V3 GS H2 Tussen de oorlogen deel 1

• newEditor
• Geschiedenis
• Middelbare school
• havo, vwo
• Leerjaar 3

H2 Tussen de oorlogen

2.1 Welvaart en crisis in de Verenigde Staten

Leerdoelen 2.1

2.1.1 Je kunt uitleggen welke ontwikkelingen hebben bijgedragen aan het ontstaan van een consumptiemaatschappij aan het begin van de 20e eeuw in de VS.

2.1.2 Je kunt uitleggen welke ontwikkelingen het gevolg waren van het ontstaan van een consumptiemaatschappij aan het begin van de 20e eeuw in de VS.

De VS na de Eerste Wereldoorlog (1919-1929)

• Het rijkste/welvarendste land ter wereld, terwijl Europa verzwakt was door de oorlog.

• Jaren 1920: tijd van grote veranderingen

- Uitvindingen (auto- en industrie)

- Opkomst elektriciteit

- Toename productie industrie

De VS werden een consumptiemaatschappij:
Alles in deze maatschappij staat in het teken van luxegoederen, voor rijk/middenklasse/arm

Ontstaan consumptiemaatschappij

1 Productieprocessen werden efficiënter georganiseerd , bv: de lopende band (Henry Ford, 1913). Efficiënter betekent ook vaak goedkoper > meer winst fabrikanten

2 > Hogere lonen werknemers > meer vraag naar nieuwe producten

3 De overheid geeft makkelijk leningen  aan boeren, koopt cruciale producten voor de economie voor bovenmarktste prijzen om prijzen laag te houden

3 Banken lenen makkelijk geld uit > Kleine ondernemers beginnen makkelijk een bedrijf / Grote ondernemers en boeren breiden (op krediet) hun bedrijven uit (= schaalvergroting) of mechaniseren (= aanschaf machines) om aan de vraag te kunnen voldoen

4 Veel vraag leidt uiteindelijk tot veel aanbod > Lage prijzen voor nieuwe koelkasten/strijkijzers/broodroosters/stofzuigers > consumptiemaatschappij (= luxeproducten kunnen aanschaffen die je niet persé nodig hebt)

De VS na de Eerste Wereldoorlog (1919-1929)

• Van zuinigheid naar genieten van het leven
   Jongeren waren het zat hoe de oudere 
   generaties leefden en wilden 'vrij' zijn .

• Tegenreactie!  1920: Drooglegging 
   Reden: ouderen vinden de levenswijze van
   jongeren niet oké
   Alle productie / consumptie van alcohol is 
   verboden (= grote flop: veel illegale
   brouwerijen/schenkerijen)
  > Toename criminaliteit: maffia en gangsters!

Gevolgen consumptiemaatschappij

1 Stijgende autoverkoop > 1929: 60% inwoners VS heeft een auto > aanleg wegen/bruggen , nieuwe garages, benzinestations, wegrestaurants, motels
2 Amerikanen gingen steeds vaker geld lenen (ontstaan leencultuur, kopen op krediet) en spaargeld uitgeven om producten/aandelen te kunnen kopen (ook meer uitgeven dan je hebt)

3 Meer vraag naar vrijetijdsbestedingen (uit eten in restaurants, naar sportstadions/bioscopen/ uitgaansgelegenheden) > Nieuwe dansclubs/cafés/bars etc. geopend .

4 Ontstaan van 'mode'(industrie)

5 Ontstaan van Hollywood/film(industrie)

6 Ontstaan van een tegenbeweging (= mensen die tegen deze veranderingen zijn)  > Drooglegging (P) (= verbod op alcohol tussen 1920-1933 in VS) > ontstaan van de georganiseerde misdaad/maffia (Al Capone etc.) in de VS

Leerdoelen 2.1

2.1.3. Je kunt een verband leggen tussen het ontstaan van de consumptiemaatschappij in de VS en het uitbreken van de economische crisis in 1929.

2.1.4. Je kunt gevolgen noemen die de economische crisis van 1929 had voor de inwoners van de VS.

Oorzaken economische crisis 1929

• Overproductie in de landbouwsector

- Mechanisatie (machines kopen met geleend geld).
- Ontstaan van overschotten (door hervatting landbouw EU na WO I).

