CT DEEL 1: H1: Sociale beïnvloeding en cognities



1 / 99
volgende
Slide 1: Slide
newEditorTSGSecundair onderwijsAlgemeen secundair onderwijsLeerjaar 6

In deze les zitten 99 slides, met interactieve quiz en tekstslides.

time-iconLesduur is: 120 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les



Deze slide heeft geen instructies

Inleiding p. 8

- Zijn mensen volgens jou kuddedieren? Waarom (niet)?

- Imiteren we volgens jou gedachteloos anderen? Waarom (niet)?

- Zo ja, wanneer kan dat een goede zaak zijn?- Wanneer kan dat negatieve gevolgen hebben?

- Aan welke theorie kun je dergelijk gedrag linken? 

- ….


De sociale leertheorie van Albert Bandura stelt dat gedrag grotendeels wordt geleerd door observatie, imitatie en modellering van anderen, vooral wanneer deze modellen worden gezien als aantrekkelijk of succesvol. Volgens Bandura speelt imitatie een cruciale rol in het leerproces, omdat mensen gedrag van anderen nadoen, vooral als ze zien dat dit gedrag positieve uitkomsten heeft.


Belangrijkste aspecten van imiteren binnen de sociale leertheorie:

Observationeel leren: Mensen leren door anderen te observeren en niet alleen door eigen ervaringen. Ze kijken naar wat anderen doen en wat de gevolgen daarvan zijn.


Modelleren: Dit is het proces waarbij iemand het gedrag van een model (bijvoorbeeld een ouder, leraar of televisiepersonage) imiteert. Het model hoeft niet altijd fysiek aanwezig te zijn; het kan ook gaan om gedrag dat wordt gezien op televisie of sociale media.


Beloning en straf: Mensen zijn eerder geneigd gedrag te imiteren als ze zien dat het model wordt beloond voor dat gedrag (positieve bekrachtiging). Als een model gestraft wordt, is de kans kleiner dat het gedrag wordt geïmiteerd.


Vier fasen van observationeel leren:


Aandacht: De persoon moet aandacht besteden aan het model.

Retentie: Het gedrag moet in het geheugen worden opgeslagen.

Reproductie: De persoon moet in staat zijn het gedrag na te bootsen.

Motivatie: Er moet een motivatie zijn om het gedrag na te doen, vaak beïnvloed door de verwachte beloningen.

Zelfeffectiviteit: Bandura introduceerde ook het concept van zelfeffectiviteit, of het geloof in je eigen vermogen om succesvol te zijn in een bepaalde taak, wat invloed heeft op de kans dat je gedrag imiteert.


Kortom, volgens Bandura speelt imitatie een essentiële rol in hoe mensen leren en ontwikkelen, omdat we gedrag van anderen kopiëren op basis van observatie en de verwachte gevolgen.

1. Tussen psychologie en sociologie
p. 9

Sociale psychologie = de wetenschappelijke studie van de manier waarop de gedachten, gevoelens en handelingen van mensen beïnvloed worden door de feitelijke, voorgestelde of impliciete aanwezigheid van andere mensen. 

  • invloed van werkelijke aanwezigheid van anderen

  • ook invloed van voorgestelde aanwezigheid van anderen (Wat denken anderen over ons? - Wat zouden anderen doen/zeggen als ze hier zouden zijn?)

--> in het grensgebied tussen psychologie en sociologie!


1. Psychologie

Focus: Psychologie richt zich op het individu en onderzoekt mentale processen, emoties en gedrag. Het doel is om te begrijpen hoe het menselijk brein werkt en hoe dit gedrag beïnvloedt.

Onderwerpen: Onderwerpen zijn onder andere cognitie (denken, leren, geheugen), persoonlijkheid, motivatie, emoties, ontwikkeling, psychopathologie (zoals depressie en angststoornissen), en biologische processen zoals hersenfuncties.

Methoden: Psychologie maakt gebruik van experimenten, observaties, zelfrapportages, en psychometrische tests om gedrag en mentale processen te onderzoeken.

Doel: Het begrijpen van individuele verschillen en het behandelen van psychische problemen door middel van therapieën en interventies.

2. Sociale Psychologie

Focus: Sociale psychologie bevindt zich op het kruispunt tussen psychologie en sociologie. Het richt zich op hoe individuen denken, voelen en zich gedragen in sociale contexten. Het onderzoekt hoe mensen elkaar beïnvloeden en hoe sociale situaties ons gedrag bepalen.

Onderwerpen: Belangrijke onderwerpen zijn conformiteit, groepsdynamiek, sociale perceptie, vooroordelen, attitudes, interpersoonlijke relaties, en sociale invloed.

