!Kunst en leven examenthema

• newEditor
• Kunst
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 5

Syllabus centraal examen 2026

Tekenen HAVO/VWO

KUNST EN LEVEN

1. In hoeverre verschilt de beroepspraktijk van een moderne kunstenaar uit de 20e of 21e eeuw met die van de kunstenaar uit de middeleeuwen, renaissance, barok of negentiende eeuw?

2. In hoeverre is in de loop der tijd de maatschappelijke status en de sociaaleconomische positie van de kunstenaar veranderd?

3. Hoe en waarom presenteert de kunstenaar zich op een bepaalde manier in zijn werk (bijvoorbeeld in een zelfportret)?

KUNST EN LEVEN

4. Hoe en waarom wordt het leven van de kunstenaar of diens visie op de maatschappij zichtbaar in zijn werk?

5. Hoe en waarom wordt de kunstenaar door anderen gezien en verbeeld (bijvoorbeeld door andere kunstenaars of de pers)?

6. In hoeverre weerspiegelt het atelier of de woning van de kunstenaar zijn of haar visie op (kunst en) het leven?

7. Hoe en waarom maakt de kunstenaar zijn eigen leven tot onderdeel van zijn kunst?

voorstelling

vormgeving 

kunstgeschiedenis

combinatievraag

materiaal en techniek

betekenis, of inhoud 

functie 

menings-, standpunts-, beweringsvraag?

Voorstelling Vormgeving

Voorstelling

Wat stelt het voor? Gebruik bijvoegelijke naamw. 
Bloeiende boom, verdrietige gezichtsuitdrukking...

Vormgeving 

Vorm, licht, compositie, kleur, ruimte, techniek (materiaal en hanteringswijze) 

Betekenis Functie Inzicht

1. Bekijk filmfragmenten.

- Ai Weiwei 5:24

- Frida Kahlo 1:40

2. Hoe passen deze kunstenaars bij het thema 'kunst en leven'?

Kunstenaars en de kunstmarkt

1. In hoeverre verschilt de beroepspraktijk van een moderne kunstenaar uit de 20ste of 21ste eeuw met die van een kunstenaar uit de barok of negentiende eeuw?

2. In hoeverre is in de loop der tijd de maatschappelijke status en de sociaaleconomische positie van de kunstenaar veranderd?

Inleiding: leven van kunst

19e eeuw: kunst om de kunst (kunst heeft geen ander doel, zoals een gebruiksfunctie of een politieke boodschap uitdragen) l'art pour l'art

decoratieve, toegepaste kunst wordt als minderwaardig gezien

Nu: kunstenaars op uiteenlopende terreinen actief. Geld verdienen met de verkoop van schilderijen, beelden of foto’s valt niet mee

De bovenkant en de onderkant van de kunstmarkt

BKK: ‘Slechts 5% van de beeldende kunstenaars in 

Nederland zit boven de armoedegrens’ (95% leeft in 

armoede)

Veel media-aandacht voor recordprijzen op

 kunstveilingen Maar: gaat vaak over kunst van overleden 

kunstenaars. Uitzonderingen: Hockney, Koons, Richter, Hirst en Dumas

NIEUWS

november 2021: Da Vinci maakte dit werk zeer waarschijnlijk niet. Maar: geschilderd ‘met toestemming of onder toezicht van’ Da Vinci.

VRAAG

Kat in de zak voor $ 450.300.000?

Wat doet dit nieuws met de waarde van het schilderij bij een volgende verkoop?

De bovenkant en de onderkant van de kunstmarkt

Vincent van Gogh

Leefde in armoede

Tijdens zijn leven verkocht hij enkele schilderijen

Ruilde werken met andere kunstenaars tegen voedsel of teken- en schildermaterialen

VOORBEELD: 

Portret van Dr. Cachet

Duurste Van Gogh ooit

In 1990 geveild voor 82,5 miljoen dollar (73,45 miljoen euro)

Marlene Dumas (1953)

• Zuid-Afrikaans, woont en werkt sinds 1976 in Amsterdam

• Succesvol

• Schilderijen op doek en papier

• Mens als onderwerp

• Schildert naar foto’s, beelden uit de media

• Losse stijl, suggestief: geeft in enkele rake streken iemands houding of uitdrukking weer

• Breed gewaardeerd:

       -Herkenbare beelden
       -Uitdrukkingskracht

• Onderwerp lijkt vaak aangenaam, maar is het niet

Dumas aan het werk (2014), maakt zélf haar werk

Jeff Koons in zijn atelier, medewerkers maken de schilderijen (veel vraag naar)

Autonoom kunstenaars

Autonoom => vrij, zelfstandig, onafhankelijk

• Maken ‘vrij werk’

• Werken zelden in opdracht

• Blijven kunst produceren, ook al staan daar geen inkomsten tegenover (passie/roeping)