• Financiële risico's banken en overheid

- De banken gaan akkoord met speculeren op aandelen met krediet / geleend geld. Geloven dat de economie alleen maar kan groeien.

- De overheid geeft leningen uit om de boeren(industrie) te helpen. Dit creëert echter kunstmatige groei (niet meer vraag/wel lagere prijzen > bubbelvorming).

Oorzaken economische crisis 1929

• Boeren, bedrijven en burgers geven veel meer geld uit dan ze hebben en gaan geld lenen:
  - Boeren lenen om hun productie te verhogen (mechanisatie)
  - Bedrijven lenen om te kunnen uitbreiden (schaalvergroting)
  - Consumenten lenen om (luxe)producten te kopen
  - Aandeelhouders lenen om (meer) aandelen te kopen
  
  bv: 'Voor elke 1$ die is verdiend, geven Amerikanen 5$ uit'
  

 

Verband consumptiemaatschappij en
economische crisis 1929

Door alle ontwikkelingen en gevolgen rond het ontstaan van de consumptiemaatschappij ontstond een oneindig optimisme in de economie, waardoor er meer en meer risico's genomen werden (spaarders geven hun geld uit, banken lenen te makkelijk geld uit etc.). 

Door dat optimisme en de genomen risico's waren mensen/ondernemers/de overheid niet voorbereid op een eventuele neergang van de economie, waardoor de klap (eco. crisis 1929) extra hard aankwam (geen buffers/geen spaargeld).

Gevolgen economische crisis 1929

24 oktober 1929: Beurskrach op Wall Street (New York)
'Zwarte donderdag': de aandelenbeurzen kelderen
Gevolg VS: mensen verkopen massaal hun aandelen, aandeelkoersen kelderen

Gevolg VS: banken komen in de problemen, gaan minder uitlenen/failliet. 

Gevolg VS: bedrijven kunnen geen geld meer lenen, faillissementen hele linie,
Gevolg VS: veel mensen ontslagen, weinig werkgevers neemt mensen aan,

Conclusie: Mensen hebben geen spaargeld of perspectief op werk meer.

                  De grote economische depressie is begonnen....

Gevolgen economische crisis 1929

Gevolgen VS in 1932:   

• Het inkomen van de Amerikanen
   50% lager dan in 1929.

• Waarde aandelen gedaald met
   88%!

• 15.000.000 Amerikanen werkloos (25% van beroepsbevolking)!

In Europa vooral GB en DU getroffen.

Gevolgen economische crisis 1929

Gevolg buiten VS: De VS importeert veel minder producten uit Europa > daardoor raken raken ook Europese landen in een economische crisis, met massawerkloosheid en faillissementen tot gevolg.

Gevolg buiten VS: De VS heeft na WO I veel geld uitgeleend aan Europese landen, waaronder Duitsland (Dawesplan), de VS wil dat geld nu versneld terughebben > diepe crisis in Duitsland.

Gevolg (buiten) VS: Steeds meer mensen verliezen het vertrouwen in het kapitalistisch en democratisch systeem.

Leerdoelen 2.1

2.1.5. Je kunt uitleggen welke verschillen er bestonden in de aanpak van de economische crisis van 1929 door president Hoover en later door president F.D. Roosevelt.

President Hoover
(1929-1933)

• Veel mensen zijn dakloos, geen 
   werkloosheidsuitkering

• Ontstaan sloppenwijken, deze worden 
    spottend 'hoovervilles' genoemd

• Opvatting Republikeinse president Hoover:   optimistisch, wachten tot de economie zich
   vanzelf hersteld, geen overheidsingrijpen.  Liberaal/conservatief (vrijheid/behoudend)

• Herstel bleef uit, prijzen/salarissen daalden!

• 1932: niet herkozen, de Democraat
    Franklin D. Roosevelt wordt president VS.

