Hoofdstuk 6:
Hormonaal stelsel
Hoofdstuk 6:
Hormonaal stelsel
Hormonaal stelsel
Of endocrien stelsel
Communicatie tussen de cellen
Hormoon = chemische boodschapper
Gesecreteerd door endocriene klieren
Communicatie
4 mechanismen van celcommunicatie:
Direct contact
Synaptisch contact
Endocriene signalering
Paracriene signalering
Endocriene vs. exocriene klier
Chemische boodschappers
Neurotransmitter
zenuwstelsel
Hormoon
Regulatorische, chemische stof die wordt gesecreteerd in de extracellulaire vloeistof en getransporteerd door het bloed
Bestemming kan ver zijn van de bron
Endocrien stelsel
Organen en weefsels die hormonen produceren
De bestemming moet receptoren hebben voor het hormoon om te kunnen reageren
5
Chemische boodschappers
Paracriene regulatoren worden niet getransporteerd door het bloed
Lokale communicatie (bv. binnen 1 orgaan)
Feromonen zijn stoffen die worden vrijgezet in de omgeving om te communiceren met andere organismen (al dan niet van dezelfde soort)
Spelen geen rol in het metabolisme
6
Chemische boodschappers
Bepaalde neurotransmitters kunnen ook fungeren als hormoon
vb. adrenaline, noradrenaline
Neuronen kunnen zgn. neurohormonen secreteren in het bloed: = neurosecretie
vb. antidiuretisch hormoon, dopamine
7
8
Axon
Neurotransmitters
Glands
Paracrine secretion
Extracellular
space
Hormones
carried by blood
Receptor
proteins
Target cell
Paracriene regulatoren
Komen voor in de meeste organen:
Groeifactoren
Proteïnen die groei en celdeling stimuleren
Epidermale groeifactoren
Activeert mitose in oa. de huid
Nerve growth factor
Stimuleert groei en overleving in neuronen
Insulin-like growth factors
Stimuleert celdeling in been
…
Cytokines
Regulatie van celdeling; rol in het immuunsysteem
9
Paracriene regulatoren
Bloedvaten:
Stikstofmonoxide (NO)
Geproduceerd door endotheel van de bloedvaten
verwijdt slagaders om bloeddruk te regelen
Endotheline
stimuleert vasoconstrictie
Bradykinine
stimuleert vasodilatatie
Paracriene regulatie werkt complementair aan autonoom zenuwstelsel
10
Paracriene regulatoren
Prostaglandines
Vetzuurderivaten geproduceerd door de meeste organen
Reguleren verscheidene processen
Contractie van gladde spieren, longfunctie, geboorte, ontstekingen, pijnperceptie,...
Synthese wordt geïnhibeerd door aspirine en ibuprofen
11
Endocrien stelsel
Alle organen die hormonen secreteren
Endocrien: secretie in extracellulaire vloeistof en getransporteerd door het bloed
Verschil met exocrien: secretie via een kanaal in de buitenwereld (darmstelsel of huid; dus geen hormonen)
Kenmerken van hormonen
Moeten regulatorische informatie overbrengen aan doelwitcellen
Moeten voldoende stabiel zijn om niet afgebroken te worden voor doelwitcel is bereikt
12
13
Adenohypofyse
Hypothalamus
Neurohypofyse
Hypofyse
Thymus
Schildklier
Pancreas
Testes
(in mannen)
Ovaria (in vrouwen)
Epifyse
Bijschildklieren
Bijnieren
Hormonen
Peptiden en proteïnen
Ketens van aminozuren
Bv. insuline, glycoproteïnen, oxytocine,
Aminozuurderivaten
Afgeleid van aminozuren
Bv. catecholamines, schildklierhormonen, melatonine
Steroïden
Afgeleid van cholesterol
Bv. geslachtshormonen, corticosteroïden
Hormonen zijn of lipofiel of hydrofiel
14
Gly Ile Val Glu Gln Cys Cys Ala Ser Val Cys Ser Leu Tyr Gln Leu Glu Asn Tyr Cys Asn
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21
Phe Val Asn Gln His Leu Cys Gly Ser His Leu Val Glu Ala Leu Tyr Leu Val Cys Gly Glu Arg Gly Phe Phe Tyr Thr Pro Lys Ala
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30
A-keten
B-keten
S
S
S
S
Voorbeeld van proteïne/peptidenhormonen: (runder)insuline
S
S
Hormonen
Trijodothyronine T3
Dopamine
Norepinephrine (= noradrenaline)
Epinephrine (= adrenaline)
Thyroxine T4
Hormonen
Tyrosine
Voorbeelden van aminozuurderivaten
Cholesterol
Oestradiol
Cortisol
Testosteron
Hormonen
Voorbeelden van steroïdhormonen
18
Hydrophilic
ransport proteins
5
Activated
4
Target cell
Nontarget
cells
3
Activated
3
Target cell
Nuclear
receptor
5. Unused,
deactivated
hormones
are removed
by the liver
and kidney.
