Water in het Midden-Oosten (Aardrijkskunde vmbo), les 1: Uitleg
WATER · MIDDEN-OOSTEN
Water in het Midden-Oosten
Examenstof aardrijkskunde vmbo
Lesduur is: 45 minIntroductie
Onderdelen in deze les
WATER · MIDDEN-OOSTEN
Water in het Midden-Oosten
Examenstof aardrijkskunde vmbo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: AK/K/6, eindterm 12.1 tot en met 12.7. Image credit: Faris El-Gwely / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
WATER · MIDDEN-OOSTEN
Wat ga je kunnen?
Ik kan uitleggen waar het water in het droge Midden-Oosten vandaan komt, waarvoor het wordt gebruikt en wat je doet tegen watertekort.
Deze slide heeft geen instructies
Waar denk je aan bij water in het Midden-Oosten?
Verwachte woorden: woestijn, droogte, Nijl, Egypte, oase, zout, Dode Zee, dam, olie, warm, kamelen, tekort. Groepeer ze met de klas in drie groepen: waar komt het water vandaan (rivieren, grondwater), waarvoor gebruiken ze het (landbouw, drinken, schepen) en tekort en oplossingen (droogte, dammen, zuinig zijn). Dat zijn de drie blokken van deze les.
Satellietbeeld van de Nijl bij Caïro (Egypte): groen land langs de rivier, woestijn eromheen
WATER · MIDDEN-OOSTEN
Een droog gebied met grote rivieren
Het Midden-Oosten is grotendeels woestijn en steppe: weinig regen en veel verdamping.
Toch stromen er grote rivieren: de Nijl, de Eufraat, de Tigris en de Jordaan.
Ze krijgen hun water uit natte bergen ver weg en stromen daarna door de woestijn.
Langs de rivieren wonen de meeste mensen. Daar is water voor akkers en steden.
Syllabus 12.1. Laat de vier rivieren en de Dode Zee op de atlaskaart aanwijzen: dat is het kaartbeeld van de syllabus (Dode Zee, Eufraat, Jordaan, Nijl, Tigris, Suezkanaal). Bij de foto: de groene strook langs de Nijl is geïrrigeerd land, alles daarbuiten is woestijn. Herhaal aanvoer, opslag en afvoer uit de les over Nederland: aanvoer door regen en smeltwater in de bergen, opslag in meren, stuwmeren en grondwater, afvoer via de rivier en door verdamping. Veelgemaakte fout: denken dat het water van de Nijl uit Egypte zelf komt. Image credit: ESA, Copernicus Sentinel-2 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 IGO
De Aswandam in de Nijl bij Aswan (Egypte), met de elektriciteitscentrale
WATER · MIDDEN-OOSTEN
De Nijl
De Witte Nijl komt uit het Victoriameer, de Blauwe Nijl uit het hoogland van Ethiopië.
Bij Khartoem (Soedan) komen ze samen. Het meeste water komt uit Ethiopië.
Daarna stroomt de Nijl door de woestijn naar zee. Na de Atbara komt er geen zijrivier meer bij.
De Aswandam houdt het water vast in een groot stuwmeer, het Nassermeer.
Syllabus 12.1. Egypte haalt bijna al zijn zoete water uit de Nijl. De Atbara in Soedan is de laatste zijrivier; daarna stroomt de Nijl duizenden kilometers door woestijn zonder dat er water bijkomt. De Aswandam is in de jaren zestig gebouwd; sindsdien zijn de jaarlijkse overstromingen voorbij en kan Egypte water bewaren voor droge jaren. De naam Aswandam hoort bij het kaartbeeld van de casus Watermanagement (V/3), die alleen examenstof is voor GL/TL. Veelgemaakte fout: denken dat de langste tak (de Witte Nijl) ook het meeste water geeft. Image credit: شرف الدين / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
De Atatürkdam in de Eufraat (Turkije)
WATER · MIDDEN-OOSTEN
Eufraat, Tigris en Jordaan
Eufraat en Tigris ontspringen in de bergen van Turkije. In het voorjaar geeft smeltende sneeuw veel water.
De Eufraat stroomt door Syrië en Irak, de Tigris vooral door Irak. Samen stromen ze naar de Perzische Golf.
De Jordaan stroomt via het Meer van Galilea naar de Dode Zee.