  
  

Gevolgen economische crisis 1929

Kregen de naam Hoovervilles

President Roosevelt
(1933-1945)

• Roosevelt liet de wel overheid ingrijpen in de economie > New Deal. Zo worden miljoenen Amerikanen aan het werk gezet/geholpen.

• Strenger toezicht op banken en industrie.

• Meer rechten werknemers en vakbonden, beter loon en arbeidstijden.

• Andere opvattingen als Democraat: sociaal en progressief (gelijkheid bevorderen/ingrijpen)

• Langzaam ging het beter, maar er komt lang nog geen definitief einde aan de crisis door de New Deal (1938: nog 9.000.000 werklozen)

Hoovervilles

The New Deal

2. Tussen de oorlogen 

2.3 Duitsland van democratie naar dictatuur

Leerdoelen 2.3

2.3.1 Je kunt uitleggen welke politieke problemen ontstonden in Duitsland.

2.3.2 Je kunt uitleggen welke economische problemen ontstonden.

2.3.3 Je kunt uitleggen hoe Hitler aan de macht kwam.

2.3.4 Je kunt uitleggen hoe Duitsland een totalitaire dictatuur werd.

Interbellum

• Een interbellum (van het Latijn inter, tussen en bellum, oorlog) is een periode tussen twee oorlogen.

• Het interbellum is de periode tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog (1919-1939)

Spotprent over Verdrag van Versailles.

"Je moet de vredesvoorwaarden slikken, of jullie willen of niet.

Uitkomsten Verdrag van Versailles

nov. 1918: Wilhelm II moet aftreden > vlucht naar NL

jan-maart 1919: De Spartacusopstand

De Spartacusopstand

De Spartacusopstand o.l.v. Rosa Luxemburg en Karl Liebknecht. Communistische staatsgreep uit jan. 1919 wordt neergeslagen door de regering bestaande uit socialisten, liberalen, katholieken.

Dolkstootlegende

• Rechtse groeperingen vonden dat het leger was verraden > Veel voormalige soldaten nemen wapens mee van het front naar huis.

• Schandelijke vrede de schuld van de de politieke machthebbers: joden en communisten. Dit is een deel van de basis waar later Hitler gebruik van maakt.

Verklaringen pol/eco problemen DU

• Eerste keer een democratie in Duitsland: Republiek van Weimar (1919)

• Verlies van de oorlog komt hard aan, zowel emotioneel als economisch. 

• De herstelbetalingen zijn niet op te brengen door de Duitse regering, en de inflatie is groot.

Bezetting van het Ruhrgebied

1923-1924

• Omdat Duitsland de herstelbetalingen niet meer kan opbrengen >
  Franse troepen bezetten het Ruhrgebied om Duitsland te dwingen tot betalen.

• Dit was toegestaan volgens het Verdrag van Versailles.

Bezetting Ruhrgebied > (Hyper)inflatie

Hyperinflatie

Hyperinflatie

Bierkellerputsch

1923

• Hitler's mislukte staatsgreep (putsch) in München: Hij wordt gearresteerd en veroordeeld tot een gevangenisstraf van 5 jaar. 

Hitler wordt vrijgelaten

1924

Hitler hoeft uiteindelijk slechts 9 maanden van zijn straf uit te zitten in de Landsberg-gevangenis

1924: Dawesplan 

Duitsland 

1924-1929

• Politiek en economisch gaat het beter met het land

• Er wordt volop gefeest en gevierd dat er weer betere tijden zijn aangebroken

• De Amerikanen steunen de Duitse economie met het Dawesplan

• Mensen hebben weer vertrouwen en lijken Hitler te zijn vergeten...

Plan van de Verenigde Staten om de Duitse economie te ondersteunen met leningen en investeringen (1924).

Crisis in de wereld 

vanaf 1929

• Door overproductie van fabrieken, veel kopen op afbetaling en teveel vertrouwen in aandelenhandel, klapt de Amerikaanse economie in elkaar: Beurskrach!

• Landen die veel met de VS handelen, worden de crisis mee in gesleept...

Partij van de st(r)aat

• 1919 > Hitler in dienst van het leger > onderzoeken of kleine politieke groepen in Duitsland bedreiging zijn voor de Republiek van Weimar.