4. Target cells
possess
receptors,
and are
activated by
hormones.
Lipophilic
3. Nontarget
cells lack
receptors,
and cell
stimulation
does not
occur.
Nontarget
cells
T
1
1
Blood
vessels
Hormones
Secretory
vesicles
Extracellular
fluid
Extracellular
fluid
Endocrine gland B
1. Hormones
secreted into
extracellular
fluid and
diffuse into
bloodstream.
Hormones
4
Endocrine gland A
Membrane
receptors
2. Hormones
distributed by
blood to all
cells. Diffuse
from blood to
extracellular
fluid.
2
Lipofiele hormonen
Vetoplosbaar
Steroïden, retinal
Worden in het bloed gebonden aan transportproteïnen
Bij doelwitcel worden ze losgelaten van hun transportproteïne
Kunnen doorheen plasmamembraan
Binden aan intracellulaire receptoren in cytoplasma of nucleus
Hormoon-receptor complex bindt vervolgens het DNA
Reguleert op deze manier de genexpressie
19
20
Copyright © The McGraw-Hill Companies, Inc. Permission required for reproduction or display.
Receptor
Protein
Lipophilic hormones
Hormone response element
Cytoplasm
Plasma membrane
Nucleus
Blood
plasma
DNA
mRNA
1. Hormone passes
through plasma
membrane
2. Inside target cell
the hormone
binds to a receptor
protein in the
cytoplasm or
nucleus
3. Hormone-receptor
complex binds to
hormone response
element on DNA,
regulating gene
transcription
4. Protein synthesis
5. Change in protein
synthesis is cellular
response
Please note that due to differing operating systems, some animations will not appear until the presentation is viewed in presentation mode (Slide Show view). You may see blank slides in the “Normal” or “Slide Sorter” views.
All animations will appear after viewing in Slide Show mode and playing each animation. Most animations will require the latest version of the Flash Player, which is available at http://get.adobe.com/flashplayer.
Hydrofiele hormonen
Wateroplosbaar
Peptiden, proteïnen, glycoproteïnen, catecholamines
Kunnen niet door celmembraan (te groot of te polair)
Binden receptoren op celmembraan
Signaaltransductieweg wordt geïnitieerd:
Proteïnekinases worden geactiveerd
PK’s activeren of inactiveren proteïnen via fosforylering
Second messengers geproduceerd
vermenigvuldigen het signaal
22
Hydrofiele hormonen
Receptor tyrosinekinasen
Voor sommige hormonen is de receptor zelf een kinase (bv. insuline)
Second-messenger systemen
2 belangrijkste systemen:
cAMP via adenylaatcyclase
Inositol trifosfaat IP3, diacylglycerol (DAG)
Werken via GPCR (G proteïne-gekoppelde receptoren)
Bij activatie zal een enzym worden geactiveerd dat de second messenger zal produceren of inhiberen
23
24
P
P
P
P
GTP
GTP
1. Receptors Function as Kinase Enzymes
γ
α
β
2. Receptors Activate G Proteins
Hormones
GPCR
GPCR
Second messenger-
generating enzyme
Active G
protein
Second
messenger
Active
protein kinase
Target
proteins
Inactive
protein kinase
Inactive G
protein
Cellular
response
ATP
Hormone
Receptor
Inactive
Active kinase
domain
ADP
Phosphorylated
protein
Target
protein
Cellular
response
GDP
25
Please note that due to differing operating systems, some animations will not appear until the presentation is viewed in presentation mode (Slide Show view). You may see blank slides in the “Normal” or “Slide Sorter” views.
