De Lange 19e eeuw
De Lange 19e eeuw
Lesduur is: 50 minOnderdelen in deze les
De Lange 19e eeuw
Stel dat het aantal inwoners van Nederland in tien jaar tijd verdubbelt.
Wat moet er volgens jou als eerste veranderen?
Meer voedsel produceren
Meer huizen bouwen
Meer wegen aanleggen
Meer scholen bouwen
Leg je antwoord uit.
Leerdoel les 1
Paragraaf 7.2 Groeiende bevolking en stijgende behoeften
Kenmerkend aspect
De industriële revolutie legde in de westerse wereld de basis voor een industriële samenleving.
Leerdoel
Ik kan verschillende achttiende-eeuwse vernieuwingen in de landbouw noemen.
Historische vraag
Hoe kon Europa meer mensen voeden terwijl de bevolking steeds sneller groeide?
Meer mensen, meer voedsel
In de achttiende eeuw groeide de bevolking van Europa sterk.
Rond 1700 woonden er ongeveer 120 miljoen mensen in Europa.
Rond 1800 waren dat ongeveer 190 miljoen mensen.
Dat betekende dat er veel meer voedsel nodig was.
Boeren gingen daarom slimmer werken.
Vernieuwingen in de landbouw
Wisselbouw
Niet ieder jaar hetzelfde gewas op een akker.
De grond bleef vruchtbaar.
Nieuwe gewassen
Aardappelen.
Maïs.
Deze gewassen leverden veel voedsel op.
Minder braakgrond
Minder grond bleef ongebruikt.
Meer akkers werden benut.
Gevolg
Meer voedsel.
Minder hongersnood.
Meer mensen konden overleven.
Vergelijking met nu
Nederland telt nu ruim 18 miljoen inwoners.
Door moderne landbouw kan één boer veel meer voedsel produceren dan vroeger.
Vernieuwingen op het boerenbedrijf
Boeren gebruikten steeds betere technieken.
Voorbeelden
IJzeren ploeg
Diepere bewerking van de grond.
Zaaimachine
Zaden werden gelijkmatiger verspreid.
Selectief fokken
Sterkere koeien en schapen.
Daardoor steeg de opbrengst van landbouw en veeteelt.
Gevolgen voor de samenleving
Meer voedsel beschikbaar.
De bevolking groeide verder.
Minder mensen waren nodig op het land.
Mensen trokken naar steden.
Later gingen veel van deze mensen werken in fabrieken.
Zo hielpen landbouwvernieuwingen mee aan de industriële revolutie.
Bron"Door de nieuwe zaaimachine worden zaden netjes in rijen gezaaid. Er gaat minder zaad verloren en de oogst wordt groter dan vroeger." (Bewerkt naar een beschrijving van een Engelse boer rond 1750)
Vraag 1 Welke vernieuwing wordt in de bron genoemd?
Vraag 2 Leg uit hoe deze vernieuwing zorgt voor meer voedselproductie.
Vraag 3 Waarom is deze bron bruikbaar om landbouwveranderingen in de achttiende eeuw te onderzoeken?
Start Ticket
Exit Ticket
Vraag 1
Wat was wisselbouw?
A. Akkers leeg laten liggen
B. Verschillende gewassen afwisselen
C. Boeren laten verhuizen
D. Nieuwe steden bouwen
Vraag 2
Waarom werd de aardappel belangrijk?
A. Hij groeide moeilijk
B. Hij leverde weinig voedsel op
C. Hij leverde veel voedsel op
D. Hij verving graan volledig
Vraag 3
Wat was een gevolg van landbouwvernieuwingen?
A. Minder voedsel
B. Meer hongersnood
C. Hogere opbrengsten
D. Minder bevolking
Vraag 4
Welke ontwikkeling hielp uiteindelijk de industriële revolutie op gang?
A. Minder handel
B. Meer braakgrond
C. Bevolkingsgroei en verstedelijking
D. Minder landbouw
Start Ticket antwoord
B-C-C-C
Zet de gebeurtenissen in de juiste volgorde
Groei van de bevolking
Meer mensen gaan in steden wonen
Invoering van wisselbouw
Hogere landbouwopbrengsten
Industriële revolutie
Leerdoel les 2
De Industriële Revolutie
Van handwerk naar machines
Leerdoelen
Ik kan de belangrijkste kenmerken van de industriële revolutie uitleggen.
Ik kan uitvinders en hun uitvindingen noemen die leidden tot de industriële revolutie.
Hoe worden kleding en schoenen tegenwoordig gemaakt?
Denk je dat dit 250 jaar geleden ook zo ging?
Kleding maken anno 1750
Huisnijverheid
Mensen maakten producten zoals kleding veelal thuis in de 18e eeuw.
Kenmerken:
Werk in eigen huis.
Handmatig werk.
Kleine productie.
Geen machines.
Probleem
Door bevolkingsgroei groeide de vraag naar producten groeide sneller dan mensen konden produceren. Er moest sneller gewerkt kunnen worden.
Belangrijke begrippen
Schaalvergroting
Productie op grotere schaal.
Centralisatie
Werkers en machines komen samen op één plek: de fabriek.
Decentralisatie
Productie verspreid over verschillende plaatsen.
Nijverheid
Het maken van producten met de hand of met eenvoudige hulpmiddelen.
Uitvindingen veranderen alles
1733 – John Kay
Schietspoel
Wevers konden sneller werken.
Er ontstond meer vraag naar garen.
1764 - James Hargreaves
Spinning Jenny
Eén persoon kon meerdere draden tegelijk spinnen.
Productie van garen werd veel sneller.
1769 – Richard Arkwright
Waterframe
Grote spinmachine aangedreven door waterkracht.
Geschikt voor grotere productie.
De stoommachine
James Watt (1769)
James Watt verbeterde de bestaande stoommachine.
Gevolgen:
Fabrieken hoefden niet meer naast een rivier te staan.
Machines konden dag en nacht draaien.
Productie werd veel groter.
Mechanisering
Menselijke arbeid wordt vervangen door machines. Eerste belangrijke stap richting Industriële Revolutie.
Transport verandert
Richard Trevithick
1804: eerste locomotief die reizigers vervoerde
Gevolgen:
Goederen konden sneller worden vervoerd.
Mensen konden sneller reizen.
Handel groeide.
Transport
Een belangrijke motor achter de industriële revolutie.
Wat is de Industriële Revolutie?
Wat is de Industriële Revolutie?
Industriële Revolutie
Een periode waarin:
machines steeds belangrijker werden
fabrieken ontstonden
productie veel sneller ging
transport verbeterde
handwerk werd vervangen door machinewerk
Oorzaak → Gevolg
Uitvindingen → Mechanisering → Fabrieken → Massaproductie
Zelfwerkzaamheid (15 minuten)
Lees
Tekst 7.2.2 en 7.2.3 op Tijd voor Geschiedenis
Maak
5b
5d
6
7
8
9a
9c
9d
10
12
12a
13
Let tijdens het maken vooral op:
Wat veranderde er door de industriële revolutie?
Welke uitvinders horen bij welke uitvinding?
Waarom was de stoommachine zo belangrijk?
Wat betekenen mechanisering, schaalvergroting en centralisatie?
Over 15 minuten bespreken we de antwoorden klassikaal.
Bron "Vroeger maakten mensen veel producten thuis. Tijdens de industriële revolutie kwamen steeds meer machines. Daardoor werd het werk sneller gedaan. Veel arbeiders gingen werken in grote fabrieken waar machines werden aangedreven door stoommachines."
Vragen
Noem één verschil tussen werken in huisnijverheid en werken in een fabriek.
Welke uitvinding maakte het mogelijk om veel machines tegelijkertijd aan te drijven?
Leg uit waarom de industriële revolutie zorgde voor schaalvergroting.
Verdiepingsvraag: Leg uit dat de ontwikkeling die in de bron wordt beschreven past bij de industriële revolutie.
Exit Ticket
1. Wat is huisnijverheid?
A. Productie met grote machines in een fabriek
B. Productie thuis met handwerk
C. Productie met stoommachines
D. Productie in een haven
2. Welke uitvinder verbeterde de stoommachine?
A. Richard Trevithick
B. John Kay
C. James Watt
D. Richard Arkwright
3. Wat betekent mechanisering?
A. Handwerk vervangen door machines
B. Meer handel tussen landen
C. Productie thuis uitvoeren
D. Transport over water
4. Welke uitvinding hoort bij John Kay?
A. Waterframe
B. Schietspoel
C. Locomotief
D. Stoommachine
5. Waarom was de stoommachine zo belangrijk?
A. Er waren minder grondstoffen nodig.
B. Fabrieken konden sneller en langer produceren.
C. Mensen hoefden niet meer te werken.
D. Producten werden alleen nog thuis gemaakt.
Exit Ticket
1 B
2 C
3 A
4 B
5 B
€500 per week of €1500 per week?
Stel:
Je woont op het platteland.
Keuze A
Eigen kamer
Schone lucht
Familie dichtbij
€500 per week
Keuze B
Drukke stad
Kleine woning
Lange werkdagen
€1500 per week
Welke keuze maak je?
En hoeveel slechter mag je leven worden als je veel meer verdient?
Leerdoelen les 3
Ik kan uitleggen waarom industrialisatie leidt tot verstedelijking (urbanisatie) (tekst 7.3.1, opdracht 1c 2).
Ik kan de gevolgen van de industriële revolutie voor de werk- en leefomstandigheden van de arbeiders uitleggen (tekst 7.3.1 en 7.3.2, opdrachten 4 en 5).
Kenmerkende aspecten
- de industriële revolutie legde in de westerse wereld de basis voor een industriële samenleving.
- discussies over de 'sociale kwestie'.
De stad trekt mensen aan
Rond 1750 woonde het grootste deel van de bevolking op het platteland.
Dan verandert alles.
De stoommachine wordt uitgevonden.
Fabrieken kunnen veel sneller produceren.
Fabrieken hebben duizenden arbeiders nodig.
Die arbeiders wonen vaak niet in de stad.
Dus gebeurt er iets nieuws:
Mensen trekken massaal naar steden.
Weetje
Manchester groeit van ongeveer:
25.000 inwoners in 1770
naar ruim 300.000 inwoners in 1850
Dat is meer dan een vertienvoudiging.
De fabriek bepaalt waar mensen wonen.
Niet andersom.
Maar de droom van de stad blijkt anders
Veel mensen verwachtten:
hoger loon
beter leven
meer kansen
De werkelijkheid:
Werk
12 tot 14 uur per dag
6 dagen per week
soms vanaf 6 of 7 jaar werken
gevaarlijke machines
Wonen
In sommige arbeiderswijken leefden:
8 tot 12 personen in één huis
zonder riolering
zonder stromend water
Schokkend weetje
In sommige Engelse steden werd een arbeider gemiddeld maar rond de 17 jaar oud nadat hij in de industriële wijk was gaan wonen.
Kinderen overleden er veel vaker dan op het platteland.
Bron Uit een inspectierapport uit Manchester, 1842. "In één kelder werden twee gezinnen aangetroffen. Elf personen sliepen in dezelfde ruimte. Afvalwater liep door de straat. Veel kinderen waren ziek."
Vraag 1 Jij bent burgemeester.
Investeer je eerst in: nieuwe fabrieken of riolering. Waarom?
Vraag 2 Welke groep wil waarschijnlijk liever nieuwe fabrieken dan riolering?
Vraag 3 Vind je deze bron overtuigend als bewijs voor de leefomstandigheden van arbeiders?
Het gemeentebudget
Jij bent burgemeester van Manchester in 1850.
Je hebt geld voor maar één project.
A Meer fabrieken
B Nieuwe woningen
C Riolering
D School voor arbeiderskinderen
Maak een keuze.
Welke keuze helpt de stad over twintig jaar het meest?
Heden-verleden
In 1850 verhuisden mensen naar Manchester.