• Deze groepen waren vaak nationalistische en zeer teleurgestelde Duitsers.

• Bij één van de partijen sluit Hitler zich uiteindelijk aan: de DAP

Partij van de st(r)aat

• Hitler blijkt een talent te hebben voor het houden van toespraken. Deze toespraken worden gehouden in bierkelders. 

• Binnen de partij, inmiddels omgedoopt tot de NSDAP (Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij), neemt Hitler steeds meer de rol van spreker en leider op zich.

Partij van de st(r)aat

• Hitler's ideeën zijn al die tijd vrijwel niet veranderd:
  

1. Weg met het Verdrag van Versailles.

2. Weg met de Weimarrepubliek.

3. Weg met de werkloosheid.

Partij van de st(r)aat

• Hitler's ideeën konden vanwege drie redenen op enthousiasme rekenen:
  

1. veel Duitsers onder de indruk van de toespraken en idealen van Hitler.

2. de NSDAP liet propaganda verspreiden: optochten, posters en kranten.

3. de nazis gebruiken intimidatie en geweld om hun doel te bereiken (SA, vooral tegen communisten).

Werkloosheid Duitsland in duizenden

Verkiezingsuitslag NSDAP in %

Door één brand alle macht

• 1932: de NSDAP grootste partij, in 1933 wordt Hitler rijkskanselier.
  

• 1933: brand in de Rijksdag door een Nederlandse communist: de Rijksdagbrand
  
  

• Als gevolg van de brand roept Hitler de noodtoestand uit. 
  

• Hitler drukt de Machtingswet door: wet om Duitsland te besturen zonder parlement. 

Totale gelijkschakeling

• Hitler wilde DU weer een groot en machtig maken (Derde Rijk) en streefde naar een totalitaire samenleving.

•  Om dit te realiseren onderging Duitsland binnen twee jaar een proces van nazificatie en gelijkschakeling. 

• Andere politieke partijen werden verboden en tegenstanders werden opgesloten in bijv. Dachau.

Indoctrinatie op alle niveaus van de samenleving

• Schoolboeken vervangen door leermethodes van de nationaalsocialisten. 

• Jongens moesten lid worden van de Hitlerjugend en meisjes van de Bund Deutscher Mädel. 

Klaslokalen in Nazi-Duitsland

De SA (Stürmabteilung)

• Nacht van de Lange Messen juni 1934.

• De top van de SA wordt vermoord door de SS.

Eén volk, één ras

• NSDAP: Arische ras waren Übermenschen. Het beste ras, alle andere rassen ondergeschikt.

• Daarnaast Untermenschen, in het bijzonder het Joodse volk (Antisemitisme) 

• Neurenbergerwetten (1935) werden aangenomen. 

• Kristallnacht (1938), veel Joden vluchten uit Duitsland.

Neurenberger wetten: wegbereider voor de Holocaust

1. Wet ter bescherming van Duits bloed en Duitse eer: voor Joden verboden te trouwen met niet-Joodse Duitsers.

2. De Burgerschapswet: heeft als doel vast te stellen wie Joods is en wie niet; Joden mogen niet meer in overheidsdienst werken. 

3. Wet ter bescherming van de Genetische Gezondheid: koppels die willen trouwen moeten medisch onderzoek ondergaan om vast te stellen of zij 'geschikte kinderen' voort kunnen brengen.

Binnenlandse successen

• Ondanks terreur en Jodenvervolging steeg de populariteit van Hitler: er kwam een einde aan de economische crisis.

• Werkeloosheid daalde: werkverschaffingsprojecten.

• Rijksarbeidsdienst ingevoerd: alle mannen van 18 jaar en ouder verplicht een halfjaar voor de overheid gaan werken.

Voorbereiden voor oorlog

• Ook de dienstplicht werd afgeschaft tegen het Verdrag van Versailles in: meer soldaten = meer banen.

• Wapenindustrie werd uitgebreid: nog meer banen

• Door deze positieve economische ontwikkelingen volgen en geloven Duitsers massaal hun Führer, Adolf Hitler.