All animations will appear after viewing in Slide Show mode and playing each animation. Most animations will require the latest version of the Flash Player, which is available at http://get.adobe.com/flashplayer.
Hydrofiele hormonen
GPCRs:
De respons van de cel hangt af van het type G proteïne
Sommige G proteïnen stimuleren de productie van second messengers (bv. Gsα)
Sommige G proteïnen inhiberen de productie van second messengers (bv. Giα)
Andere…
Daardoor kan zelfde hormoon een verschillende respons uitlokken in verschillende cellen!
Zelfde receptor kan gekoppeld zijn aan een ander G proteïne in een andere cel
27
Please note that due to differing operating systems, some animations will not appear until the presentation is viewed in presentation mode (Slide Show view). You may see blank slides in the “Normal” or “Slide Sorter” views.
All animations will appear after viewing in Slide Show mode and playing each animation. Most animations will require the latest version of the Flash Player, which is available at http://get.adobe.com/flashplayer.
De endocriene klieren
Hypofyse
Adenohypofyse
Neurohypofyse
Epifyse
Hypothalamus
Schildklier (of thyreoïdea)
Bijschildklieren (parathyreoïdea)
Thymus (zwezerik)
Bijnieren
Pancreas
Gonaden (testes/ovaria)
(Maag, darm)
(Nieren)
(Hart)
29
Hypofyse
Hangt via steel onder de hypothalamus
Bestaat uit
Adenohypofyse (voorste deel)
Kliervormig
Neurohypofyse (achterste deel)
Vezelig doordat het axonen bevat die vertrekken uit hypothalamus
Produceren verschillende hormonen
30
Ontwikkeling van de hypofyse
Hypofyse
Neurohypofyse
Stockeert en zet 2 hormonen (ADH en oxytocine) vrij die door de neuronen van de hypothalamus worden geproduceerd
Vrijzetting vereist dus zowel zenuwstelsel als endocrien stelsel: neuroendocrine reflex
Antidiuretisch hormoon (ADH)
Peptidehormoon dat waterheropname door de nieren stimuleert
Inhibeert dus diurese (urineproductie)
Vasoconstrictor
Oxytocine
Peptidehormoon dat melksecretie stimuleert
Stimuleert eveneens baarmoedercontracties tijdens de geboorte
Reguleert reproductiegedrag (knuffelhormoon)
32
SON
PVN
34
Effector
Effector
Integratiecentrum
Respons
Respons
Stimulus
Dehydratatie
Stimulus
Stimulus
Sensor
Sensor
( – )
( – )
Osmotische
concentratie van
bloed stijgt
Verlaagt bloed-
volume en -druk
Osmoreceptoren
in CZS controleren
concentratie
Baroreceptors
in aorta
controleren druk
Negatieve
feedback
Negatieve
feedback
Water terug bij
bloed
• ADH verlaagt
urinevolume
ADH gesynthetiseerd
door neuro-
secretorische cellen
in de hypothalamus,
wordt vrijgezet door
neurohypofyse in
het bloed
• ADH stimuleert
vasoconstrictie
Verhoging
bloeddruk
Please note that due to differing operating systems, some animations will not appear until the presentation is viewed in presentation mode (Slide Show view). You may see blank slides in the “Normal” or “Slide Sorter” views.