Architecten en ontwerpers

  

• Werken in opdracht voor; particulieren/bedrijven/overheid

• Maken zelden ‘vrij werk’, alléén om: 

       - Ideeën te testen
       - Ideeënrijkdom onder de aandacht te                   brengen van mogelijke opdrachtgevers                (bijv. prijsvragen: Pierre Cuypers won een            prijsvraag en mocht het Rijksmuseum 

      ontwerpen)

• Beëindigen beroepspraktijk als er geen opdrachten meer binnenkomen

(Over)leven als kunstenaar in Nederland

• Sinds 2002 praten kunstenaars over geld, daarvoor waren termen ‘kunst’ en ‘geld’ onverenigbaar

• Merchandise

• Nu: Creativiteit inzetten om geld te verdienen

Meerwaarde: brug slaan tussen samenleving en kunst

Cultureel ondernemerschap is onderdeel van 

kunstenaarschap

Corneille ontwierp in 1996 stropdassen voor een bedrijf, maar werd hem in de kunstwereld niet in dank afgenomen.

Cultureel ondernemers

• Joep van Lieshout (1963): Atelier Van Lieshout (AVL)

• Autonoom, maar werkt ook in opdracht

• Soms praktisch te gebruiken, maar meestal kunst om bekeken te worden en om je aan het denken te zetten.

• Grootschalig, fabrieksachtig atelier in Rotterdam

• Succesvol cultureel ondernemer:

       - 20 mensen in dienst voor productie
       - 4 mensen in dienst voor PR en organisatie van opdrachten en 

          tentoonstellingen

Cultureel ondernemers

Jeff Koons (1955), Verenigde Staten

Veel assistenten in dienst, want: veel vraag naar zijn werk vanuit vrije markt

VRAAG

Kun je de medewerkers van Koons kunstenaars noemen?

Kunstenaars en de kunstmarkt

1. In hoeverre verschilt de beroepspraktijk van een moderne kunstenaar uit de 20ste of 21ste eeuw met die van een kunstenaar uit de middeleeuwen, of negentiende eeuw?

2. In hoeverre is in de loop der tijd de maatschappelijke status en de sociaaleconomische positie van de kunstenaar veranderd?

Barok

Kunst en leven

Je kan de werkwijze, positie en 

zelfpresentatie van barokkunstenaars 

plaatsen in de maatschappelijke context.

1600 - 1750

Kunst en leven

1. Hoe werken kunstenaars vroeger en nu anders?

2. Hoe is de status van kunstenaars veranderd?

3. Waarom maken kunstenaars zelfportretten?

4. Hoe zie je iemands leven of ideeën in kunst?

5. Hoe zien anderen kunstenaars?

6. Wat zegt een atelier over een kunstenaar?

7. Waarom verwerken kunstenaars hun eigen leven in kunst?  

Barok

De barok is een kunststijl uit de 17e eeuw met veel drama, beweging en sterke licht-donkercontrasten. Kunstenaars maakten indrukwekkende schilderijen, beelden en gebouwen om macht, geloof en emoties te laten zien.

Wie zijn de opdrachtgevers in de barok?

Barok

Tijdens de barok werd kunst gemaakt in opdracht van:

1. Het hof (in Frankrijk en Spanje)
2. De katholieke kerk (in Italië)
3. Het volk (Nederland – Gouden Eeuw)

De drie belangrijkste richtingen in de barok:

Religieuze barok – Kunst in dienst van de kerk, 

met dramatische scènes en sterke emoties 

(bijv. Caravaggio, Rubens).

Hofbarok – Luxe en macht uitstralende kunst voor 

koningen en adel (bijv. Versailles, Velázquez).

Burgerlijke barok – Kunst gericht op het dagelijks 

leven en portretten, vooral in protestantse landen 

(bijv. Rembrandt, Vermeer).

Beroepspraktijk barok

1. Hoe werken kunstenaars vroeger en nu anders?

In opdracht van de katholieke kerk, monarchen of aristocratie, vaak met als doel macht en religieuze overtuigingen te versterken.  Moderne kunstenaars werken vaak individueel, zonder vaste opdrachtgevers, en kunnen zelf hun thema’s en werkwijze bepalen.

Status van de barokkunstenaar

2. Hoe is de status van kunstenaars veranderd?

Hofschilders genoten aanzien aan koninklijke hoven. Toch waren veel barokkunstenaars nog afhankelijk, ze kregen opdrachten van rijke mensen en de kerk. In tegenstelling tot moderne kunstenaars hadden ze weinig vrijheid om zelfstandig kunst te maken zonder opdrachtgever.

Zelfpresentatie in de barok

3. Waarom maken kunstenaars zelfportretten?

Barokkunstenaars presenteerden zich 

vaak als intellectuelen en meesters 

van hun vak. 

