. Hierdoor voelt het tafereel levendig en spannend, alsof het een momentopname is.

- Laat leerlingen kijken naar de gezichten en lichaamshoudingen:

verdriet bij Maria, inspanning bij de mannen en de kwetsbaarheid van Christus.

- Bespreek hoe Rubens licht gebruikt:

Christus wordt sterk belicht. De donkere achtergrond zorgt ervoor dat de figuren naar voren lijken te komen.

Zoom eventueel in op details zoals de glanzende huid, zware stoffen en

plooien in de doeken.

Sleep de kenmerken

naar het juiste schilderij

RENAISSANCE

BAROK

Rafaël Santi - De school van Athene (1509 – 1510)

Bron afbeelding

Michelangelo Caravaggio - De kruisafneming (1612-1614)

Bron afbeelding

symmetrisch

diagonaal

verstandelijk

helder

theatraal

clair-obscur

Deze sleepopdracht laat leerlingen de belangrijkste verschillen tussen de renaissance en de barok visueel herkennen en benoemen. De focus ligt op compositie, lichtgebruik en de manier waarop emoties worden weergegeven.

Laat leerlingen hun keuzes beargumenteren:

- Waarom past “symmetrisch” beter bij de Renaissance?

- Hoe zorgt Caravaggio voor meer drama en beweging?

- Wat doet het sterke licht-donkercontrast met de sfeer van het schilderij?

Hoe leerden schilders van elkaar denk je?

Open vraag

Laat het de leerlingen in hun eigen woorden uitleggen door hen een antwoord in te laten sturen of behandel de vraag klassikaal.

Nederlandse schilders reisden naar Italië om de technieken van Caravaggio te leren (de "Utrechtse Caravaggisten"). Ze namen het dramatische licht mee terug naar het noorden.

Op de achtergrond van deze slide staat een detail 'De tuin der liefde' van Peter Paul Rubens.

Klik op de

hotspots

Opdrachtgevers

• Katholieke kerk: In Zuid-Europa (Italië, Spanje) om het geloof weer aantrekkelijk te maken.
  

• Koningen en vorsten: Om hun absolute macht en rijkdom te tonen (denk aan Lodewijk XIV).
  

• Rijke burgerij: vooral in Nederland (17e eeuw), waar handelaren kunst kochten voor in hun huizen.

Schilderijen op deze slide:

- Katholieke kerk: Annibale Carraci - Pietà, bron: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0d/Annibale_Carracci_1560-1609_Pieta.jpg
Dit werk verleidt de gelovige via emotie en medelijden door het gebruik van een theatrale belichting en een krachtige, diagonale compositie die het lijden van Christus tastbaar maakt.

- Hyacinthe Rigaud - Portret van Lodewijk XIV, bron: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/58/Portrait_of_Louis_XIV_of_France_in_Coronation_Robes_%28by_Hyacinthe_Rigaud%29_-_Louvre_Museum.jpg
Dit portret straalt absolute macht uit door de overdaad aan luxe stoffen, de dramatische enscenering met het rode gordijn en de verheven pose van de koning.

- Johannes Vermeer - Brieflezend meisje bij het venster, bron: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c6/Jan_Vermeer_van_Delft_-_Brieflezend_meisje_bij_het_venster_%28ca._1657-59%29.jpg
Dit schilderij toont de burgerlijke rijkdom via een extreem realistische stofuitdrukking en een verstild, maar dramatisch lichtgebruik dat een privémoment in een chic Nederlands huis verheft.

Wie was in Zuid-Europa de belangrijkste opdrachtgever voor de barokkunst om het geloof te verspreiden?

A

De boeren

B

De katholieke kerk

C

De protestantse kerk

D

De universiteiten

Sleep het barok schilderij naar de juiste regio.