All animations will appear after viewing in Slide Show mode and playing each animation. Most animations will require the latest version of the Flash Player, which is available at http://get.adobe.com/flashplayer.
Adenohypofyse
Behoort niet tot het zenuwstelsel
Produceert minstens 7 essentiële hormonen
Tropische hormonen (tropines)
ingedeeld in peptide-, proteïne- en glycoproteïnehormonen
Beïnvloeden andere endocriene klieren
36
Ovarium
Testis
Beenderen
en spieren
Spieren
van de
uterus
Groeihormoon (GH)
Schildklier
Adrenale
cortex
Thyroïdstimulerend
hormoon (TSH)
Adrenocorticotroop
hormoon (ACTH)
Adeno-
hypofyse
Hypothalamus
Antidiuretisch
hormoon (ADH)
Nierkronkel-
buisjes
Oxytocine
Prolactine (PRL)
Melanocyt-stimulerend hormoon (MSH)
Stimulatie van
melanocyten
Melkklieren
bij zoogdieren
Gonadotrope hormonen :
follikelstimulerend
hormoon (FSH) en
luteïniserend hormoon (LH)
Neuro-
hypofyse
Adenohypofyse
Peptidehormonen
Korte ketens, geknipt uit langer precursorproteïne (POMC)
Adrenocorticotroop hormoon (ACTH) of corticotropine
Stimuleert de vrijzetting van corticosteroïden door de bijnieren
Melanocyt-stimulerend hormoon (MSH)
Stimuleert de productie van melanine door de melanocyten in de huid
Stimuleert voedselopname
Proteïnehormonen
Groeihormoon (GH)
Stimuleert groei via promoten van vele signaalwegen
Prolactine (PRL)
Stimuleert de melkproductie
Vele functies gekend/ ook geproduceerd door ≠ weefsels in lichaam
Reguleert elektrolytenverhouding vnl. bij vissen
Rol bij broedzorg
38
MSH controleert kleurverschil winter- en zomervacht
heeft ook invloed op voedselopname
41
Adenohypofyse
Groeihormoon
Stimuleert proteïnesynthese en groei van spier- en bindweefsel
Stimuleert productie van insuline-achtige groeifactoren die celdeling in been stimuleren
Gigantisme vs dwerggroei
Reguleert ana-/katabolisme van proteïnen, lipiden en koolhydraten in adulten
Acromegalie: abnormale groei van extremiteiten
42
43
acromegalie
44
Transgene dieren die extra GH produceren
Controle dieren van dezelfde leeftijd
Adenohypofyse
Glycoproteïnehormonen
Dimeren uit een a- en een b-subeenheid
Thyroïdstimulerend hormoon (TSH) of thyrotropine
Stimuleert de schildklier tot vrijzetting van thyroxine (T4) en trijodothyronine (T3)
Luteïnizerend hormoon (LH) of lutropine
Stimuleert vrijzetting van testosteron bij mannen
Stimuleert ovulatie en vorming corpus luteum bij vrouwen
Follikelstimulerend hormoon (FSH)
Stimuleert spermatogenese bij mannen
Rijping van eitje bij vrouwen
FSH en LH zijn beide gonadotropines
46
Gonadotropines
Follikel-stimulerend hormoon (FSH)
(v) rijping van Graafse follikel (+ oestradiolsecretie)
(m) rijping van zaadcellen
Luteïniserend hormoon (LH)
(v) ovulatie en vorming van geel lichaam
(m) stimulatie van Leydigcellen (testosteronsecretie)
Adenohypofyse
Wordt gereguleerd door hormonen van de hypothalamus
Neuronen van de hypothalamus secreteren hormonen die de vrijstelling van andere hormonen in de hypofyse stimuleren of inhiberen
Via de hypothalamohypofyseale poort
Releasing hormones: thyrotropin-releasing hormone (TRH), corticotropin-releasing hormone (CRH), gonadotropin-releasing hormone (GnRH), growth hormone-releasing hormone (GHRH)