Tegenwoordig verhuizen mensen voor werk naar regio's rond:
Eindhoven
Amsterdam
Dublin
Silicon Valley
Discussievraag
Wat trekt mensen tegenwoordig het meest?
salaris
woonkwaliteit
Is dat eigenlijk zo anders dan in 1850?
Start ticket
Vraag 1
Een fabriekseigenaar opent een grote textielfabriek aan de rand van een stad.
Welke ontwikkeling zal waarschijnlijk als eerste volgen?
A. De stad wordt kleiner.
B. Meer mensen trekken naar de stad.
C. Boeren gaan meer verdienen.
D. Mensen verhuizen juist weg uit de stad.
Vraag 2
In een arbeiderswijk wonen steeds meer gezinnen dicht op elkaar.
Welk probleem ontstaat hierdoor waarschijnlijk het snelst?
A. Meer landbouwgrond
B. Minder verkeer
C. Meer verspreiding van ziekten
D. Hogere lonen
Vraag 3
Twee arbeiders praten met elkaar.
Arbeider 1: "Ik verdien meer geld dan vroeger."
Arbeider 2: "Maar ik werk veel langer en mijn huis is ongezond."
Welke conclusie past het best?
A. De industriële revolutie bracht alleen voordelen.
B. De industriële revolutie bracht alleen nadelen.
C. Verschillende mensen konden de veranderingen anders ervaren.
D. Arbeiders hadden geen mening over hun situatie.
Start Ticket
1 B
2 C
3 C
Zelfstandig werken (12 minuten)
Je werkt nu zelfstandig in Tijd voor Geschiedenis aan de volgende leerdoelen:
Leerdoel 1
Ik kan uitleggen waarom industrialisatie leidt tot verstedelijking (urbanisatie).
Lees tekst 7.3.1.
Maak opdracht 1c en 2.
Leerdoel 2
Ik kan de gevolgen van de industriële revolutie voor de werk- en leefomstandigheden van de arbeiders uitleggen.
Lees tekst 7.3.1 en 7.3.2.
Maak opdracht 4 en 5.
Let tijdens het lezen op:
Waarom mensen van het platteland naar de stad verhuisden.
Welke veranderingen fabrieken veroorzaakten.
Hoe arbeiders werkten.
Hoe arbeiders woonden.
Welke voordelen en nadelen de industriële revolutie met zich meebracht.
Werkafspraken
Werk in stilte.
Werk zelfstandig.
Kom je vast te zitten? Ga verder met de volgende vraag.
Klaar?
Controleer of je deze twee vragen kunt beantwoorden:
Waarom zorgde industrialisatie voor urbanisatie?
Hoe veranderden de werk- en leefomstandigheden van arbeiders tijdens de industriële revolutie?
12
minute
00
second
Jij bent een fabriekseigenaar in 1850.
Je hebt geld om één keuze te maken:
A. Hogere lonen voor arbeiders
B. Nieuwe machines voor meer winst
Welke keuze maak je?
Bespreek kort met je buur.
Leerdoelen les 4
Leerdoel
Ik kan het verband tussen de Industriële Revolutie, het liberalisme en het socialisme uitleggen
en daarbij de begrippen industriesteden, urbanisatie, arbeidsdeling, arbeidsomstandigheden, bourgeoisie, sociale kwestie en socialisten gebruiken.
Historische vraag
Waarom kwamen juist tijdens de Industriële Revolutie nieuwe politieke ideeën op over vrijheid, rijkdom en gelijkheid?
De stad trekt mensen aan
De Industriële Revolutie verandert de samenleving
Machines vervangen handwerk.
Fabrieken produceren sneller en goedkoper.
Veel mensen trekken naar de stad.
Dit heet urbanisatie.
Nieuwe industriesteden groeien snel.
Arbeiders voeren vaak één kleine taak uit.
Dit heet arbeidsdeling.
Gevolg
Fabrikanten verdienen veel geld.
De rijke burgerij heet de bourgeoisie.
Arbeiders wonen vaak in slechte wijken.
Lange werkdagen en gevaarlijk werk zijn 'normale' arbeidsomstandigheden.
Twee ideeën over hoe de samenleving eruit moet zien
Liberalen
Vrijheid van ondernemen.
Weinig bemoeienis van de overheid.
Mensen kunnen zichzelf verbeteren door hard werken.
Veel ondernemers uit de bourgeoisie steunen het liberalisme.
Socialisten
Vinden dat arbeiders worden uitgebuit.
Willen betere lonen en arbeidsomstandigheden.
Vinden dat de overheid moet ingrijpen.
De aanhangers heten socialisten.
De sociale kwestie
De vraag hoe de slechte leef- en werkomstandigheden van arbeiders opgelost moeten worden.
Historisch verband
De Industriële Revolutie veroorzaakt de sociale kwestie. Daarop ontstaan verschillende politieke oplossingen:
Liberalisme → meer vrijheid.
Socialisme → meer gelijkheid.
Bron"Onze fabriek draait dag en nacht. De productie stijgt ieder jaar. De arbeiders ontvangen loon voor hun werk en de onderneming groeit sneller dan ooit."
Uit een brief van een Engelse fabriekseigenaar, 1848.
Vragen
Wie lijkt volgens deze bron het meest te profiteren van de Industriële Revolutie?
Welke groep zou waarschijnlijk kritiek hebben op deze situatie?
Vind je deze bron overtuigend als je de arbeidsomstandigheden van arbeiders wilt onderzoeken?
Zelfstandig werken (12 minuten)
Leerdoel 3
Ik kan het verband tussen de Industriële Revolutie, het liberalisme en het socialisme uitleggen.
Lees in Tijd voor Geschiedenis (let op: klas 2, hoofdstuk 7!)
Tekst 7.3.3
Maak
Opdracht 8
Opdracht 11c
Werkafspraken
Werk in stilte.
Werk zelfstandig.
Kom je vast te zitten? Ga verder met de volgende vraag.
Gebruik de begrippen uit de tekst in je antwoorden.
Klaar?
Controleer of je deze vier vragen kunt beantwoorden:
1.
Waarom werden juist tijdens de Industriële Revolutie steeds meer mensen aanhanger van het liberalisme?
2.
Waarom vonden socialisten dat de overheid meer moest doen voor arbeiders?
3.
Welke groep had rond 1900 waarschijnlijk meer invloed: de bourgeoisie of de arbeiders? Licht je keuze toe.
4.
Welke ontwikkeling was belangrijker voor het ontstaan van het socialisme: urbanisatie of slechte arbeidsomstandigheden?
10
minute
00
second
Vragen
Jij bent minister in 1880. Verbied je kinderarbeid of laat je ondernemers vrij?
Wat veranderde het leven van gewone mensen het meest: machines, urbanisatie of arbeidsdeling?
Wie had rond 1900 de meeste invloed op de samenleving: de bourgeoisie, de overheid of de arbeidersbeweging?
Zet de ontwikkelingen in de juiste volgorde
1. Grote aantallen mensen verhuizen van het platteland naar de stad.
2. Socialisten eisen betere rechten voor arbeiders.
3. Fabrieken met machines worden steeds belangrijker.
4. Er ontstaat discussie over slechte lonen, kinderarbeid en lange werkdagen.
5. De bourgeoisie verdient veel geld aan industrie.
Heden-verleden
Wie heeft tegenwoordig meer invloed?
De minister van Economische Zaken of de directeur van ASML?
Denk aan:
Geld
Werkgelegenheid
Politieke invloed
Invloed op de toekomst
Lijkt dit op de positie van de bourgeoisie tijdens de Industriële Revolutie?
Start Ticket
1. Jij bent een fabriekseigenaar in 1880. Welke maatregel vind jij waarschijnlijk het beste?
A. Kortere werkdagen voor arbeiders
B. Hogere belastingen voor ondernemers
C. Zo min mogelijk overheidsbemoeienis met bedrijven
D. Verbod op nieuwe machines
2. Welke ontwikkeling zorgde ervoor dat de sociale kwestie ontstond?
A. Meer mensen gingen studeren.
B. Fabrieken en urbanisatie zorgden voor grote groepen arbeiders in steden.
C. Europa voerde meer oorlogen.
D. De landbouw werd belangrijker.
3. Een socialist en een liberaal discussiëren over kinderarbeid. Waar zijn zij het waarschijnlijk het meest over oneens?
A. Of fabrieken winst moeten maken.
B. Of kinderen naar school moeten.
C. Of de overheid mag ingrijpen in de economie.
D. Of steden groter worden.
4. Welke uitspraak laat het verband tussen de Industriële Revolutie, het liberalisme en het socialisme het beste zien?
A. Door de Industriële Revolutie werden steden kleiner en verloor de bourgeoisie haar invloed.
B. Door de Industriële Revolutie ontstonden nieuwe economische kansen, maar ook problemen waarvoor socialisten en liberalen verschillende oplossingen hadden.
C. Het liberalisme ontstond pas nadat socialisten aan de macht kwamen.
D. Socialisten vonden dat fabrieken helemaal niet nodig waren.
Exit Ticket
C-B-C-B
Stel: jouw gezin heeft te weinig geld voor eten.
Je bent 11 jaar.
Wat kies je en waarom?
A. Naar school blijven gaan
B. Werken in een fabriek voor extra inkomen
Leerdoelen les 5
Leerdoel
Ik kan verklaren waarom kinderarbeid ontstond tijdens de industriële revolutie en ik kan uitleggen wat de Verklaring van Genève veranderde voor kinderen.
Kenmerkende aspecten
De industriële revolutie legde in de westerse wereld de basis voor een industriële samenleving.
Discussies over de sociale kwestie.
De industriële revolutie en kinderarbeid
Door de industriële revolutie kwamen veel nieuwe fabrieken.
Machines namen steeds meer werk over.
Fabrieken hadden veel werknemers nodig.
Kinderen werden vaak aangenomen omdat:
ze goedkoper waren
ze makkelijk opdrachten opvolgden
ze kleine ruimtes tussen machines konden bereiken
arme gezinnen het extra geld nodig hadden
Veel kinderen werkten 10 tot 14 uur per dag.
Sommigen begonnen al rond hun achtste jaar.
De sociale kwestie
Steeds meer mensen vonden de leef- en werkomstandigheden onrechtvaardig.
Zij maakten zich zorgen over:
lange werkdagen
gevaarlijke fabrieken
lage lonen
kinderarbeid
Dit noemden mensen de sociale kwestie.
Overheden gingen langzaam wetten maken om kinderen beter te beschermen.
In 1924 werd de Verklaring van Genève opgesteld.
Daarin stond dat kinderen recht hebben op:
bescherming
zorg
voedsel
onderwijs
Kinderen moesten niet alleen werken, maar ook kunnen opgroeien en leren.
Bron "Ik ben twaalf jaar oud en werk zes dagen per week in een textielfabriek. Om vijf uur 's ochtends begin ik. Soms ben ik pas na zonsondergang thuis. Mijn ouders hebben het geld hard nodig. Zonder mijn loon kan ons gezin nauwelijks rondkomen."
Getuigenis van een fabriekskind, ongeveer 1850.
Vragen
Wie profiteert het meest van de situatie in deze bron?
Zou jij als ouder je kind laten werken in deze fabriek?
Is deze bron overtuigend om te laten zien waarom kinderarbeid ontstond?
Zelfstandig werken (12 minuten)
Werk nu zelfstandig aan opdracht 1, 2, 3 en 8 van paragraaf 7.4.
Tijdens het maken let je op twee vragen:
Waarom kwam kinderarbeid op tijdens de industriële revolutie?
Denk aan fabrieken.
Denk aan armoede.
Denk aan de belangen van fabriekseigenaren.
Wat veranderde de Verklaring van Genève voor kinderen?
Welke rechten kregen kinderen?
Hoe veranderde het denken over kinderen?
Werkwijze
Lees de bronnen en teksten zorgvuldig.