ZUID-EUROPA

DE NEDERLANDEN

Laat de leerlingen de barok schilderijen slepen naar de juiste regio. De schilderijen:

- Rembrandt van Rijn - De anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp
- Michelangelo Caravaggio - Avondmaal in Emmaüs
- Annibale Carracci - Christus met de doornenkroon, ondersteund door engelen
- Rembrandt van Rijn - Nachtwacht
- Johannes Vermeer - De Liefdesbrief

Welke schilder heeft bij jou de grootste indruk achter gelaten?

1

Caravaggio

2

Rubens

3

Rembrandt

4

Vermeer

5

Caracci

6

Een ander, namelijk . . .

Waarom past deze
schilder met dit kunst

-werk bij de barok?

De Meesters van de Barok – Favorieten en Kenmerken

Inventariseer bij de leerlingen welke barokschilder de meeste indruk op hen heeft gemaakt. Gebruik de onderstaande hotspots om de iconische werken kort opnieuw te tonen ter opfrissing.

Laat de leerlingen na het uitbrengen van hun stem beargumenteren waarom juist dit werk hen aanspreekt. Daag hen hierbij uit om de link te leggen met de kunsthistorische context: welke specifieke elementen in het schilderij maken dit tot een schoolvoorbeeld van de Barok?

Overzicht van de Werken
1. Caravaggio - Judith onthoofdt Holofernes - Extreem chiaroscuro (licht-donker contrast) en rauw realisme
2. Peter Paul Rubens - Kruisafnaming - Dynamische diagonale compositie en emotionele dramatiek
3. Rembrandt van Rijn - De Nachtwacht - Meesterlijk gebruik van licht en psychologische diepgang in een groepsportret
4. Johannes Vermeer - De Liefdesbrief - Intieme weergave van het dagelijks leven met een focus op natuurlijk lichtval
5. Annibale Carraci - Pietà - Emotionele verstilling, harmonieuze compositie en religieuze bewogenheid

Spinner

Reflectie Barok Schilderkunst

Draai aan de spinner en bedenk bij de categorie waarop je terechtkomt hoe je een barok schilderij kunt herkennen. Geef een voorbeeld of uitleg.

Spinner-opdracht: Reflectie barok Schilderkunst

Leg uit dat leerlingen nu reflecteren op hoe ze barok schilderkunst in het algemeen kunnen herkennen. Draai de spinner één keer om te laten zien hoe het werkt.
Stijl: Hoe zien de figuren en de compositie eruit?
Symboliek: Welke symbolen zijn typisch?
Religie & Verhaal: Welke verhalen worden vaak afgebeeld?
Techniek & Materialen: Welke technieken of materialen zijn kenmerkend?
Kleur & Decoratie: Wat valt op aan kleuren en versiering?

Samenvatting

1. Kenmerken van barok schilderkunst:

   • Schilderijen zitten vol dynamiek en beweging.

   • Heftige emotie: focus op drama, extase en realisme.
     

2. Belangrijke kunstenaars en technieken:

   • Clair-obscur: Extreem licht-donkercontrast, geperfectioneerd door Caravaggio.

   • Psychologisch realisme: Rembrandt van Rijn gebruikte licht om actie en de emotie van zijn personages bloot te leggen.
     

3. Verandering en invloed:

   • De kunst verschoof van verstand naar gevoel.

   • De Katholieke Kerk en absolute vorsten gebruikten de stijl om macht en ontzag af te dwingen.

   • In de Nederlanden zorgde de barok voor een nieuwe markt van stillevens en genrestukken voor de rijke handelsklasse.

Woordenlijst

• Clair-obscur: Het toepassen van een extreem sterk contrast tussen licht en diepe schaduw.
  

• Dynamiek: De suggestie van actie in een stilstaand beeld, vaak versterkt door diagonale compositielijnen en wapperende stoffen.
  

• Theatraliteit (enscenering): De neiging om een schilderij op te bouwen als een scène in een theater, inclusief dramatische gebaren, gezichtsuitdrukkingen en 'rekwisieten'.