Inhibiting hormones: somatostatin (GHIH), prolactin-inhibiting factor (PIF) = dopamine, MSH-inhibiting hormone (MIH = dopamine)
Wordt ook gereguleerd door eigen hormonen via negatieve feedback
Bloedspiegels worden constant gehouden
48
49
Portal veins
Hypothalamus
Adenohypophysis
Secondary capillaries
Neurohypophysis
Primary capillaries
Hormones
Portal veins
Neuron cell
bodies
Axons to primary
capillaries
Axons to primary
capillaries
Primary
capillaries
50
Hormones
( + )
( + )
( + )
( – )
( – )
Negative
feedback
Target
cells
Hypothalamus
Releasing hormones
(TRH, CRH, GnRH)
Adenohypophysis
Tropic hormones
(TSH, ACTH, FSH, LH)
Thyroid, adrenal
cortex, gonads
Target Glands
Voorbeeld Negatieve Feedback
adenohypofyse
Negatieve
feedback
inhibitie
Negatieve
feedback
inhibitie
schildklier
Hypothalamus
TSH
(Thyroid-stimulating hormoon)
Thyroxine
TRH
(Thyrotropin-releasing hormoon)
Voorbeeld Negatieve Feedback
Schildklier
Onder de adamsappel
Secreteert
Schildklierhormonen
Verhogen basaal metabolisme
Essentieel voor ontwikkeling
Werken vaak synergetisch met andere hormonen
Metamorfose bij amfibieën
Thyroxine (T4)
Wordt omgezet tot T3 in de doelwitcellen door deiodinases
Triiodothyronine (T3)
Actievere vorm van T4, maar minder stabiel
Calcitonine
Peptidehormoon
Stimuleert de opname van Ca2+ in beenderen (verlaging Ca2+ in bloed)
52
T4
T3
thyroxine en trijoodthyronine
T4
T3
Kropgezwel (struma) door gebrek aan jodium in dieet
Please note that due to differing operating systems, some animations will not appear until the presentation is viewed in presentation mode (Slide Show view). You may see blank slides in the “Normal” or “Slide Sorter” views.
All animations will appear after viewing in Slide Show mode and playing each animation. Most animations will require the latest version of the Flash Player, which is available at http://get.adobe.com/flashplayer.
55
–35
–30
–25
–20
–15
Days from emergence of forelimb
–10
–5
0
+5
+10
+20
Thyroxine production
Forelimbs emerge.
Rapid growth
Rapid differentiation
Premetamorphosis
Prometamorphosis
Climax
Receptor stimulation
Hypothalamus stimulation
Hypothalamus
stimulates
adenohypophysis to
secrete TSH.
TSH stimulates thyroid to produce
thyroxine.
Reduced growth,
rapid differentiation
Tail is reabsorbed.
56
Axolotl:
Injectie
T3, T4 of TSH
Schildklierhormonen en metabolisme
Bij gebrek aan jodium wordt de schildklier over-gestimuleerd en ontstaat een kropgezwel of goiter
Uitpuilende ogen ten gevolge van hyperthyroïdie
Cretinisme door sterke hypothyroïdie tijdens de ontwikkeling
Bijschildklieren
4 kleine klieren achter de schildklier gelegen
Produceren parat(hyreoïd)hormoon (PTH):
Verhogen Ca2+-spiegels in het bloed
Door stimulatie van osteoclasten om calciumfosfaat op te lossen
Door stimulatie van de nieren om Ca2+ op te nemen uit urine
Door een enzym te activeren dat vitamine D activeert
Vitamine D stimuleert de absorptie van Ca2+ door de darmen
59
60
Respons
Stimulus
Bijschildklieren
Bijschildklieren
( + )
( + )
( + )
( – )
Effector
Effector
Effector
Lage bloed Ca2+
Secreteert
PTH
Negatieve feedback
Verhoogde
absorptie van Ca2+
door darm (via