Maak de opdrachten volledig.
Overleg zachtjes met je buur als je vastloopt.
Controleer aan het einde of je beide leerdoelen kunt beantwoorden.
Klaar? Vergelijk je antwoorden met een buur en bespreek één verschil in jullie antwoorden. Daarna bespreken we de opdrachten klassikaal.
12
minute
00
second
Verdieping / Discussie
Historisch dilemma
Een politicus zegt in 1900:
"Een gezin mag zelf bepalen of kinderen werken."
Een andere politicus zegt:
"De overheid moet kinderen beschermen."
Wie heeft volgens jou de beste oplossing?
Licht je keuze toe.
Heden-verleden
Verleden en heden
In Nederland mogen kinderen tegenwoordig niet meer fulltime in fabrieken werken.
Toch komt kinderarbeid in sommige delen van de wereld nog voor.
Denk aan:
kledingindustrie
mijnbouw
landbouw
Discussievraag
Wie heeft tegenwoordig de meeste invloed op het stoppen van kinderarbeid?
A. Overheden
B. Bedrijven
C. Consumenten
Heden-verleden
Alle antwoorden zijn verdedigbaar.
Voorbeelden:
Overheden maken wetten.
Bedrijven kiezen leveranciers.
Consumenten kiezen producten.
Zet de ontwikkelingen in de juiste volgorde
Verklaring van Genève
Industriële revolutie
Groei van kinderarbeid
Discussies over de sociale kwestie
Samenvatting
De industriële revolutie legde in de westerse wereld de basis voor een industriële samenleving.
Fabrieken gebruikten veel kinderarbeid omdat kinderen goedkoop waren en gezinnen extra inkomen nodig hadden.
Hierdoor ontstonden discussies over de sociale kwestie.
Steeds meer mensen vonden dat kinderen beschermd moesten worden.
De Verklaring van Genève erkende dat kinderen rechten hebben op bescherming, zorg, voedsel en onderwijs.
Hierdoor veranderde het denken over de positie van kinderen ingrijpend.
Leerdoel gehaald?
Ik kan verklaren waarom kinderarbeid ontstond tijdens de industriële revolutie en ik kan uitleggen wat de Verklaring van Genève veranderde voor kinderen.
Exit Ticket
Vraag 1
Waarom nam kinderarbeid toe tijdens de industriële revolutie?
A. Kinderen waren goedkoop en gezinnen hadden geld nodig.
B. Kinderen wilden graag werken.
C. Er waren geen fabrieken.
Vraag 2
Wat was de sociale kwestie?
A. Discussie over slechte leef- en werkomstandigheden.
B. Discussie over oorlog.
C. Discussie over verkiezingen.
Vraag 3
Wat veranderde de Verklaring van Genève?
A. Kinderen kregen erkende rechten op bescherming en zorg.
B. Kinderen moesten meer werken.
C. Fabrieken kregen meer macht.
Exit Ticket
A-A-A
Heden-verleden
Verleden en heden
In Nederland mogen kinderen tegenwoordig niet meer fulltime in fabrieken werken.
Toch komt kinderarbeid in sommige delen van de wereld nog voor.
Denk aan:
kledingindustrie
mijnbouw
landbouw
Discussievraag
Wie heeft tegenwoordig de meeste invloed op het stoppen van kinderarbeid?
A. Overheden
B. Bedrijven
C. Consumenten
Heden-verleden
Alle antwoorden zijn verdedigbaar.
Voorbeelden:
Overheden maken wetten.
Bedrijven kiezen leveranciers.
Consumenten kiezen producten.
Verdieping / Discussie
Historisch dilemma
Een politicus zegt in 1900:
"Een gezin mag zelf bepalen of kinderen werken."
Een andere politicus zegt:
"De overheid moet kinderen beschermen."
Wie heeft volgens jou de beste oplossing?
Licht je keuze toe.
Jij bent minister van Onderwijs.
Een school wil telefoons helemaal verbieden.
Een groep leerlingen zegt: "Wij hebben recht op onze eigen keuzes."
Vraag
Wie heeft volgens jou het laatste woord?
A. De leerlingen
B. De ouders
C. De school
D. De overheid
Leg je keuze kort uit
Leerdoelen les 6
Leerdoel
Ik kan voorbeelden van kinderrechten uit het Verdrag van de Rechten van het Kind noemen en ik kan feiten en meningen onderscheiden en beoordelen of een uitspraak objectief of subjectief is.
Historische vraag
Wie moet uiteindelijk beslissen wat goed is voor kinderen: ouders, overheid of kinderen zelf?
Wat zijn kinderrechten?
Na de Tweede Wereldoorlog vonden veel landen dat kinderen extra bescherming nodig hadden.
Daarom kwam het Verdrag van de Rechten van het Kind.
Kinderen hebben bijvoorbeeld recht op:
Onderwijs
Gezondheidszorg
Bescherming tegen geweld
Een naam en nationaliteit
Spelen en vrije tijd
Hun mening geven
Niet ieder land voert deze rechten altijd even goed uit.
Denken als een historicus
Historici onderzoeken niet alleen wat er gezegd wordt maar ook hoe.
Feit
Iets wat controleerbaar is.
Voorbeeld: "Alle kinderen hebben leerplicht."
Mening
Iemand vindt iets.
Voorbeeld: "School is veel te streng."
Objectief
Zo neutraal mogelijk.
Voorbeeld: "De schooldag duurt van 8.30 tot 15.00 uur."
Subjectief
Persoonlijke beoordeling.
Voorbeeld: "Dat duurt veel te lang."
Vraag 1
Je bent 13 jaar.
Kies je liever:
A. Recht op onderwijs
B. Recht op vrije tijd. Waarom?
Vraag 2 Welk kinderrecht zou je als eerste verdedigen als het in gevaar kwam?
Vraag 3. Welke groep heeft meestal de meeste invloed op kinderrechten? Overheid, kinderen of ouders?
Opdracht: Kinderrechten – Feit of Mening?
Achtergrond
In 1989 hebben bijna alle landen het Verdrag voor de Rechten van het Kind ondertekend. Hierin staan regels die kinderen (tot 18 jaar) beschermen.
Als je praat over dit soort onderwerpen, gebruik je vaak feiten en meningen:
Feit (Objectief): Iets wat echt waar is en wat je kunt controleren. Er zit geen gevoel of mening in.
Mening (Subjectief): Wat iemand vindt, voelt of denkt. Een ander kan daar heel anders over denken.
De 4 Uitspraken
Uitspraak A: "Volgens het Kinderrechtenverdrag heeft elk kind recht op onderwijs. In Nederland moeten kinderen van 5 tot 16 jaar verplicht naar school."
Uitspraak B: "Het is echt schandalig dat sommige kinderen moeten werken. School is voor een kind duizend keer belangrijker dan werk."
Uitspraak C: "In het verdrag staat dat kinderen recht hebben op bescherming tegen kinderarbeid. Cijfers laten zien dat er wereldwijd nog 160 miljoen kinderen werken."
Uitspraak D: "De overheid doet veel te weinig tegen kinderarmoede. Alle scholen zouden gratis warme lunches moeten uitdelen."
Vragen
1. Kinderrechten herkennen
Noem twee verschillende kinderrechten die in de uitspraken A, B, C of D genoemd worden.
2. Feit of mening?
Kijk naar Uitspraak A en Uitspraak B.
a) Welke uitspraak is een feit (objectief)? Leg uit waaraan je dat ziet.
b) Welke uitspraak is een mening (subjectief)? Schrijf de woorden op waaraan je dat merkt.
3. Inzicht
Waarom is Uitspraak D een mening (subjectief), ook al begint de zin met 'De overheid'?
4. Zelf doen
Verzin zelf twee korte zinnen over het recht op spelen en vrije tijd:
Zin 1: Maak een zin die een feit (objectief) is.
Zin 2: Maak een zin die een mening (subjectief) is.
8
minute
00
second
Antwoordmodel
1. Kinderrechten (1p): Recht op onderwijs / recht op bescherming tegen kinderarbeid.
2a. Feit (1p): Uitspraak A. Het staat zo in de wet/het verdrag en is te controleren.
2b. Mening (1p): Uitspraak B. Woorden zoals "echt schandalig" en "duizend keer belangrijker".
3. Inzicht (1p): Omdat er een oordeel/wens in staat ("doet veel te weinig", "zouden moeten uitdelen"). Het is hoe iemand vindt dat het zou moeten zijn.
4. Zelf doen (2p):
Feit: Bv. "In artikel 31 staat dat kinderen recht hebben op rust en spelen." (1p)
Mening: Bv. "Ik vind dat we veel te veel huiswerk krijgen en te weinig tijd hebben om te gamen." (1p)
Start Ticket
1 Welk voorbeeld is een kinderrecht?
A. Recht op een scooter
B. Recht op onderwijs
C. Recht op zakgeld
D. Recht op een telefoon
2 Welke uitspraak is een feit?
A. School is saai.
B. Onderwijs is het belangrijkste recht.
C. Nederland kent leerplicht.
D. Huiswerk is oneerlijk.
3 Welke uitspraak is subjectief?
A. Een schooljaar heeft lessen.
B. Kinderen hebben rechten.
C. Onderwijs duurt meerdere jaren.
D. Huiswerk is veel te zwaar.
4 Waarom zijn kinderrechten gemaakt?
A. Om kinderen meer speelgoed te geven.
B. Om kinderen te beschermen.
C. Om ouders minder macht te geven.
D. Om scholen te sluiten.
Start Ticket
BCDB
Je bent directeur van een snel groeiend fietsenmerk.
Je hebt keuze uit:
A. Een nieuwe fabriek bouwen.
B. Een gebied controleren waar rubber groeit én waar je fietsen kunt verkopen.
Welke keuze maak je en waarom?
Leerdoelen les 7
Leerdoel
Ik kan uitleggen dat toegang tot grondstoffen en afzetmarkten belangrijke onderdelen waren van het modern imperialisme en ik kan verschillende Europese landen met hun kolonies noemen.
Historische vraag
Waarom wilden Europese landen rond 1900 gebieden aan de andere kant van de wereld bezitten?
De honger naar grondstoffen
Door de industriële revolutie hadden fabrieken steeds meer grondstoffen nodig.
Voorbeelden:
Rubber voor banden
Katoen voor textiel
Palmolie voor zeep
Tin voor industrie
Europese landen wilden daarom controle krijgen over gebieden in Afrika en Azië.
Tegelijkertijd maakten fabrieken zoveel producten dat ze nieuwe afzetmarkten nodig hadden.
Moeilijk woord
Afzetmarkt = gebied waar bedrijven hun producten verkopen.
Belangrijk verband
Industrialisatie → meer behoefte aan grondstoffen → meer kolonies.
Industrialisatie → meer producten → behoefte aan afzetmarkten → meer kolonies.
Welke Europese landen hadden kolonies?
Groot-Brittannië
India
Egypte
Nigeria
Zuid-Afrika
Frankrijk
Algerije
Vietnam
Madagascar
Nederland
Nederlands-Indië (Indonesië)
Suriname
België
Congo
Duitsland
Duits Oost-Afrika (Tanzania)
Kameroen
Portugal
Angola
Mozambique
Historisch verband
Deze landen gebruikten hun kolonies vaak voor grondstoffen en handel.
Macht, rijkdom en prestige speelden ook een rol.
Bron
"De fabrieken van ons land produceren steeds meer goederen. Daarom hebben we nieuwe gebieden nodig waar we grondstoffen kunnen kopen en onze producten kunnen verkopen. Zo blijft onze economie groeien."
Uit een Britse krant, 1898.
Wie profiteert volgens deze schrijver het meest van kolonies?
Welke groep ontbreekt in deze bron?
Is deze bron overtuigend als je wilt weten wat inwoners van kolonies vonden?
Zet in de juiste volgorde
Europese landen veroveren meer gebieden in Afrika en Azië.