Maatschappij in de barok

4. Hoe zie je iemands leven of ideeën in kunst?

Sommigen schilderden machtige 

mensen of religieuze verhalen om hun 

opdrachtgevers tevreden te houden, 

terwijl anderen het dagelijks leven 

verbeeldden.

Kunstenaars in de barok

5. Hoe zien anderen kunstenaars?

Barokkunstenaars werden vaak 

afgebeeld als briljante vakmensen 

of intellectuelen.

Atelier in de barok

6. Wat zegt een atelier over een kunstenaar?

Grote barokkunstenaars, zoals Rubens, hadden luxueuze ateliers met veel medewerkers en verzamelden kunst en antiquiteiten, wat hun status als intellectueel en kunstenaar onderstreepte. 

Barokleven in de kunst

7. Hoe verwerken kunstenaars hun eigen leven in kunst?  

Sommige barokkunstenaars, zoals 

Rembrandt, verwerkten hun persoonlijke 

emoties en levenservaringen in hun werk, 

bijvoorbeeld in zijn late zelfportretten

Onderzoek het thema kunst en leven bij de kunstperiode / stroming / stijl: barok.

Barok en Kunst en leven

Kan je de werkwijze, positie en zelfpresentatie van barokkunstenaars in de maatschappelijke context plaatsen?

samengevat

In de barok werkte de kunstenaar vaak in opdracht van de kerk, de adel of de monarchie, wat hun werk beïnvloedde. De maatschappelijke positie van de kunstenaar verbeterde, vooral in hofkringen, waar ze aanzien en invloed kregen. Kunstenaars presenteerden zich als intellectuelen of vakmensen, vaak door zichzelf te schilderen in machtige of verfijnde posities, wat hun status in de maatschappij benadrukte. Hun werk reflecteerde de dramatische en emotionele sfeer van hun tijd, waarin macht, religie en de politieke situatie een grote rol speelden.

Rococo             

Neoclassicisme

&

Rococo 1720-1750

Kunst of ?... Kitsch

Bekijk voorgaande video. Waar doet de stijl je aan denken? Wat valt je op aan decor, kleding, muziek etc.? Beschrijf zo uitvoerig mogelijk? Kleur, vorm, materiaal etc.

Rococo 1720-1750

Voorafgaand is er sprake van twee stromingen:

•  Uitbundige barokstijl. Nadruk op kleur en emotie. Denk aan Rubens 

• Strenge classicistische stijl. De lijn overheerst en een rationele benadering. Denk aan Poussin.

• Rococo wordt veel luchtiger, meer wit, pasteltinten en goud en alle vormen van kunst gecombineerd in totaalkunstwerken!

Dominikus Zimmermann: De Wiekirsche 1745

Rubens als inspiratie, los 

en uitbundig/dynamisch

Poussin als inspiratie,

veel strenger en "zuiverder"

Rococo 1720-1750

Rococo= Barocco en Rocaille

"Onregelmatige Schelp".

Oorsprong ligt in Frankrijk > 

reactie op het strakke Classicisme:

Het is vrolijker, decadenter en frivoler dan Barokke kunst.

De kunst van de aristocratie en rijke burgerij.

Rococo 1720-1750

Kenmerken rococo:

• Plantmotieven

• Rocaillemotieven (schelpen)

• Pasteltinten

• Decadentie en frivoliteit/vrolijke aandoende, luchtige scenes.

• Kunst als statussymbool

Jean Honore Fragonard.

Rococo Architectuur

Kunstenaars zijn op zoek naar spontaniteit en vrolijkheid.

Typerend zijn ovaalvormen, samenkomst van beeldhouwkunst, schilderkunst en architectuur: Gesamtkunstwerk.

Rocaillemotief: schelpachtige versieringen.

Rococo Schilderkunst

De mooie en goede dingen uit het leven verbeeld > erotisch, idyllische landschappen, decadente feesten.

Lichtwerking, pastelkleuren en dynamiek zijn belangrijk.

Portret van Machteld Muilman, Frans van der Mijn, ca. 1745 - ca. 1747

Rococo Schilderkunst

Schilders:

• Watteau

• Fragonard

• Boucher

• Tiepolo

Jean Honore Fragonard: Een gelukkig toeval onder de schommel, 1767

Rococo 

Toegepaste Kunst

In de beeldhouwkunst zie je veel engelen, mensfiguren, plantmotieven en mythologie.

Veel gebruiksvoorwerpen zoals in de Barok

Rocaille, organische vormen van planten en schelpen.

Rococo 

Toegepaste Kunst

Begrippen:

• Pasteltinten

• textuur

• Porselein

• Rocaille

Meissen, terrine van porselein

Waaraan kun je zien dat het schilderij een erotisch scène voorstelt? 