activatie van
vitamin D)
Reabsorptie van
Ca2+, excretie
van PO4 3–
Osteoclasten
lossen Ca(PO4)2
kristallen op in been,
Ca2+ wordt vrijgezet
Verhoogde
Ca2+ in bloed
61
Thymus
Thymosines:
Rol bij immuunsysteem
In de thymus rijpen de witte bloedcellen tot T-lymfocyten
(T-helpercellen, cytotoxische T-cellen, natural killer cellen)
Atrofiëert bij volwassenen
Insulin-like growth factor, angiotensinogeen
Atriaal Natriuretisch Peptide
Lever
Hart
Bijnieren
Merg (binnenste deel)
Wordt gestimuleerd door het sympathisch zenuwstelsel
Secreteert catecholamines adrenaline en noradrenaline
Cortex (buitenste deel)
Wordt gestimuleerd door ACTH
Secreteert corticosteroïden
Glucocorticoïden (bv. cortisol, cortisone) hebben een invloed op de glucose homeostase
Eveneens rol in het immuunsysteem
Stresshormonen
Mineralocorticoïden reguleren de mineralenbalans
Vnl. Aldosterone
Stimuleert actieve reabsorptie van Na+ in nieren
Stimuleert actieve secretie van H+ en K+ in nieren
Secundaire site voor productie van androgenen
62
Cortex
Medulla
Ureter
Aorta
Linker bijnier
Rechter bijnier
nier
Vena
cava
Bijnieren
64
Bijniermerg (ontstaan uit neurale kam)
Bijniercortex (mesodermaal)
Effector
Effector
Catecholamine Hormonen
Glucocorticoïden
• Lange-termijn stressrespons
• Korte-termijn stressrespons
( + )
( – )
• Effecten op cardiovasculair
stelsel, koolhydraten en
lipide metabolisme, en CZS
• Effecten op lipide en koolhydraat-
metabolisme, immuunstelsel
en herstelmechanismen
ACTH gesecreteerd
Door de
adenohypofyse
Sympathische
axonen
Sympathisch zenuw-
stelsel
Negatieve
feedback
Adenohypofyse
Stress
Stimulus
Pancreas
Exocriene en endocriene klier
Verbonden met de duodenum van de dunne darm via de ductus pancreaticus
Eilandjes van Langerhans zijn celclusters verspreid over de pancreas
Reguleren de bloedsuikerspiegel door 2 antagonistische hormonen:
Insuline
Gesecreteerd door de b-cellen van de eilandjes
Stimuleert opname van bloedglucose door de lever en spieren en hun omzetting tot glycogeen (en de omzetting van vetzuren tot vetten in vetcellen)
Glucagon
Gesecreteerd door a-cellen van de eilandjes
Stimuleert de hydrolyse van glycogeen in de lever en vetten in vetweefsel
65
67
( – )
( – )
Bloedsuiker stijgt
Stimulus
Bloedsuiker daalt
Stimulus
Na de maaltijd
Tussen maaltijden
Effector
Effector
Negative feedback
Negative feedback
Verhoogde glucagon
productie
door -cellen
Verhoogde insuline
productie
door β-cellen
Respons
Respons
Glucose wordt opgenomen
uit het bloed,
daling bloedsuiker
Glycogeen wordt afgebroken
tot glucose en gesecreteerd in
bloed, stijging bloedsuiker
( + )
( + )
Sensor
Eilandjes van
Langerhans
Diabetes
Diabetici kunnen geen glucose opnemen uit het bloed
Type I (insuline-afhankelijke diabetes)
b-cellen secreteren geen insuline (meer)
Behandeling door dagelijkse inspuitingen met insuline
Type II (insuline-onafhankelijke diabetes)
Meest voorkomend (“ouderdomsdiabetes”)
Wel insuline aanwezig, maar te weinig insulinereceptoren
Kan behandeld worden via dieet en beweging
68
Gonaden
Ovaria en testes
Produceren geslachtshormonen die voortplanting reguleren
Oestrogenen en progesterone
Vrouwelijke hormonen
Oestradiol en progesterone