Fabrieken produceren steeds meer goederen.
Europese landen zoeken grondstoffen en afzetmarkten.
De industriële revolutie zorgt voor snelle industrialisatie.
Verdieping / Discussie
Stelling
Europese landen wilden kolonies vooral vanwege geld en handel. Noem een voor- en tegenargument en overleg met je buur
Aan de slag met §7.5
Leerdoel
Ik kan uitleggen dat toegang tot grondstoffen en afzetmarkten belangrijke onderdelen waren van het modern imperialisme.
Ik kan verschillende Europese landen noemen die kolonies hadden en koppelen aan modern imperialisme.
Opdracht
Werk zelfstandig aan:
Opdracht 3a (tekst 7.5.2)
Opdracht 6 (tekst 7.5.3)
Hulpvragen
Bij 3a:
Welke grondstoffen hadden Europese fabrieken nodig?
Waarom waren kolonies aantrekkelijk voor industrielanden?
Wat is een afzetmarkt?
Bij 6:
Welke Europese landen hadden kolonies?
Welke kolonie hoorde bij welk land?
Welk land bestuurde Congo?
Welk land bestuurde Nederlands-Indië?
Klaar?
Controlevraag voor jezelf
Kun jij zonder boek uitleggen:
"Waarom zorgde industrialisatie ervoor dat Europese landen meer kolonies wilden?"
Als je dat in één of twee zinnen kunt uitleggen, beheers je het leerdoel.
Werk stil. Vragen? steek je vinger op en ik kom langs
8
minute
00
second
Start Ticket
Vraag 1
Welke twee zaken waren voor veel Europese landen belangrijk bij het modern imperialisme?
A. Stemrecht en democratie
B. Grondstoffen en afzetmarkten
C. Onderwijs en wetenschap
D. Vakbonden en kinderarbeid
Vraag 2
Welk land bestuurde Congo?
A. Nederland
B. Duitsland
C. België
D. Italië
Vraag 3
Waarom zochten Europese landen nieuwe afzetmarkten?
A. Fabrieken produceerden steeds meer goederen.
B. Er waren te weinig boeren.
C. De bevolking daalde.
D. Er kwamen minder schepen.
Vraag 4
Welk land hoorde bij Nederlands-Indië?
A. Indonesië
B. India
C. Egypte
D. Vietnam
Start Ticket
BCAA
Afgelopen dinsdag was het Prinsjesdag.
De regering maakte bekend waar Nederland geld aan wil uitgeven en hoe dat betaald moet worden.
Stel dat jij minister van Financiën bent.
Nederland heeft extra geld nodig.
Je mag maar één keuze maken:
A. Belastingen verhogen voor mensen in Nederland.
B. Meer winst halen uit een kolonie ver weg.
Kies A of B
Leg je keuze uit
Waarom kies je hiervoor?
Wie heeft voordeel van jouw keuze?
Wie merkt er mogelijk nadeel van?
Leerdoelen les 8
Ik kan gevolgen van het modern imperialisme noemen voor Europa en de Europese kolonies en uitleggen hoe belangen, macht en kritiek daarbij een rol speelden.
Begrippen:
grondstoffen
modern imperialisme
cultuurstelsel
Personen:
Willem I
Multatuli
Leopold II
Jaartallen:
1869 opening Suezkanaal
1885 stichting Kongovrijstaat
Kenmerkend aspect
De moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie.
Historische vraag
Maakt rijkdom een land automatisch beter, als die rijkdom uit een kolonie komt?
Waarom begon het modern imperialisme?
In de 19e eeuw groeiden fabrieken door de industrialisatie.
Europese landen wilden:
goedkope grondstoffen
nieuwe afzetmarkten
meer macht en prestige
Daarom breidden zij hun koloniale rijken uit.
Voorbeelden:
Groot-Brittannië in India
Frankrijk in Afrika
België in Congo
Nederland in Nederlands-Indië
Belangrijk
Modern imperialisme = Europese landen vergroten hun macht over gebieden in Afrika en Azië vanwege economische en politieke belangen.
1869 opening Suezkanaal
Gevolg:
kortere route naar Azië
handel werd sneller en goedkoper
kolonies werden belangrijker
Nederland, het cultuurstelsel en kritiek
Onder koning Willem I werd in Nederlands-Indië het cultuurstelsel ingevoerd.
Boeren moesten een deel van hun grond gebruiken voor producten zoals:
koffie
suiker
indigo
Nederland verdiende veel geld.
Voor veel Indonesische boeren betekende dit:
minder ruimte voor voedsel
armoede
hongersnood in sommige gebieden
In 1860 schreef Multatuli het boek Max Havelaar.
Hij liet zien dat misstanden in Nederlands-Indië vaak werden genegeerd.
In Afrika bestuurde Leopold II vanaf 1885 de Kongovrijstaat als privébezit.
Ook daar stonden winst en grondstoffen vaak boven het welzijn van de bevolking.
Gevolgen van modern imperialisme
Voor Europa:
meer grondstoffen
meer rijkdom
meer macht
Voor kolonies:
aanleg van spoorwegen en havens
verlies van zelfstandigheid
uitbuiting van bevolking
Bron
"De Javaanse boer moet koffie verbouwen voor de Nederlandse regering. Daardoor verdient Nederland veel geld. Veel boeren hebben echter moeite om genoeg voedsel voor hun gezin te produceren." (Bewerkt naar een beschrijving van het cultuurstelsel)
Vragen
Wie profiteert volgens deze bron het meest?
Welke groep zou het waarschijnlijk niet eens zijn met deze situatie?
Is deze bron overtuigend als je wilt weten hoe Javaanse boeren leefden? Leg uit.
Stelling
Een kolonie mag alleen bestaan als beide gebieden er voordeel van hebben. Geef een voor- en een tegenargument.
Verleden - Heden
Vraag
Wat geeft tegenwoordig de meeste macht? Leg je antwoord uit
A. Toegang tot grondstoffen
B. Technologie en kennis
C. Groot leger
Aan de slag met §7.5
Leerdoel
Ik kan gevolgen van het modern imperialisme noemen voor Europa en de Europese kolonies.
Werk zelfstandig aan:
Opdracht 7b (tekst 7.5.3)
Opdracht 8 na het bekijken van het fragment Max Havelaar
Hulpvragen bij 7b
Wie profiteert van dit gevolg?
Hoort dit vooral bij Europa of bij de kolonie?
Gaat het om meer macht, meer geld of juist nadelen?
Hulpvragen bij 8
Welk probleem wil Multatuli laten zien?
Wie heeft de meeste macht?
Wie profiteert en wie heeft nadeel?
Controlevraag voor jezelf Kun jij uitleggen:
"Welke gevolgen had het modern imperialisme voor Europa én voor de kolonies?"
Als je van beide één positief en één negatief gevolg kunt noemen, beheers je het leerdoel.
Werk stil. Vragen? Steek je vinger op.
8
minute
00
second
Toetsopdracht op papier
Bron: Uittreksel uit een speech van koning Leopold II van België (1885)
"Onze opeenvolgende uitvindingen, de stoommachine en de telegraaf, hebben de afstanden vrijwel laten verdwijnen. Onze fabrieken produceren een overvloed aan goederen. Om te zorgen dat onze industrie blijft draaien en onze werklieden werk behouden, moeten wij op zoek naar nieuwe wegen. We moeten ons een weg banen naar de binnenlanden van Afrika. Daar liggen de grondstoffen die onze fabrieken nodig hebben en daar vinden wij miljoenen nieuwe kopers voor onze producten."
Opgave
Gebruik de bron.
In de negentiende eeuw veroverden Europese landen zoals België, Groot-Brittannië en Frankrijk grote delen van Afrika en Azië. Dit noemen we het modern imperialisme.
Vraag:
Leg aan de hand van de bron uit hoe de behoefte aan grondstoffen én de behoefte aan afzetmarkten zorgden voor het ontstaan van het modern imperialisme.
(2 scorepunten)
5
minute
00
second
Antwoordmodel
Correctievoorschrift
Totale score: maximaal 2 punten
Grondstoffen (1 pt): De leerling legt aan de hand van de bron uit dat Europese fabrieken steeds meer grondstoffen (zoals rubber of katoen) nodig hadden om te kunnen blijven produceren, en dat landen daarom gebieden in Afrika veroverden om die grondstoffen weg te halen.
Afzetmarkten (1 pt): De leerling legt aan de hand van de bron uit dat de Europese fabrieken zoveel goederen produceerden ("overvloed aan goederen") dat er nieuwe gebieden nodig waren als afzetmarkt om die spullen aan de lokale bevolking te verkopen.
Exit Ticket
1. Wat hoort bij modern imperialisme?
A. Europese landen verliezen kolonies
B. Europese landen breiden hun macht uit in Afrika en Azië
C. Europa stopt met handel
D. Boeren krijgen meer politieke macht
2. Waarom vonden Europese landen kolonies belangrijk?
A. Voor grondstoffen en afzetmarkten
B. Om minder handel te voeren
C. Om fabrieken te sluiten
D. Om democratie af te schaffen
3. Welk gevolg hoorde vooral bij Europa?
A. Verlies van zelfstandigheid
B. Uitbuiting van boeren
C. Meer inkomsten uit kolonies
D. Hongersnood
4. Wie schreef Max Havelaar?
A. Leopold II
B. Willem I
C. Multatuli
D. Thorbecke
5. Welk jaartal hoort bij de opening van het Suezkanaal?
A. 1830
B. 1860
C. 1869
D. 1885
Exit Ticket
B
A
C
C
C
Bron
"De Javaanse boer moet koffie verbouwen voor de Nederlandse regering. Daardoor verdient Nederland veel geld. Veel boeren hebben echter moeite om genoeg voedsel voor hun gezin te produceren." (Bewerkt naar een beschrijving van het cultuurstelsel)
Vragen
Wie profiteert volgens deze bron het meest?
Welke groep zou het waarschijnlijk niet eens zijn met deze situatie?
Is deze bron overtuigend als je wilt weten hoe Javaanse boeren leefden? Leg uit.
Exit Ticket
1. Wat hoort bij modern imperialisme?
A. Europese landen verliezen kolonies
B. Europese landen breiden hun macht uit in Afrika en Azië
C. Europa stopt met handel
D. Boeren krijgen meer politieke macht
2. Waarom vonden Europese landen kolonies belangrijk?
A. Voor grondstoffen en afzetmarkten
B. Om minder handel te voeren
C. Om fabrieken te sluiten
D. Om democratie af te schaffen
3. Welk gevolg hoorde vooral bij Europa?
A. Verlies van zelfstandigheid
B. Uitbuiting van boeren
C. Meer inkomsten uit kolonies
D. Hongersnood
4. Wie schreef Max Havelaar?
A. Leopold II
B. Willem I
C. Multatuli
D. Thorbecke
5. Welk jaartal hoort bij de opening van het Suezkanaal?
A. 1830
B. 1860
C. 1869
D. 1885
Exit Ticket
B
A
C
C
C
Jij bent koning van Nederland in 1815
Napoleon is net verslagen.
Frankrijk was jarenlang de machtigste staat van Europa.
Je hebt twee keuzes:
A. Een klein Nederland naast Frankrijk
B. Een groter Nederland samen met België
Kies A of B
Leg je keuze uit
Welke keuze maakt Europa veiliger?
Welke keuze zou inwoners waarschijnlijk prettiger vinden?
Welke keuze maak jij?
Leerdoelen les 8
Ik kan uitleggen waarom Nederland en België in 1815 één land werden en welke belangen de grote Europese landen daarbij hadden.
Kenmerkend aspect: De voortschrijdende democratisering, met deelname van meer mannen en vrouwen aan het politieke proces.
Historische vraag
Is veiligheid belangrijker dan zelf mogen kiezen door wie je bestuurd wordt?
Waarom wilden Europese leiders Nederland en België samen?