De Dode Zee heeft geen afvoer: het water verdwijnt alleen door verdamping.
Syllabus 12.1. Een stroomgebied loopt dwars over landsgrenzen: wat Turkije bovenstrooms met het water doet, merken Syrië en Irak benedenstrooms. De Atatürkdam in de Eufraat is een van de dammen die Turkije heeft gebouwd; de naam hoort bij het kaartbeeld van V/3 (alleen GL/TL). Aquifer en fossiel water (volgend blok) zijn alleen examenstof voor KB en GL/TL; ook het verklaren van aanvoer, opslag en afvoer hoort bij KB en GL/TL, BB beschrijft. Veelgemaakte fout: denken dat de Dode Zee naar zee afstroomt. Image credit: Alen Ištoković / Wikimedia Commons, CC BY 3.0
Vul in
De Blauwe Nijl komt uit Ethiopië en levert het meeste water. De Eufraat en de Tigris ontspringen in Turkije en stromen naar de Perzische Golf.
Antwoord: Ethiopië, Tigris, Turkije. Verwachte fout: Egypte invullen, omdat leerlingen de Nijl vooral met Egypte verbinden, of Syrië, omdat de Eufraat daar doorheen stroomt.
Waarom heeft de Nijl in de woestijn van Egypte toch veel water?
In Egypte valt in de winter veel regen op de rivier
De rivier krijgt water uit de Middellandse Zee terug
Grote zijrivieren in Egypte vullen de Nijl steeds aan
Het water komt uit natte gebieden ver in het zuiden
Goed: de aanvoer komt uit het Victoriameer en het hoogland van Ethiopië. In Egypte zelf valt bijna geen regen en komen er geen zijrivieren bij. Verwachte fout: regen in Egypte kiezen.
Ronde, geïrrigeerde akkers in de woestijn van Saudi-Arabië, gezien vanuit de ruimte, 1997
WATER · MIDDEN-OOSTEN
Water uit de grond: aquifers
Een aquifer is een laag in de bodem, bijvoorbeeld zandsteen, waarin grondwater zit.
Onder de woestijn zit vaak fossiel water: duizenden jaren geleden opgeslagen, toen het klimaat natter was.
Fossiel water wordt niet of nauwelijks aangevuld. Wat je oppompt, is op.
Saudi-Arabië pompt het op voor akkers in de woestijn. Jordanië brengt het naar de hoofdstad Amman.
Syllabus 12.1 en 12.2. Aquifer en fossiel water zijn alleen examenstof voor KB en GL/TL. Voorbeeld: de Disi-aquifer onder het zuiden van Jordanië en het noordwesten van Saudi-Arabië. Het water is ongeveer 30.000 jaar geleden opgeslagen. Sinds 2013 loopt er een pijpleiding van 325 km naar Amman (Wikipedia, Disi Water Conveyance Project). Bij de foto: elke cirkel is een akker die met een ronddraaiende sproeier wordt beregend met grondwater. Veelgemaakte fout: denken dat grondwater in de woestijn net als in Nederland door regen wordt aangevuld. Image credit: NASA / Wikimedia Commons, publiek domein
WATER · MIDDEN-OOSTEN
Waar gaat het water heen?
Verreweg het meeste water gaat naar de landbouw: irrigatie van akkers.
Zonder irrigatie groeit er in een woestijnklimaat bijna niets. Er valt te weinig regen.
Drinkwater komt uit rivieren, grondwater en steeds vaker uit ontzilt zeewater.
De bevolking groeit snel en de steden worden groter. Daardoor is er steeds meer water nodig.
Syllabus 12.2 en 12.4. Verklaren met twee oorzaken: het droge klimaat (weinig neerslag, veel verdamping) en de groeiende bevolking. Israël maakt nu het grootste deel van zijn drinkwater door zeewater te ontzilten; in 2022 ging het om 86 procent (Wikipedia, Water supply and sanitation in Israel). Ook de rijke Golfstaten ontzilten veel. KB en GL/TL verklaren het watergebruik, BB beschrijft het. Veelgemaakte fout: denken dat het meeste water naar drinken en douchen gaat, zoals in Nederland; hier is dat de landbouw.
Het containerschip Ever Given ligt dwars in het Suezkanaal, gezien vanuit het ISS, maart 2021
WATER · MIDDEN-OOSTEN
Transport over water
Het Suezkanaal in Egypte verbindt de Middellandse Zee met de Rode Zee.