Androgenen
Mannelijke hormonen
Testosteron en derivaten
69
70
Mannelijk voortplantingsstelsel
Hormonale regulatie
GnRH van de hypothalamus stimuleert de hypofyse ter vrijzetting van FSH en LH
FSH stimuleert de cellen van Sertoli waardoor de gameto- en spermatogenese worden gepromoot
LH stimuleert de Leydigcellen om testosteron te secreteren
Negatieve feedback via inhibine en testosteron
71
72
Hormonale interacties tussen de testes en adenohypofyse
( + )
( + )
( + )
( + )
Hypothalamus
GnRH
Anterior pituitary gland
Inhibition
Spermatogenesis
Inhibin
Inhibition
Inhibition
Inhibition
Testosterone
Leydig
cells
Maintains secondary
sex characteristics
Testis
Sertoli
cells
FSH
LH
( + )
( – )
( – )
( – )
( – )
Doelwitorganen van testosterone
Groei van de manen bij een leeuw
Kam, lellen en staart bij de haan vs. hen
Kraaiende haan
Ontwikkeling spiermassa bij bodybuilders
Geslachtshormonen bij vrouwen
FSH stimuleert ontwikkeling van Graafse follikels en productie van oestrogenen
LH stimuleert eisprong en vorming geel lichaam
oestrogenen stimuleren
- ontwikkeling primaire geslachtskenmerken
- ontwikkeling secundaire geslachtskenmerken
- reguleren voortplantingscyclus
Vrouwelijk voortplantingsstelsel
Folliculaire fase
Verschillende follikels worden aangezet tot ontwikkeling door FSH
1 enkele follikel bereikt volle maturiteit als tertiaire of Graafse follikel
Oestradiol veroorzaakt groei van het endometrium
Proliferatieve fase van het endometrium
Primaire oöcyt vervolledigt meiose I
Geeft ontstaan aan 1 grote secundaire oöcyt en 1 klein polair lichaampje
79
80
Folliculaire fase
Secundaire oöcyt begint meiose II
Stopt ontwikkeling in metafase II
Hervat ontwikkeling enkel na bevruchting
Secondaire oocyt
Granulosa cellen
Antrum
Vrouwelijk voortplantingsstelsel
Ovulatie
Oestradiolpiek stimuleert secretie van LH door de hypofyse
LH piek zorgt dat Graafse follikel barst waardoor de secundaire oöcyt in het oviduct terechtkomt
Wanneer de oöcyt niet wordt bevrucht, atrofieert ze
Wanneer ze wordt bevrucht, zal meiose II worden vervolledigd, waardoor een rijp eitje wordt gevormd en een 2de poollichaampje
Fusie van de kern van het ei en de spermacel resulteert in een zygote
81
Vrouwelijk voortplantingsstelsel
Luteale fase
LH stimulatie transformeert de Graafse follikel tot corpus luteum (geel lichaam)
Corpus luteum secreteert oestradiol en progesteron
Dit oefent een negatieve feedback uit op FSH en LH
Zorgt dat andere follikels stoppen met groeien
Oestradiol en progesteron zorgen dat het endometrium meer doorbloed wordt en groeit
Secretorische fase van het endometrium
Bereidt uterus voor op embryo-implantatie
82
Vrouwelijk voortplantingsstelsel
Luteale fase
Zonder bevruchting atrofieert het corpus luteum door daling in LH
Daardoor dalen oestradiol- en progesteronspiegels drastisch, waardoor het endometrium wordt afgeworpen
Menstruele fase van endometrium
83
Vrouwelijk voortplantingsstelsel
Luteale fase
Als oöcyt wordt bevrucht, zal het corpus luteum worden onderhouden door choriogonadotropine (hCG)
Door cellen van het embryo die later de placenta vormen