Rond 1800 veroverde Napoleon Bonaparte grote delen van Europa.
Hij:
was keizer van Frankrijk
voerde veel oorlogen
maakte Frankrijk erg machtig
plaatste familieleden op Europese tronen
In 1815 werd Napoleon definitief verslagen.
Europese leiders wilden voorkomen dat Frankrijk opnieuw zo machtig zou worden.
Daarom kwamen zij bijeen op het Congres van Wenen.
Hun doelen:
vrede bewaren
stabiliteit terugbrengen
Frankrijk in bedwang houden
Ze besloten Nederland en België samen te voegen.
Zo ontstond het:
Verenigd Koninkrijk der Nederlanden
met Willem I als koning.
Waarom kwam België in opstand?
Nederland en België vormden vanaf 1815 één land:
Het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden.
Koning Willem I wilde van zijn nieuwe koninkrijk een sterke en rijke staat maken.
Hij:
stimuleerde handel en industrie
liet wegen en kanalen aanleggen
bestuurde het land behoorlijk centraal
Toch groeide de ontevredenheid in België.
Waarom?
Geloof
Nederland was vooral protestants.
België was vooral katholiek.
Veel Belgen vonden dat Willem I te veel invloed had op het onderwijs en de kerk.
Politieke invloed
Willem I had veel macht.
De koning luisterde volgens veel Belgen te weinig naar kritiek.
Veel mensen wilden meer invloed op besluiten.
Taal
In delen van België sprak de elite Frans.
Willem I probeerde het Nederlands belangrijker te maken.
Dat leverde spanningen op.
Economie
België had veel industrie.
Sommige Belgen vonden dat Nederland meer profiteerde van de samenwerking.
Van onvrede naar opstand
In 1830 brak in Brussel onrust uit.
Steeds meer Belgen sloten zich aan.
De protesten groeiden uit tot de Belgische Opstand (1830)
België maakte zich los van Nederland.
In 1831 kreeg België een eigen koning: Leopold I
"Na alle oorlogen met Napoleon is een sterk koninkrijk in het noorden van Europa noodzakelijk. Nederland en België kunnen samen Frankrijk beter tegenhouden dan ieder afzonderlijk."
(Bewerkt naar ideeën tijdens het Congres van Wenen)
Vragen
Wie profiteert volgens deze bron het meest van de samenvoeging?
Welke groep zou minder enthousiast kunnen zijn?
Is deze bron overtuigend als je wilt weten wat gewone inwoners vonden?
Zet in de juiste volgorde
België wordt zelfstandig
Congres van Wenen
Napoleon wordt verslagen
Belgische Opstand
Verdieping / Discussie
Stelling
De Europese leiders maakten in 1815 een goede keuze door Nederland en België samen te voegen zonder de inwoners te vragen. Geef een voor- en tegenargument
Aan de slag met §2.2
Leerdoel
Ik kan uitleggen waarom Nederland en België in 1815 één land werden.
Werk zelfstandig aan:
Opdracht 1 (tekst 2.2.1)
Controlevraag voor jezelf
Kun jij zonder boek uitleggen:
"Waarom maakten Europese leiders van Nederland en België één land?"
Als je in één of twee zinnen de rol van Napoleon, Frankrijk en veiligheid kunt noemen, beheers je het leerdoel.
Werk stil. Vragen? Steek je vinger op en ik kom langs.
5
minute
00
second
Exit Ticket
1. Waarom werden Nederland en België in 1815 samengevoegd?
A. Om een sterk land naast Frankrijk te maken
B. Om België onafhankelijk te maken
C. Om meer kolonies te krijgen
D. Om stemrecht in te voeren
2. Welke gebeurtenis ging direct vooraf aan het Congres van Wenen?
A. Belgische Opstand
B. Opening Suezkanaal
C. Nederlaag van Napoleon
D. Industriële Revolutie
3. Wie werd koning van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden?
A. Napoleon
B. Willem I
C. Leopold I
D. Thorbecke
4. Waarom waren veel Belgen ontevreden?
A. Ze hadden volgens hen te weinig invloed
B. Ze wilden meer oorlog
C. Ze wilden Napoleon terug
D. Ze waren tegen handel
Exit Ticket
A
C
B
A
Toetsopdracht op papier
Bron
Uit een memoires-tekst over het beleid van Koning Willem I (omstreeks 1815):
"De koning zag grote kansen in het samengaan van noord en zuid. Het Noorden beschikte over een machtige handelsvloot en zeehavens, maar miste een sterke industrie. Het Zuiden bezat rijke steenkoolmijnen en opkomende fabrieken, maar had behoefte aan afzetmarkten over zee. Samen zouden zij een economische grootmacht vormen die elkaar perfect aanvulde."
Opdracht
Vraag 1 (2p) In 1815 werden Nederland en België samengevoegd onder koning Willem I.
Geef met behulp van de bron een economisch motief waarom Willem I voor deze samenvoeging was, en leg uit welk voordeel het Zuiden (België) hierbij had volgens de bron.
5
minute
00
second
Antwoordmodel
Juist economisch motief (brongebruik): De leerling legt uit dat Willem I de economieën wilden samenvoegen omdat Noordoost/Noord (handel/scheepvaart) en Zuid (industrie/fabrieken) elkaar aanvulden / samen een sterke economie vormden.1pt
Juist voordeel voor België/Zuiden (brongebruik): De leerling noemt dat het Zuiden via de Noordelijke handelsvloot/zeehavens hun producten uit fabrieken/mijnen makkelijker kon verkopen (afzetmarkten) over zee. 1pt
Jij bent koning van Nederland in 1840.
Er is veel kritiek op jouw beleid. Ministers, burgers en politici willen meer invloed.
Wat kies je?
A. Ik houd alle belangrijke beslissingen zelf in handen.
B. Ik deel een deel van mijn macht met gekozen vertegenwoordigers.
Leg je antwoord uit
Leerdoel
Leerdoel
Ik kan uitleggen hoe de macht in Nederland verdeeld is volgens de Trias Politica en waarom Willem I in 1840 afstand deed van de troon.
Historische vraag
Wie heeft meer macht: een koning of een parlement?
Willem I en zijn manier van regeren
In 1815 werd Willem I koning van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden.
Hij:
Bemoeide zich met veel besluiten.
Wilde Nederland moderniseren.
Investeerde in handel, wegen en kanalen. Hij werd ook wel Koning Koopman genoemd.
Had veel invloed op ministers.
Steeds meer mensen vonden dat de koning te veel macht had.
Begrippen
Grondwet / constitutie Regels over hoe een land bestuurd wordt.
Parlement Vergadering die meebeslist over wetten.
Volksvertegenwoordiging Mensen die namens burgers spreken.
Bron "Veel Nederlanders vonden dat Willem I te veel macht had. Ook kreeg hij kritiek vanwege de grote staatsschuld. Toen Willem I opnieuw wilde trouwen, leidde dat tot extra discussie. In 1840 besloot hij af te treden."
Vragen
Welke groep zou het meest blij zijn met minder macht voor de koning?
Welke reden in de bron gaat over politiek?
Is deze bron overtuigend genoeg om de troonsafstand van Willem I te verklaren?
Historisch dilemma
Stel:
In 1840 krijg jij één stem.
Wat vind jij belangrijker en waarom?
A. Een krachtige koning die snel beslissingen neemt.
B. Een parlement dat de koning controleert.
Blind Ranking
Wie had rond 1840 de meeste macht?
Je krijgt steeds één persoon of begrip te zien.
Plaats deze direct op plek 1 t/m 5.
1 = meeste macht
5 = minste macht
Je mag eerdere keuzes niet meer veranderen.
Blind ranken
Willem I
Blind ranken
Tweede Kamer
Blind ranken
Burgers
Blind ranken
Ministers
Blind ranken
Eerste Kamer
Blind ranken 1840
1. Willem I
De koning had veel invloed op het bestuur.
Hij benoemde ministers.
Hij bepaalde voor een groot deel de politieke koers.
Veel Nederlanders vonden zelfs dat hij té veel macht had.
Historische conclusie: Willem I stond duidelijk bovenaan.
2. Ministers
Werkten voor en met de koning.
Hadden invloed op beleid.
Waren afhankelijk van Willem I.
Historische conclusie: veel macht, maar minder dan de koning.
3. Tweede Kamer
Kon meepraten over wetten.
Had nog niet de sterke controlerende rol die de Kamer nu heeft.
Kon de koning nauwelijks ter verantwoording roepen.
Historische conclusie: invloed, maar duidelijk minder macht dan tegenwoordig.
4. Eerste Kamer
Kon wetten goed- of afkeuren.
Speelde een kleinere rol in het politieke debat.
Historische conclusie: wel invloed, maar minder zichtbaar en minder machtig dan de Tweede Kamer.
5. Burgers
De meeste Nederlanders mochten niet stemmen.
Gewone burgers hadden weinig directe invloed op het bestuur.
Politiek was vooral een zaak van bestuurders en rijke elites.
Historische conclusie: de groep met de minste politieke macht.
De Trias Politica
Volgens de Franse denker Montesquieu moet macht verdeeld zijn.
Wetgevende macht
Maakt wetten.
In Nederland:
Regering
Staten-Generaal
Staten-Generaal
Bestaat uit:
Tweede Kamer
Controleert regering.
Bespreekt nieuwe wetten.
Eerste Kamer
Keurt wetten goed of af.
Waarom?
Niemand krijgt te veel macht.
Dat noemen we:
Trias Politica Verdeling van macht om misbruik te voorkomen.
Willem I en Willem II
In 1840 deed Willem I afstand van de troon.
Redenen:
Veel kritiek op zijn bestuur.
Financiële problemen.
Persoonlijke problemen rond zijn geplande huwelijk.
Zijn zoon Willem II werd koning.
Verleden - Heden
Prinsjesdag 2026
Vorige week dinsdag was Prinsjesdag.
De koning las de Troonrede voor.
Vraag
Wie had deze week de meeste invloed op de plannen voor Nederland? Leg uit
A. De koning
B. De regering en het parlement
Blind ranken 2026
De koning
Blind ranken
De minister-president
Blind ranken
De Tweede Kamer
Blind ranken
Kiezers
Blind ranken
De Tweede Kamer
Blind ranken 2026
1. Kiezers
Kiezers bepalen wie in de Tweede Kamer komt.
Zonder stemmen geen Kamer en geen kabinet.
Uiteindelijk komt alle democratische macht bij burgers vandaan.
2. Tweede Kamer
Controleert ministers.
Bespreekt en wijzigt wetten.
Kan een minister of zelfs een kabinet naar huis sturen.
Heeft veel invloed op politieke besluiten.
3. Minister-president
Leidt het kabinet.
Vertegenwoordigt Nederland.
Heeft veel invloed binnen de regering.
Kan echter niet regeren zonder steun van een meerderheid in de Tweede Kamer.
4. Eerste Kamer
Kan wetten goedkeuren of afwijzen.
Kan wetten niet zelf aanpassen.
Heeft daardoor minder invloed dan de Tweede Kamer.
5. Koning
Staatshoofd van Nederland.
Opent Prinsjesdag en leest de Troonrede voor.
Heeft een belangrijke symbolische functie.
Neemt geen politieke besluiten.
Zelfwerkzaamheid (12 minuten)
Werk zelfstandig. Lees eerst de paragraaf door van 2.2.2 tot en met 2.2.4
Maak van paragraaf 2.2:
Opdracht 5c
Opdracht 7
Opdracht 9c
Let extra op:
Wie had de meeste macht?
Waarom wilden mensen verandering?
Waarom trad Willem I af?
Klaar? Maak dan van 2.3 opdrachten 1, 2, 4
12
minute
00
second
Exit ticket (vingers!)
Vraag 1
Wat betekent Trias Politica?
A. Drie politieke partijen
B. Verdeling van macht
C. Drie koningen
D. Verdeling van belastingen
Vraag 2
Waarom wordt macht verdeeld?