Schepen tussen Europa en Azië hoeven niet meer om Afrika heen. Dat scheelt veel tijd en geld.
Egypte verdient veel geld aan de schepen die door het kanaal varen.
In 2021 lag het schip Ever Given bijna een week dwars. Honderden schepen moesten wachten.
Syllabus 12.3: het belang van transport over water is alleen examenstof voor KB en GL/TL. Het Suezkanaal is in 1869 geopend, is 193 km lang en heeft geen sluizen (Wikipedia, Suezkanaal). De Ever Given lag van 23 tot 29 maart 2021 vast. Laat op de kaart zien hoe lang de route om Kaap de Goede Hoop is. Veelgemaakte fout: denken dat het kanaal twee rivieren verbindt in plaats van twee zeeën. Image credit: NASA (ISS) / Wikimedia Commons, publiek domein
Wat is fossiel water?
Grondwater dat elk jaar door regen wordt aangevuld
Oud grondwater dat niet meer wordt aangevuld
Zeewater dat in een fabriek zoet is gemaakt
Rivierwater dat achter een stuwdam wordt bewaard
Goed: oud grondwater, opgeslagen toen het klimaat natter was, dat nu niet of nauwelijks wordt aangevuld. Examenstof voor KB en GL/TL. Verwachte fout: gewoon grondwater kiezen, omdat leerlingen het woord 'fossiel' niet koppelen aan 'raakt op'.
Het watergebruik in het Midden-Oosten stijgt. Noem twee oorzaken.
Goede antwoorden: de bevolking groeit snel, steden worden groter, er komen meer akkers met irrigatie, meer toerisme en industrie. Verwachte fout: 'het is droog' als oorzaak van de stijging noemen; droogte verklaart waarom ze veel water nodig hebben, niet waarom het gebruik stijgt.
Twee sinkholes op de drooggevallen oever bij Ein Gedi aan de Dode Zee (Israël)
WATER · MIDDEN-OOSTEN
Gevolgen: de Dode Zee krimpt
Israël, Jordanië en Syrië halen veel water uit de Jordaan en zijrivieren. Er komt weinig in de Dode Zee.
Het waterpeil van de Dode Zee daalt ongeveer een meter per jaar.
Op de drooggevallen oever ontstaan sinkholes: gaten die ineens in de grond zakken.
Ook elders daalt de grondwaterstand, omdat er meer wordt opgepompt dan er bijkomt.
Syllabus 12.4. Het wateroppervlak lag in 2019 op ongeveer 430 meter onder zeeniveau, het laagste punt op het land van de aarde. Het peil daalt ongeveer een meter per jaar, doordat landen in het stroomgebied (Israël, Jordanië, Libanon, Syrië en de Palestijnse gebieden) water uit de Jordaan en zijrivieren halen en doordat er mineralen uit het water worden gewonnen (Wikipedia, Dode Zee). Sinkholes ontstaan doordat zoet grondwater zoutlagen in de bodem oplost als het zoute water zich terugtrekt. Veelgemaakte fout: denken dat de Dode Zee krimpt alleen door de hitte; de verdamping was er altijd, het verschil is dat er minder water bijkomt. Image credit: Jonathan Pelah / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
WATER · MIDDEN-OOSTEN
Verdroging en verzilting
Verdroging: de grondwaterstand daalt en de bodem en de natuur krijgen te weinig water.
Verzilting: er komt steeds meer zout in de bodem.
Bij irrigatie verdampt het water in de hitte. Het zout uit het water blijft achter in de grond.
Na jaren groeit er weinig meer op het land. Soms moet de boer de akker opgeven.
Bij de kust kan zout zeewater de bodem in dringen als er te veel grondwater wordt opgepompt.
Syllabus 12.5 (verdroging en verzilting). Ook wateroverlast hoort bij deze eindterm: in woestijngebieden kan een hevige bui in korte tijd een droge rivierbedding (wadi) vol laten lopen. Laat leerlingen het verschil in één zin zeggen: bij verdroging is er te weinig water, bij verzilting te veel zout. Verzilting wordt tegengegaan door goed te draineren en zuinig te irrigeren. Veelgemaakte fout: denken dat verzilting alleen door zeewater komt; in het binnenland komt het door irrigatiewater dat verdampt.