Corpus luteum houdt oestradiol- en progesteronspiegels hoog en voorkomt menstruatie, tot de placenta de productie overneemt
(Omdat hCG afkomstig is van het embryo, wordt dit gebruikt bij zwangerschapstesten)
84
85
Menstruation
Inhibition
Inhibition
Hypothalamus
Inhibition
Estradiol
Progesterone
LH
Ovarian events Hormone levels
Follicular Maturation
Cycle
Cycle
Cycle
Cycle
Cycle
Cycle
Cycle
Cycle
Cycle
Cycle
Follicle recruitment
Primary
follicles
Secondary
follicle
Ovary
Anterior-
pituitary
gland
FSH
Inhibition
GnRH
( – )
( – )
( – )
( – )
( – )
( – )
( + )
( + )
( + )
( – )
( – )
5
7
9
11
13
17
21
25
27
28
Follicular phase
Ovulation
0
Ovarian cycle
Dominant follicle
Graafian follicle
1
3
15
19
Luteal phase
Corpus luteum
Luteal
regression
Tertiary
follicle
Geslachtshormonen bij vrouwen
niet-zwanger:
progesteron (geel lichaam) stimuleert de secretiefase van de uteruswand ter voorbereiding van eventuele innesteling van eicel gedurende een korte periode
zwanger:
- choriogonadotropine (placenta) houdt geel
lichaam actief tijdens zwangerschap
- geel lichaam + placenta produceren
oestrogenen en progesteron
Contraceptie
Onthouding
Geen seksuele betrekkingen: meest betrouwbaar.
Sperma blokkage
Verhindert de passage van sperma
Condoom, pessarium, diafragma
Verhinderen van ovulatie
Pil: progesteron- (en oestrogeen) derivaten: voorkomt ontwikkeling van follikel
Pil huidimplantaat
Verhindering van implantatie embryo
Spiraal: intra-uterien (IUD)
“Morning-after pill,” of “plan B”
Sterilisatie
Vasectomy (m)
Ligatie van eileider (v)
Epifyse
In de hersenen
Secreteert melatonine:
Synchroniseert de verschillende lichaamsprocessen in een circadiaans en seizoensgebonden ritme
Secretie van melatonine wordt geactiveerd in het donker
Gereguleerd door noradrenaline
91
Andere hormonen bij vertebraten
Spijsverteringsstelsel:
gastrine (maag, secretie maagsap)
secretine (duodenum, secretie pancreasenzymen)
cholecystokinine (duodenum, vrijgave gal)
ghreline (hongerhormoon, in vele weefsels geproduceerd)
Vetweefsel:
Leptine (verzadigingshormoon)
Nieren:
renine (vorming angiotensine I uit angiotensinogeen)
erythropoietine (aanmaak rode bloedcellen)
Huid:
Vitamine D (Stimuleert opname van ijzer, calcium, magnesium, zinc, fosfaat,...)
Maxilla
Mandibula
Poot
Aorta
Suboesophageaal
ganglion
Hypocerebraal ganglion
Darm-
kanaal
Corpora allata
Prothoracale klier
Prothoracaal ganglion
Corpora cardiaca
Neurosecretorische cellen
Optische lobben
Protocerebrum
Antennezenuwen
Deuterocerebrum
Tritocerebrum
Circumoesophageale
verbindingen
Hormonen bij invertebraten
Vervelling bij Insecta
Klassieke insectenhormonen
Juveniel hormoon (JH): door corpora allata
Ecdyson (20E): door prothoracale klieren
Regulatie van ecdyson-synthese door peptidenhormonen uit de hersenen
95
Pupal molt
Adult molt
Neurosecretory cells
Corpora allata
Prothoracic
gland
Low
amounts
Ecdysone
Juvenile hormone
Larval molt
Eclosion hormone (EH) and ecdyson triggering hormone (ETH)
Corpora cardiaca
PTTH
cecropiamot
Rhodnius
Sierplant:Ageratum sp.
JH-analogen als pesticiden in landbouw: vervelling bij insecten verstoren
Een voortijdig gevormde pop (boven) van de tabaksmot (Manduca sexta) veroorzaakt door synthetisch anti-JH werking