A. Om sneller wetten te maken
B. Om meer belasting te heffen
C. Om te voorkomen dat één persoon te veel macht krijgt
D. Om koningen af te schaffen
Vraag 3
Waarom deed Willem I afstand van de troon?
A. Door kritiek op zijn bestuur, financiële problemen en persoonlijke omstandigheden
B. Door een verloren oorlog
C. Omdat Nederland een republiek werd
D. Omdat de koning werd afgezet
Vraag 4
Wie controleert vooral de regering?
A. Eerste Kamer
B. Tweede Kamer
C. Koning
D. Gemeenteraad
Leerdoel
Leerdoel
Ik kan het verschil tussen liberalen en conservatieven uitleggen en ik kan uitleggen waarom Willem II in 1848 Thorbecke opdracht gaf de grondwet te veranderen.
Kenmerkende aspecten
De voortschrijdende democratisering, met deelname van meer mannen en vrouwen aan het politieke proces.
De opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen: liberalisme.
Historische vraag
Waarom zou een koning vrijwillig macht afstaan?
Liberalen en conservatieven
Liberalen
Meer vrijheid voor burgers
Meer macht voor het parlement
Minder macht voor de koning
Verandering is nodig
Bekende liberaal:
Thorbecke
Conservatieven
Voorzichtig met veranderingen
Tradities behouden
De koning moet invloed houden
Revolutie of hervorming?
In 1848 breken in veel Europese landen revoluties uit.
Mensen eisen:
vrijheid
grondrechten
politieke invloed
Koning Willem II schrikt.
Hij vreest dat Nederland ook met een revolutie te maken krijgt.
Daarom vraagt hij Thorbecke een nieuwe grondwet te ontwerpen.
Jij bent rector van een school.
Op scholen in heel Europa breken protesten uit. Leerlingen eisen meer inspraak.
Wat doe je?
A. Ik houd alle macht zelf.
B. Ik geef leerlingen meer invloed.
Leg uit.
Welke keuze geeft meer rust?
Welke keuze geeft meer inspraak?
Welke keuze zou jij maken?
Bron "In 1848 kwamen in verschillende Europese landen burgers in opstand. Koning Willem II zag hoe vorsten hun macht verloren. Hij vreesde dat ook Nederland onrustig zou worden en besloot daarom mee te werken aan veranderingen."
Waar is Willem II volgens de bron vooral bang voor?
Welke groep zal het meest blij zijn met deze beslissing?
Is deze bron overtuigend als verklaring voor de keuze van Willem II?
Zelfwerkzaamheid (12 minuten)
Zelfwerkzaamheid (12 minuten)
Werk zelfstandig
Maak van paragraaf 2.3
Opdracht 1a
Opdracht 1c
Opdracht 2
Opdracht 4
Opdracht 6a
Opdracht 6c
Opdracht 7
Afspraken
Werk in stilte.
Werk zelfstandig.
Overleg zo min mogelijk met je buur.
Lees eerst de tekst opnieuw als je vastloopt.
Kijk daarna nog eens naar je aantekeningen.
Kom je er dan nog niet uit? Steek je hand op.
Geen laptop?
Kijk mee met je buur.
Schrijf antwoorden zelf op papier.
Denk zelfstandig na.
Let extra op
Wat willen liberalen?
Wat willen conservatieven?
Waarom verandert Willem II van mening?
Welke groep profiteert van meer democratie?
12
minute
00
second
Historisch dilemma
Stel:
In 1840 krijg jij één stem.
Wat vind jij belangrijker en waarom?
A. Een krachtige koning die snel beslissingen neemt.
B. Een parlement dat de koning controleert.
Verleden - Heden
Welke leider heeft tegenwoordig meer kans op succes?
A. Een leider die luistert naar kritiek.
B. Een leider die nooit toegeeft.
Leg je antwoord uit
Exit ticket (vingers!)
Vraag 1
Welke uitspraak past het best bij een liberaal?
A. De koning moet alle macht houden.
B. Burgers moeten meer vrijheid krijgen.
C. Veranderingen zijn gevaarlijk.
D. Tradities zijn belangrijker dan vrijheid.
Vraag 2
Waarom gaf Willem II Thorbecke opdracht de grondwet te veranderen?
A. Hij wilde meer macht.
B. Hij wilde een oorlog voorkomen.
C. Hij was bang voor revoluties.
D. Hij wilde president worden.
Vraag 3
Welke groep was meestal tegen snelle veranderingen?
A. Liberalen
B. Conservatieven
C. Journalisten
D. Fabrikanten
Vraag 4
Welke ontwikkeling zie je in 1848?
A. Meer macht voor de koning.
B. Minder invloed van burgers.
C. Meer aandacht voor democratie en inspraak.
D. Afschaffing van het parlement.
Blind Ranking
Wie wilde in 1848 de meeste verandering?
1 = wil de meeste verandering
5 = wil de minste verandering
Blind ranken
Thorbecke
Blind ranken
Liberalen
Blind ranken
Gewone burgers
Blind ranken
Willem II
Blind ranken
Conservatieven
Blind ranken
1. Thorbecke
Wilde een nieuwe grondwet.
Wilde veel meer macht voor het parlement.
2. Liberalen
Wilden vrijheid.
Wilden politieke hervormingen.
3. Gewone burgers
Sommigen wilden meer invloed.
Anderen waren vooral bezig met werk en inkomen.
4. Willem II
Wilde vooral een revolutie voorkomen.
Veranderde pas onder druk zijn standpunt.
5. Conservatieven
Wilden zo veel mogelijk behouden.
Waren bang voor snelle veranderingen.
Stel: jij bent koning Willem II. Het is 1848. In verschillende Europese landen breken revoluties uit. Burgers eisen meer vrijheid, meer inspraak en minder macht voor koningen.
Jij bent koning Willem II van Nederland. Je hoort dat vorsten in andere landen worden afgezet. Ook in Nederland willen liberalen veranderingen.
Wat doe je?
A. Je houdt alle macht zelf en verandert niets.
B. Je laat het leger optreden tegen iedereen die kritiek heeft.
C. Je geeft Thorbecke opdracht om de grondwet te veranderen.
D. Je vlucht naar het buitenland.
Vraag
Welke keuze zou jij maken? Leg je antwoord uit.
Leerdoel
Vandaag leer je:
• Ik kan uitleggen waarom Willem II aan Thorbecke de opdracht gaf om de grondwet aan te passen.
• Ik kan de grondwetswijzigingen van Thorbecke uit 1848 benoemen en uitleggen.
Belangrijke begrippen:
• conservatief
• liberalen
• socialisten
• revolutie
• recht van initiatief
• recht van amendement
• onschendbaar
• ministeriële verantwoordelijkheid
Belangrijke personen:
• Willem II
• Thorbecke
Belangrijke jaartallen:
• 1840: Willem II wordt koning
• 1848: Grondwet van Thorbecke
Revoluties en de angst van Willem II
In 1840 werd Willem II koning van Nederland. Hij was conservatief. Dat betekent dat hij de bestaande situatie wilde behouden en veranderingen het liefst langzaam liet verlopen.
In veel Europese landen hadden koningen veel macht. Tegelijkertijd ontstonden nieuwe politieke groepen.
Liberalen wilden:
• meer vrijheid voor burgers;
• grondrechten;
• meer invloed voor het parlement;
• minder macht voor de koning.
Socialisten wilden vooral:
• minder verschil tussen arm en rijk;
• betere leef- en werkomstandigheden voor arbeiders;
• meer sociale en politieke gelijkheid.
In 1848 braken in verschillende Europese landen revoluties uit. Burgers kwamen in opstand tegen hun bestuurders. Sommige koningen en regeringen moesten veranderingen toestaan.
Willem II was bang dat de revoluties naar Nederland zouden overslaan. Hij wilde voorkomen dat ook de Nederlanders in opstand zouden komen. Daarom besloot hij hervormingen toe te staan.
Er wordt daarom gezegd dat Willem II in korte tijd veranderde van conservatief naar liberaal.
Thorbecke verandert de Nederlandse politiek
Willem II gaf Johan Rudolf Thorbecke de opdracht om samen met een commissie de grondwet te herzien.
Thorbecke was een liberaal. Hij vond dat het parlement meer invloed moest krijgen en dat de macht van de koning moest worden beperkt.
De nieuwe grondwet werd in 1848 ingevoerd. De belangrijkste veranderingen waren:
• De ministers werden verantwoordelijk voor het bestuur.
• De koning werd onschendbaar.
• De Tweede Kamer kreeg meer macht.
• De Tweede Kamer kreeg het recht van amendement.
• De Tweede Kamer kreeg het recht van initiatief.
• De leden van de Tweede Kamer werden rechtstreeks gekozen.
• Alleen een beperkte groep welgestelde mannen mocht stemmen.
De grondwet van 1848 maakte van Nederland niet direct een volledige democratie. De meeste Nederlanders mochten nog niet stemmen. Toch werd in 1848 de basis gelegd voor de Nederlandse parlementaire democratie.
De grondwet had een duidelijk gevolg:
Voor 1848 had de koning veel politieke macht. Na 1848 kwam de politieke verantwoordelijkheid steeds meer bij de ministers en het parlement te liggen.
De belangrijkste begrippen
Conservatief
Iemand die de bestaande situatie wil behouden en veranderingen langzaam wil doorvoeren.
Liberaal
Iemand die meer vrijheid voor burgers, grondrechten en meer invloed van het parlement wil.
Socialist
Iemand die streeft naar meer sociale en economische gelijkheid en die de positie van arbeiders wil verbeteren.
Revolutie
Een snelle en ingrijpende verandering van de politieke of maatschappelijke situatie, vaak door een opstand.
Ministeriële verantwoordelijkheid
Ministers zijn politiek verantwoordelijk voor het bestuur en voor het optreden van de koning.
Onschendbaar
De koning kan niet politiek verantwoordelijk worden gehouden. Ministers moeten verantwoording afleggen aan het parlement.
Recht van amendement
De Tweede Kamer mag voorstellen doen om een wetsvoorstel te veranderen.
Recht van initiatief
De Tweede Kamer mag zelf een wetsvoorstel indienen.
Ministeriële verantwoordelijkheid en onschendbaarheid horen bij elkaar. De koning is onschendbaar, maar dat betekent niet dat niemand verantwoordelijk is. De ministers moeten verantwoording afleggen over het beleid.
Zelfstandig werken
Maak:
• Tekst 2.3.2: opdrachten 4, 6a, 6c en 7
• Tekst 2.3.3: opdrachten 8 en 10
Klaar?
Verdiepingsopdracht 1: tijdlijn
Maak een tijdlijn met:
• 1840: Willem II wordt koning.
• 1848: revoluties in Europa.
• 1848: Thorbecke maakt een nieuwe grondwet.
• 1848: de Tweede Kamer krijgt meer macht.
Schrijf bij iedere gebeurtenis één zin uitleg.
Verdiepingsopdracht 2: interview met Thorbecke
Bedenk vijf vragen die je aan Thorbecke zou willen stellen. Schrijf daarna op welk antwoord Thorbecke waarschijnlijk zou geven.
Geen laptop?
Kijk mee met je buur en maak de opdrachten in je schrift.
Kun je de digitale opdrachten niet bekijken? Maak dan de volgende alternatieve opdracht op papier:
Leg in minimaal vijf zinnen uit waarom Willem II in 1848 van mening veranderde over de grondwet.
Maak een schema met twee kolommen: vóór 1848 en na 1848.
Zet in iedere kolom minimaal drie kenmerken van het Nederlandse bestuur.
Gebruik de begrippen koning, ministers, Tweede Kamer, onschendbaar en ministeriële verantwoordelijkheid.
Belangrijk
• Je hebt 12 minuten.
• Werk rustig en zelfstandig.
• Kom je niet verder? Lees eerst de tekst opnieuw.