Methoden: Sociale psychologie maakt gebruik van experimenten, surveys, en observaties, vaak in gecontroleerde of natuurlijke omgevingen, om te onderzoeken hoe mensen zich gedragen in sociale situaties.

Doel: Het begrijpen van hoe sociale invloeden en interpersoonlijke interacties het gedrag van individuen vormgeven.

3. Sociologie

Focus: Sociologie bestudeert de maatschappij als geheel en richt zich op groepen, sociale structuren en institutionele invloeden op gedrag. Het onderzoekt hoe samenlevingen functioneren, hoe sociale orde wordt gehandhaafd, en hoe sociale verandering plaatsvindt.

Onderwerpen: Sociologie onderzoekt sociale instituties (zoals gezin, religie, onderwijs), sociale ongelijkheid (ras, klasse, gender), cultuur, sociale normen, en maatschappelijke processen zoals globalisering en migratie.

Methoden: Sociologen gebruiken surveys, statistische analyses, interviews, etnografieën, en vergelijkende studies om maatschappelijke patronen en sociale structuren te analyseren.

Doel: Het begrijpen van de werking van samenlevingen en hoe sociale factoren zoals cultuur, economie en politiek het gedrag van groepen en individuen beïnvloeden.

Samenvatting van de Verschillen:

Psychologie: Richt zich op het individu en interne processen (mentale en emotionele).

Sociale Psychologie: Richt zich op het individu in een sociale context, waarbij de nadruk ligt op sociale interacties en invloeden.

Sociologie: Richt zich op groepen, sociale structuren, en maatschappelijke systemen, met een bredere focus op sociale processen en instituties.

1. Tussen psychologie en sociologie
p. 9

Opdracht: Neem een blad en maak een schema van psychologie, sociale psychologie en sociologie.


Noteer voor elke wetenschap:

  • welk gedrag onderzocht wordt: individueel, groepsgedrag, samenleving

  • waar de oorzaak van dat gedrag aan toe te schrijven is: psychisch, sociale interacties, groep of maatschappij

1. Psychologie

Focus: Psychologie richt zich op het individu en onderzoekt mentale processen, emoties en gedrag. Het doel is om te begrijpen hoe het menselijk brein werkt en hoe dit gedrag beïnvloedt.

Onderwerpen: Onderwerpen zijn onder andere cognitie (denken, leren, geheugen), persoonlijkheid, motivatie, emoties, ontwikkeling, psychopathologie (zoals depressie en angststoornissen), en biologische processen zoals hersenfuncties.

Methoden: Psychologie maakt gebruik van experimenten, observaties, zelfrapportages, en psychometrische tests om gedrag en mentale processen te onderzoeken.

Doel: Het begrijpen van individuele verschillen en het behandelen van psychische problemen door middel van therapieën en interventies.

2. Sociale Psychologie

Focus: Sociale psychologie bevindt zich op het kruispunt tussen psychologie en sociologie. Het richt zich op hoe individuen denken, voelen en zich gedragen in sociale contexten. Het onderzoekt hoe mensen elkaar beïnvloeden en hoe sociale situaties ons gedrag bepalen.

Onderwerpen: Belangrijke onderwerpen zijn conformiteit, groepsdynamiek, sociale perceptie, vooroordelen, attitudes, interpersoonlijke relaties, en sociale invloed.

Methoden: Sociale psychologie maakt gebruik van experimenten, surveys, en observaties, vaak in gecontroleerde of natuurlijke omgevingen, om te onderzoeken hoe mensen zich gedragen in sociale situaties.

Doel: Het begrijpen van hoe sociale invloeden en interpersoonlijke interacties het gedrag van individuen vormgeven.

3. Sociologie

Focus: Sociologie bestudeert de maatschappij als geheel en richt zich op groepen, sociale structuren en institutionele invloeden op gedrag. Het onderzoekt hoe samenlevingen functioneren, hoe sociale orde wordt gehandhaafd, en hoe sociale verandering plaatsvindt.

Onderwerpen: Sociologie onderzoekt sociale instituties (zoals gezin, religie, onderwijs), sociale ongelijkheid (ras, klasse, gender), cultuur, sociale normen, en maatschappelijke processen zoals globalisering en migratie.

Methoden: Sociologen gebruiken surveys, statistische analyses, interviews, etnografieën, en vergelijkende studies om maatschappelijke patronen en sociale structuren te analyseren.

Doel: Het begrijpen van de werking van samenlevingen en hoe sociale factoren zoals cultuur, economie en politiek het gedrag van groepen en individuen beïnvloeden.

Samenvatting van de Verschillen:

Psychologie: Richt zich op het individu en interne processen (mentale en emotionele).

Sociale Psychologie: Richt zich op het individu in een sociale context, waarbij de nadruk ligt op sociale interacties en invloeden.