Noem drie kenmerken.

De nadruk ligt op de vrouw op de schommel. Leg uit hoe dit komt, geef drie redenen. 

Fragonard, Een gelukkig toeval onder de schommel, 1767.

 

KUNST EN LEVEN

PARTICULIER MECENAAT

Mecenas is een term die wordt gebruikt om iemand aan te duiden die financieel of anderszins steun biedt aan kunstenaars.

Overheidsgebouwen in de 

21e eeuw

Nu: zoveel geld uitgeven aan een overheidsgebouw vaak gezien als verspilling.

Bijv. Binnenhof renovatie: soberheid en doelmatigheid voorop i.p.v. architectonische schoonheid.

De samenwerking met dit ontwerpbureau is in 2019 verbroken.

INGENIEUR

 

De ingenieur zich meer richt op de technische en structurele kant.

ARCHITECT

Een architect ontwerpt en maakt plannen voor gebouwen, bruggen en andere constructies.

Gericht op het kunstenaarschap en ontwerp.

Een manier voor architecten en ontwerpers om aan opdrachten te komen, is door mee te doen aan prijsvragen. Door een opdrachtgever wordt in dat geval een prijsvraag uitgeschreven. Architectenbureaus of ontwerpers maken daarbij een volgens hen passend ontwerp en presenteren het aan de opdrachtgever. Het winnende ontwerp wordt uiteindelijk gebouwd en de architect of ontwerper mag dit verder mee uitvoeren. Pas nadat hun ontwerp gekozen is, ontvangen ze inkomsten voor het ontwerp.

Neutelings en Riedijk doen regelmatig mee aan een prijsvraag, waardoor ze grote opdrachten binnenslepen. Toch hebben ze kritiek op deze manier van opdrachten verwerven. 

- Benoem een punt van kritiek.

ANTWOORD

Het meedoen aan prijsvragen is erg tijdrovend en wanneer de prijsvraag niet gewonnen wordt, krijgt de architect de opdracht niet en loopt daarmee inkomsten mis.

Waarom zou een opdrachtgever een prijsvraag uitschrijven?

ANTWOORD

Een prijsvraag is een middel om te kiezen voor het beste plan voor de opgave, of om ideeën daarvoor te ontwikkelen. 

 

KUNST EN LEVEN

ATELIER VAN DE KUNSTENAAR

My Bed  

Binnen Emins oeuvre is het een sleutelwerk, omdat ze hierin haar leven heeft gepresenteerd als kunstwerk, zonder enige ingreep of toelichting behalve de titel. 

Het bed doet verslag van een sombere periode in Emins leven, waarin haar bed haar toevluchtsoord was.

KUNST EN LEVEN

4. Op welke manier weerspiegelt het atelier of de woning van een kunstenaar zijn of haar visie op kunst en/of leven?

Dat leven en werk bij kunstenaars in elkaar overlopen is ook afleesbaar aan de omgeving waarin zij wonen en werken.

Het atelier van Francis Bacon weerspiegelt de heftige emoties in zijn werk.

Het atelier van Jeff Koons is clean en ordentelijk en past daarmee bij de afstandelijke ironie die de kunstenaar inneemt ten opzichte van de werken die hier door een team van medewerkers efficiënt en in grote hoeveelheden worden geproduceerd.

 

KUNST EN LEVEN

CONCEPTUELE KUNST

LEVEN VOOR, IN EN MET KUNST  

Het leven van de kunstenaar als kunstwerk

CONCEPTUELE KUNST

Het idee belangrijker dan de materiële uitvoering: 

- het idee hoeft zelfs niet uitgevoerd te worden.

- hoeft niet door de kunstenaar zelf te worden uitgevoerd; 

(Het maakt dus niet zoveel uit hoe het precies wordt uitgevoerd en die uitvoering kan en/of mag voor elke tentoonstelling variëren.)

 

KUNST EN LEVEN

(POST)MODERNISME

POSTMODERNISME

1945-1990

wederopbouw na WOII

vrede en welvaart

consumptiemaatschappij

reclame / massamedia

kunst en de massacultuur 

                                  samengaan

THE AMERICAN DREAM

Als je maar hard werkt, kun je altijd de top bereiken.

Vrijheid en gelijkheid van alle mensen.

Toenemende welvaart en luxe.

POSTMODERNISME

Eclectisme.

Combineren van verschillende stijlen uit het verleden.

'Less is a bore'

'Form follows fun'

Kleur en decoratie keren terug.

POSTMODERNISME

- Humor, speelsheid.

- Verwijzing naar een historische bouwstijl.

- Citeert (overnemen) een bekend werk / een bekende kunstenaar uit de kunstgeschiedenis.

- Er is sprake van ironie / lichte spot.

- Spelen met de grens tussen hoge en lage kunst, tussen kunst en kitsch.