• Vraag daarna zachtjes hulp aan een buur.
• Vraag pas daarna hulp aan de docent.
12
minute
00
second
Voor 1848 had de koning veel politieke invloed. Hij kon ministers benoemen en ontslaan zonder dat het parlement daar veel tegen kon doen.
Sinds 1848 geldt dat de koning onschendbaar is en dat de ministers politiek verantwoordelijk zijn.
Ook tegenwoordig heeft Nederland een koning, maar de koning neemt geen zelfstandige politieke beslissingen. Ministers moeten verantwoording afleggen aan het parlement.
Vraag
Noem één overeenkomst en één verschil tussen de Nederlandse politiek vóór 1848 en de Nederlandse politiek van nu.
Zet de gebeurtenissen in de juiste volgorde:
A. Thorbecke maakt met een commissie een voorstel voor een nieuwe grondwet.
B. Willem II wordt koning.
C. De Tweede Kamer krijgt meer rechten.
D. In verschillende Europese landen breken revoluties uit.
E. Willem II geeft opdracht om de grondwet te herzien.
Blind ranken
Jullie gaan vijf veranderingen uit 1848 rangschikken.
Zet de veranderingen van meest belangrijk naar minst belangrijk.
Welke verandering uit 1848 had volgens jullie de grootste invloed op de ontwikkeling van de Nederlandse parlementaire democratie?
Blind ranken
De ministers worden politiek verantwoordelijk.
Blind ranken
De koning wordt onschendbaar.
Blind ranken
De Tweede Kamer krijgt het recht van amendement en mag wetsvoorstellen veranderen
Blind ranken
De Tweede Kamer krijgt het recht van initiatief en mag wetsvoorstellen indienen
Blind ranken
De leden van de Tweede Kamer worden rechtstreeks gekozen door een beperkte groep mannelijke kiezers.
Uitleg
1. Ministeriële verantwoordelijkheid
Ministers moesten voortaan politieke verantwoording afleggen. Hierdoor kon het parlement ministers aanspreken op hun beleid.
2. De koning wordt onschendbaar
De koning was niet langer politiek verantwoordelijk. Daardoor kon hij niet meer zelfstandig het beleid bepalen zonder dat ministers daarvoor verantwoordelijkheid droegen.
3. Rechtstreekse verkiezing van de Tweede Kamer
Een beperkte groep mannen mocht rechtstreeks de leden van de Tweede Kamer kiezen. Hierdoor kwam er meer invloed van burgers, al mocht het grootste deel van de bevolking nog niet stemmen.
4. Recht van amendement
De Tweede Kamer kon wetsvoorstellen veranderen. Daardoor kreeg de Kamer meer invloed op de inhoud van wetten.
5. Recht van initiatief
De Tweede Kamer kon voortaan zelf wetsvoorstellen indienen en hoefde dus niet altijd te wachten op een voorstel van de regering.
Alternatieve verdedigbare rangorde
Het recht van amendement kan ook hoger worden geplaatst. Met dit recht kreeg de Tweede Kamer directe invloed op bijna ieder wetsvoorstel dat werd besproken.
Ook de rechtstreekse verkiezing van de Tweede Kamer kan op nummer 1 worden gezet, als goed wordt uitgelegd dat verkiezingen burgers invloed geven op de samenstelling van het parlement.
Toetsvraag
Bron
In maart 1848 schreef koning Willem II in een brief aan zijn dochter over de opstanden en revoluties die op dat moment in Europa uitbraken:
"Mijn lieve kind, de tijden zijn verschrikkelijk. Overal in Europa worden koningen en vorsten verjaagd door het volk. Ik wil dat ons land gespaard blijft voor bloedvergieten en chaos. Om een revolutie in Nederland te voorkomen, heb ik besloten de leider van de liberalen, Thorbecke, te vragen een nieuwe grondwet te schrijven."
Toetsvraag (2 punten)
Gebruik de bron.
In 1848 veranderde de manier waarop Nederland werd bestuurd ingrijpend.
Leg uit:
welke reden koning Willem II in de bron geeft om de liberaal Thorbecke de opdracht te geven voor een nieuwe grondwet, én
wat er in die nieuwe grondwet veranderde aan de macht van de koning door de invoering van de ministeriële verantwoordelijkheid.
Antwoordmodel
1. Reden van Willem II (1 punt)
Uit het antwoord blijkt dat koning Willem II bang was voor een revolutie / bloedvergieten / chaos in Nederland (zoals op dat moment in Europa gebeurde) en daarom toegaf aan de eisen van de liberalen.
1pt
2. Verandering in macht / ministeriële verantwoordelijkheid (1 punt)
Uit het antwoord blijkt dat de ministers verantwoordelijk werden voor het beleid (en de koning onschendbaar werd), waardoor de koning zijn politieke macht over het land/bestuur grotendeels verloor aan het parlement/de ministers.
Exit ticket
Vraag 1
Waarom gaf Willem II Thorbecke in 1848 opdracht om de grondwet te herzien?
A. Hij wilde zelf meer macht krijgen.
B. Hij wilde een revolutie in Nederland voorkomen.
C. Hij wilde Thorbecke koning maken.
D. Hij wilde de Tweede Kamer afschaffen.
Vraag 2
Wat betekent ministeriële verantwoordelijkheid?
A. De koning is verantwoordelijk voor alle politieke besluiten.
B. De Tweede Kamer kiest rechtstreeks de koning.
C. Ministers zijn politiek verantwoordelijk voor het bestuur.
D. Ministers mogen zonder parlement wetten maken.
Vraag 3
Welk recht gebruikt de Tweede Kamer als zij een wetsvoorstel wil veranderen?
A. Het recht van initiatief
B. Het recht van amendement
C. Het kiesrecht
D. Het recht van onschendbaarheid
Vraag 4
Welke verandering vond in 1848 plaats?
A. Nederland schafte de monarchie af.
B. Thorbecke werd koning van Nederland.
C. Alle volwassen Nederlanders kregen kiesrecht.
D. De Tweede Kamer kreeg meer politieke invloed.
Antwoordmodel
B
C
B
D
Het is 1849. Je bent koning Willem III.
Vroeger had de koning veel macht. Nu bepalen ministers en het parlement steeds meer.
Jij wilt dat niet.
Vraag
Wat doe je en waarom?
A. Je accepteert de nieuwe regels.
B. Je probeert toch invloed te houden.
C. Je stopt als koning.
D. Je laat het parlement alles bepalen.
Leerdoel
Leerdoelen
Aan het einde van deze les:
• kan ik de slechte relatie tussen koning Willem III en het parlement verklaren;
• kan ik uitleggen waarom Johan Rudolf Thorbecke het censuskiesrecht verdedigde;
• kan ik een oorzaak en een gevolg noemen van de Grondwet van 1848.
Centrale historische vraag
Waarom kreeg het parlement in 1848 meer macht, maar kreeg nog lang niet iedere Nederlander politieke invloed?
De koning verliest macht
Voor 1848 had de koning veel politieke macht. Ministers moesten vooral naar de koning luisteren.
In 1848 kwam er een nieuwe Grondwet. Ministers werden verantwoordelijk voor het beleid. Zij moesten hun besluiten uitleggen aan het parlement.
Hierdoor kon het parlement de ministers beter controleren. De koning verloor een deel van zijn politieke macht.
Dit noemen we ministeriële verantwoordelijkheid.
Willem III en het parlement
Willem III werd in 1849 koning nadat zijn vader was overleden, kort na de verandering van de Grondwet.
Hij was opgegroeid met het idee dat een koning veel invloed hoorde te hebben. Door de Grondwet van 1848 had hij die macht niet meer.
Willem III wilde invloed houden op ministers en op het bestuur. Het parlement vond dat ministers rekening moesten houden met de Kamer.
De koning en het parlement dachten dus verschillend over wie de politieke koers bepaalde.
Het karakter van Willem III maakte de conflicten soms feller. Hij kon moeilijk omgaan met kritiek en tegenstand.
Thorbecke en het censuskiesrecht
Het parlement kreeg na 1848 meer macht. Toch mocht niet iedereen stemmen.
Er gold censuskiesrecht. Alleen mannen die genoeg belasting betaalden, mochten stemmen.
Thorbecke dacht dat kiezers zelfstandig moesten kunnen oordelen. Volgens hem waren mannen met bezit en inkomen minder afhankelijk van anderen.
Arme mensen konden volgens hem afhankelijk zijn van een werkgever of een rijke familie. Daardoor zouden zij mogelijk niet vrij kunnen stemmen.
Thorbecke zag het betalen van belasting daarom als een teken van zelfstandigheid.
Bron
“De Koning is onschendbaar, de ministers zijn verantwoordelijk.”
Vraag
Leg met behulp van de bron uit waarom de relatie tussen koning Willem III en het parlement slecht kon worden.
Gebruik in je antwoord:
Volgens de bron …
Dit leidde tot een conflict, omdat …
Koppel ieder begrip aan de juiste uitleg.
Parlement
Ministeriële verantwoordelijkheid
Censuskiesrecht
Grondwet
Liberaal
A. Kiesrecht voor mannen die voldoende belasting betalen
B. De belangrijkste regels van een land
C. Iemand die meer vrijheid en minder macht voor de koning wil
D. De volksvertegenwoordiging
E. Ministers zijn verantwoordelijk voor het beleid
Leg uit met omdat
Opdracht
Maak de zinnen af.
Willem III had een slechte relatie met het parlement, omdat …
Het parlement kreeg meer macht, doordat …
Thorbecke verdedigde het censuskiesrecht, omdat …
Nederland was in 1848 nog geen volledige democratie, omdat …
Zet de gebeurtenissen in de juiste volgorde.
A. Willem III botst met het parlement
B. Ministers worden verantwoordelijk voor het beleid
C. Willem III wordt koning
D. De Grondwet van 1848 wordt ingevoerd
E. Het parlement krijgt meer mogelijkheden om ministers te controleren
Blind ranken
Je krijgt vijf oorzaken van de slechte relatie tussen koning Willem III en het parlement.
Nummer 1 is de belangrijkste oorzaak.
Nummer 5 is de minst belangrijke oorzaak.
Blind ranken
Willem III was opgegroeid met het idee dat een koning veel invloed hoorde te hebben.
Blind ranken
De Grondwet maakte ministers verantwoordelijk voor het beleid.
Blind ranken
Het parlement kreeg meer mogelijkheden om ministers te controleren.
Blind ranken
Willem III kon moeilijk omgaan met kritiek en tegenstand.
Blind ranken
De koning en het parlement verschilden van mening over wie de politieke koers bepaalde.
Uitleg
Historisch verantwoorde rangorde
De koning en het parlement verschilden van mening over wie de politieke koers bepaalde.
Dit was de kern van het conflict. Ze dachten verschillend over de verdeling van de macht.
2. De Grondwet maakte ministers verantwoordelijk voor het beleid.
Hierdoor verloor de koning politieke macht.
Het parlement kreeg meer mogelijkheden om ministers te controleren.
Hierdoor kon het parlement zijn nieuwe macht echt gebruiken.
Willem III was opgegroeid met het idee dat een koning veel invloed hoorde te hebben.
Dit verklaart waarom hij zijn kleinere rol moeilijk accepteerde.
Willem III kon moeilijk omgaan met kritiek en tegenstand.
Zijn karakter maakte de conflicten feller. Het politieke conflict zou waarschijnlijk ook zonder zijn karakter zijn ontstaan.
Alternatieve verdedigbare rangorde
Item 2 kan ook op nummer 1 staan.
Je legt dan uit dat de Grondwet de machtsverdeling veranderde en daarmee de basis voor het conflict vormde.
Toetsvraag
Willem III en het censuskiesrecht
In 1848 veranderde de Nederlandse politiek ingrijpend door de nieuwe grondwet van Thorbecke.