Druppelirrigatie op een boerderij in Rishpon (Israël)
WATER · MIDDEN-OOSTEN
Maatregelen tegen watertekort
Stuwdammen houden water vast voor droge tijden, voor irrigatie en voor stroom.
Druppelirrigatie: slangetjes geven water precies bij de plant. Zo verdampt er veel minder.
Ontzilting: van zeewater drinkwater maken. Dat kost wel veel energie.
Afvalwater zuiveren en opnieuw gebruiken op de akkers. Dat helpt ook tegen watervervuiling.
Syllabus 12.6 en 12.7. In Israël wordt bijna 90 procent van het gezuiverde afvalwater opnieuw gebruikt in de landbouw; dat is ongeveer de helft van al het water dat boeren gebruiken (Wikipedia, Water supply and sanitation in Israel). Voor KB en GL/TL: ook de voor- en nadelen vanuit dimensies. Voorbeeld stuwdam: voordeel sociaal-economisch (irrigatie, stroom), nadeel natuurlijk (slib blijft in het stuwmeer, veel verdamping uit het meer) en politiek (landen benedenstrooms krijgen minder water, zoals Syrië en Irak bij de dammen van Turkije). Veelgemaakte fout: denken dat een dam water 'maakt'; hij verdeelt het alleen anders over de tijd en over de landen. Image credit: Juandev / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Video: Bijzondere rondleiding: Dode Zee droogt langzaam uit (RTL Nieuws, 2018). Duur ongeveer 2,5 minuut. Correspondent Olaf Koens laat sinkholes bij de Dode Zee zien. Kijkvraag vooraf: waardoor zakt het water van de Dode Zee, en wat is daarvan het gevolg voor de mensen die er wonen? Bespreek daarna: de oorzaak ligt stroomopwaarts, bij het water dat uit de Jordaan wordt gehaald.
Zet op volgorde: zo ontstaat verzilting
Juiste volgorde zoals getoond. Verwachte fout: de tweede en derde stap omdraaien. Vraag door: welke maatregel helpt hiertegen? (druppelirrigatie, goede afvoer van water)
Waarom is druppelirrigatie een duurzame maatregel?
Er verdampt minder water, dus er is minder nodig
Er komt meer zout in de bodem, dus minder onkruid
Het water komt uit zee, dus rivieren blijven vol
De akker wordt vaker onder water gezet, dus natter
Goed: minder verdamping, dus minder water nodig, en minder zout dat achterblijft. Verwachte fout: de optie over zeewater, omdat leerlingen druppelirrigatie verwarren met ontzilting.
Wat vond je het lastigst van deze les?
De rivieren en hun stroomgebieden
Aquifers en fossiel water
Verdroging en verzilting
Maatregelen tegen watertekort
Gebruik de uitslag om les 2 te beginnen: herhaal eerst het onderdeel met de meeste stemmen.
Wat weet je nu over water in het Midden-Oosten dat je eerst niet wist?
Reflectievraag. Let op antwoorden die laten zien dat leerlingen snappen dat het water van ver komt en dat landen het stroomgebied moeten delen: dat is de kern van deze eindterm.
WATER · MIDDEN-OOSTEN
Begrippen (1/2)
stroomgebied: het hele gebied waaruit een rivier en haar zijrivieren water krijgen
aquifer: een laag in de bodem, zoals zandsteen, waarin grondwater zit
fossiel water: oud grondwater, opgeslagen toen het klimaat natter was, dat niet meer wordt aangevuld
irrigatie: akkers kunstmatig water geven uit rivieren of grondwater
druppelirrigatie: water via slangetjes druppel voor druppel precies bij de plant brengen
Deze slide heeft geen instructies
WATER · MIDDEN-OOSTEN
Begrippen (2/2)
verdroging: de grondwaterstand daalt, bodem en natuur krijgen te weinig water
verzilting: er komt steeds meer zout in de bodem, bijvoorbeeld doordat irrigatiewater verdampt
ontzilting: van zout zeewater zoet drinkwater maken
waterbeheer: alle maatregelen om genoeg, schoon en veilig water te hebben
duurzaam watergebruik: zo met water omgaan dat er ook later nog genoeg is
Deze slide heeft geen instructies