Vraag a) Leg uit waarom de relatie tussen koning Willem III en het parlement na 1848 slecht was. (1 pt)
b) Geef de reden waarom Thorbecke bij het kiesrecht koos voor het censuskiesrecht. (1 pt)
Antwoordmodel
a) Willem III wilde zijn macht niet afstaan aan het parlement / accepteerde de beperking van zijn macht door de nieuwe grondwet niet. (1 pt)
b) Thorbecke vond dat alleen rijke burgers (die genoeg belasting betaalden) verstandig genoeg waren om te stemmen. (1 pt)
Exit ticket
Vraag 1
Waarom botste koning Willem III met het parlement?
A. Hij wilde invloed houden op het bestuur
B. Hij wilde algemeen kiesrecht invoeren
C. Hij wilde geen ministers benoemen
D. Hij wilde de monarchie afschaffen
Vraag 2
Wat betekent ministeriële verantwoordelijkheid?
A. De koning is verantwoordelijk voor het beleid
B. Ministers zijn verantwoordelijk voor het beleid
C. Kiezers zijn verantwoordelijk voor het beleid
D. Het parlement is verantwoordelijk voor de koning
Vraag 3
Wat is censuskiesrecht?
A. Kiesrecht voor alle volwassen mannen
B. Kiesrecht voor leden van het parlement
C. Kiesrecht voor mannen die genoeg belasting betalen
D. Kiesrecht voor rijke mannen en vrouwen
Vraag 4
Waarom verdedigde Thorbecke het censuskiesrecht?
A. Hij dacht dat mannen met bezit zelfstandiger konden oordelen
B. Hij wilde de koning meer macht geven
C. Hij vond dat alleen ministers mochten stemmen
D. Hij wilde voorkomen dat het parlement macht kreeg
Antwoordmodel
A
B
C
A
Huiswerk en beginnen met leren
Maak voor maandag opdrachten 3, 4a en 5 van 2.4. Begin al met leren voor de toets van volgende week vrijdag 9 oktober.
Het is 1894. Je bent negentien jaar en werkt zes dagen per week in een fabriek. Je verdient weinig en woont met je gezin in een klein huis.
Politieke besluiten hebben veel invloed op jouw leven. Toch mag je niet stemmen, omdat je niet genoeg belasting betaalt. Alleen mannen met voldoende inkomen hebben kiesrecht.
Op straat deelt iemand een pamflet uit. Daarop staat: “Iedere volwassen burger verdient politieke invloed!”
Vraag
Wat zou jij doen?
A. Niets, want politiek is alleen voor rijke mensen.
B. Meedoen aan een beweging voor algemeen kiesrecht.
C. Proberen genoeg geld te verdienen om later te mogen stemmen.
D. Een revolutie beginnen en de regering met geweld afzetten.
Leerdoel
Leerdoel
Aan het einde van de les:
• kun je politieke partijen noemen die aan het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw ontstonden;
• kun je de belangrijkste standpunten van liberalen, confessionelen, socialisten en feministen uitleggen;
• kun je de schoolstrijd, de kiesrechtkwestie en de sociale kwestie uitleggen;
• kun je uitleggen waarom de Pacificatie van 1917 een politiek compromis was;
• kun je de begrippen grondwet, censuskiesrecht, algemeen kiesrecht, confessioneel, feminisme en emancipatiestrijd correct gebruiken.
Centrale historische vraag
Waarom ontstonden rond 1900 politieke partijen, en hoe veranderden hun conflicten de Nederlandse democratie?
Heden-verleden-vraag
Waarom organiseren mensen zich tegenwoordig nog steeds in politieke partijen en actiegroepen?
Vier groepen willen invloed
Rond 1900 organiseren steeds meer Nederlanders zich politiek.
• Liberalen willen vrijheid, weinig overheidsbemoeienis en openbaar onderwijs.
• Confessionelen baseren hun politiek op het geloof. De protestantse ARP van Abraham Kuyper en katholieke politieke organisaties strijden vooral voor christelijk onderwijs.
• Socialisten komen op voor arbeiders. De SDAP wil algemeen kiesrecht, betere arbeidsomstandigheden en sociale wetten, zoals Pieter Jelles Troelstra bepleit.
• Feministen, zoals Aletta Jacobs, strijden voor gelijke rechten en vrouwenkiesrecht.
Dit zijn voorbeelden van emancipatiestrijd: groepen proberen vanuit een achtergestelde positie gelijke rechten en politieke invloed te krijgen.
Drie politieke discussiepunten
Rond 1900 zijn er drie grote politieke discussies.
1. De schoolstrijd
Confessionelen willen dat bijzondere, christelijke scholen evenveel overheidsgeld krijgen als openbare scholen.
2. De kiesrechtkwestie
Door het censuskiesrecht mogen alleen mannen stemmen die voldoende belasting betalen. Socialisten en feministen strijden voor algemeen kiesrecht.
3. De sociale kwestie
Arbeiders hebben lage lonen, lange werkdagen en slechte woningen. Politici discussiëren over de vraag of de overheid hen moet beschermen.
Sommige socialisten willen snelle en ingrijpende verandering. Zo’n omwenteling heet een revolutie. De SDAP kiest vooral voor verandering via verkiezingen en wetten.
De oplossing van 1917
In de grondwet staan de belangrijkste regels en grondrechten van een land.
In 1917 sluiten politieke tegenstanders een compromis:
• confessionelen krijgen gelijke overheidsfinanciering voor openbaar en bijzonder onderwijs;
• socialisten en liberalen krijgen algemeen mannenkiesrecht;
• vrouwen krijgen passief kiesrecht: zij mogen gekozen worden, maar nog niet zelf stemmen.
Dit compromis heet de Pacificatie van 1917. De schoolstrijd en een groot deel van de kiesrechtstrijd worden hierdoor opgelost.
In 1919 krijgen vrouwen ook actief kiesrecht en mogen zij zelf stemmen.
Opdracht
Koppel elk begrip aan de juiste omschrijving. Twee omschrijvingen blijven over.
Begrippen
Censuskiesrecht
Confessioneel
Sociale kwestie
Emancipatiestrijd
Pacificatie van 1917
Omschrijvingen
A. De strijd van een achtergestelde groep voor gelijke rechten en kansen.
B. Politiek handelen vanuit een godsdienstige overtuiging.
C. Een snelle en ingrijpende verandering van de samenleving, vaak met geweld.
D. Kiesrecht voor mannen die voldoende belasting betaalden.
E. Het compromis over het kiesrecht en de financiering van het onderwijs.
F. De discussie over de slechte woon- en werkomstandigheden van arbeiders.
G. Kiesrecht voor alle volwassen mannen én vrouwen.
Bron
“De bijzondere algemene lagere scholen, die aan de bij de wet te stellen voorwaarden voldoen, worden naar dezelfde maatstaf als de openbare scholen uit de openbare kas bekostigd.”
Vereenvoudigd fragment uit artikel 192 van de Nederlandse Grondwet van 1917.
Gebruik de bron.
Welk politiek discussiepunt werd met deze bepaling opgelost?
Welke politieke groep zal vooral tevreden zijn geweest?
Leg uit waarom deze verandering een voorbeeld van emancipatie is.
Heden en verleden
Politieke partijen moeten tegenwoordig nog steeds compromissen sluiten om een meerderheid te vormen en wetten te veranderen.
Vraag
Noem één overeenkomst en één wezenlijk verschil tussen politieke samenwerking rond 1917 en politieke samenwerking in het heden.
Zet de gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde.
A. De SDAP wordt opgericht.
B. De Pacificatie wordt in de Grondwet vastgelegd.
C. De nieuwe Grondwet van Thorbecke vergroot de macht van het parlement.
D. De Anti-Revolutionaire Partij wordt opgericht.
E. Vrouwen krijgen actief kiesrecht.
Zet de gebeurtenissen in de juiste volgorde.
A. Willem III botst met het parlement
B. Ministers worden verantwoordelijk voor het beleid
C. Willem III wordt koning
D. De Grondwet van 1848 wordt ingevoerd
E. Het parlement krijgt meer mogelijkheden om ministers te controleren
Blind ranken
Blind Ranking: wat veranderde de democratie?
Je krijgt vijf ontwikkelingen te zien.
Opdracht
Rangschik de ontwikkelingen van 1 tot en met 5.
1 betekent: droeg het meest bij aan de democratisering van Nederland.
5 betekent: droeg het minst direct bij aan de democratisering.
Blind ranken
In 1919 krijgen vrouwen actief kiesrecht.
Blind ranken
De Grondwet van 1848 vergroot de macht van het parlement.
Blind ranken
De Anti-Revolutionaire Partij wordt in 1879 opgericht.
Blind ranken
In 1917 wordt algemeen mannenkiesrecht ingevoerd.
Blind ranken
De SDAP wordt in 1894 opgericht.
Uitleg
Uitleg per positie
Door actief vrouwenkiesrecht was stemmen niet langer wettelijk alleen voor mannen toegestaan.
Door algemeen mannenkiesrecht kregen ook mannen zonder voldoende inkomen stemrecht.
De Grondwet van 1848 maakte parlementaire politiek belangrijker, maar het kiesrecht bleef beperkt.
De SDAP organiseerde arbeiders en maakte algemeen kiesrecht tot een belangrijk politiek strijdpunt.
De ARP organiseerde protestantse kiezers en was belangrijk voor de moderne partijpolitiek, maar streefde aanvankelijk niet naar algemeen kiesrecht voor iedereen.
Alternatieve verdedigbare rangorde
De Grondwet van 1848 kan op plaats 1 staan. Zonder een sterker parlement hadden partijen minder mogelijkheden gehad om via verkiezingen en wetten veranderingen te bereiken.
De oprichting van de SDAP kan hoger staan als je politieke organisatie ziet als een noodzakelijke oorzaak van de uitbreiding van het kiesrecht.
Toetsvraag op papier
Bron
“Waarom mag iemand met veel geld wel meebeslissen over het bestuur van het land, terwijl een arbeider dat niet mag?”
Bewerkt naar een socialistisch pamflet uit het einde van de negentiende eeuw.
Toetsvraag
Leg uit:
tegen welk kiesstelsel de maker van de bron protesteert;
welke verandering de maker waarschijnlijk wilde.
Antwoordmodel
Antwoordmodel
De maker protesteert tegen het censuskiesrecht, waarbij alleen mannen die voldoende belasting betaalden mochten stemmen. 1 punt
De maker wilde invoering van het algemeen kiesrecht, zodat ook arbeiders zonder voldoende inkomen konden stemmen. 1 punt
Maximumscore: 2 punten
Exit ticket
Vraag 1
Wat was censuskiesrecht?
A. Kiesrecht voor alle volwassen mannen en vrouwen.
B. Kiesrecht voor mannen die voldoende belasting betaalden.
C. Kiesrecht voor leden van een politieke partij.
D. Kiesrecht voor alle fabrieksarbeiders.
Vraag 2
Welke combinatie is juist?
A. Confessionelen: gelijkstelling van bijzonder en openbaar onderwijs.
B. Socialisten: behoud van het censuskiesrecht.
C. Feministen: alleen betere lonen voor mannen.
D. Liberalen: een gewelddadige revolutie.
Vraag 3
Welke twee veranderingen hoorden bij de Pacificatie van 1917?
A. Algemeen vrouwenkiesrecht en afschaffing van bijzonder onderwijs.
B. Algemeen mannenkiesrecht en financiële gelijkstelling van onderwijs.
C. Censuskiesrecht en een verbod op politieke partijen.
D. Algemeen mannenkiesrecht en afschaffing van de grondwet.
Vraag 4
Welke uitspraak over emancipatie is juist?
A. Een koning krijgt meer politieke macht.
B. Politieke partijen worden verboden.
C. Een achtergestelde groep strijdt voor gelijke rechten en kansen.
D. Arbeiders beginnen altijd een gewelddadige revolutie.
Antwoordmodel
B
A
B
C