Sociologie: Richt zich op groepen, sociale structuren, en maatschappelijke systemen, met een bredere focus op sociale processen en instituties.

1. Tussen psychologie en sociologie
p. 9


Deze slide heeft geen instructies

Sociale beïnvloeding...

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding p. 9

Sociale beïnvloeding =  het proces waarbij iemands gedachten, gevoelens of gedrag worden beïnvloed door de aanwezigheid of acties van anderen. Dit kan bewust of onbewust gebeuren en kan verschillende vormen aannemen.


Kan je een voorbeeld geven van sociale beïnvloeding?



Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding p. 9

Voorbeelden: 

  • Conformiteit binnen een vriendengroep: Stel je voor dat een groep vrienden afspreekt om hetzelfde soort kleren te dragen, zoals een bepaald merk of kledingstijl. Ook al vind je deze kleding niet mooi of comfortabel, je kiest er toch voor om hetzelfde te dragen om erbij te horen en niet op te vallen. 

  • Inwilliging onder druk van sociale media: Stel je voor dat je op sociale media veel berichten ziet van influencers die bepaalde producten promoten, zoals trendy gadgets of specifieke diëten. Zelfs als je oorspronkelijk geen interesse had, kun je toch geneigd zijn om het product te kopen omdat iedereen het lijkt te doen.

  • Gehoorzaamheid aan een leraar: Een leraar geeft de opdracht om een groepswerk uit te voeren en stelt specifieke richtlijnen vast die misschien onnodig strikt of ongewoon lijken. Uit respect of angst voor een lage score volgen leerlingen deze instructies nauwkeurig op, zelfs als ze het er eigenlijk niet mee eens zijn.

  • Groepsdruk bij risicovol gedrag: Binnen een groep jongeren kan er sprake zijn van groepsdruk om risicovolle dingen te doen, zoals roken, drinken of het uitproberen van andere ongezonde gewoonten. Zelfs als je weet dat dit gedrag schadelijk kan zijn, kan de druk om erbij te horen ertoe leiden dat je toch meegaat.

Spiegelneuronen zijn speciale zenuwcellen in de hersenen die actief worden wanneer we een handeling uitvoeren én wanneer we iemand anders diezelfde handeling zien uitvoeren. Ze spelen een belangrijke rol bij empathie, leren door observatie, en het begrijpen van de intenties van anderen. Spiegelneuronen helpen ons om emoties en acties van anderen intuïtief te begrijpen en na te bootsen, waardoor ze essentieel zijn voor sociale interactie en communicatie.

2. Sociale beïnvloeding: 2.1 continuüm p. 10


Een continuüm is een aaneengesloten reeks of schaal waarop verschillende gradaties van een fenomeen, eigenschap of concept voorkomen zonder duidelijke breekpunten of onderbrekingen. Het idee achter een continuüm is dat er een vloeiende overgang is tussen de uiterste punten, waarbij elk tussenliggend punt mogelijk is.

2. Sociale beïnvloeding: 2.1 continuüm p. 10

Oef. 1: Welke rol spelen spiegelneuronen mogelijk bij imitatie? Leg de link met de biologische stroming in de psychologie.

  • Spiegelneuronen zorgen ervoor dat we automatisch bewegingen imiteren die we anderen zien doen (zie Antropia 4, 1.5). Dat helpt ons onbewust om bij de groep te horen. Het kan erop wijzen dat de behoefte om erbij te horen, vastgelegd is in het brein.


Oef. 2: Geef enkele voorbeelden van imitatiegedrag.

  •  Iemand geeuwt, waardoor je ook zult geeuwen.

  • In een gesprek raak je je neus aan, je gesprekspartner zal dat mogelijk ook doen.

  • Je buur kruist zijn benen, je doet dat ook.

  • Iemand groet je op straat en je groet terug, ook al heb je misschien niet direct gezien wie het was.

  • Je lacht omdat de klas lacht, ook al heb je de grap misschien gemist.


Spiegelneuronen zijn speciale zenuwcellen in de hersenen die actief worden wanneer we een handeling uitvoeren én wanneer we iemand anders diezelfde handeling zien uitvoeren. Ze spelen een belangrijke rol bij empathie, leren door observatie, en het begrijpen van de intenties van anderen. Spiegelneuronen helpen ons om emoties en acties van anderen intuïtief te begrijpen en na te bootsen, waardoor ze essentieel zijn voor sociale interactie en communicatie.

2. Sociale beïnvloeding: 2.1 continuüm p. 10

Voorbeeld automatische beïnvoeding = het kameleoneffect = gedrag waarbij we mensen imiteren zonder dat we ons daar bewust van zijn


Chartrand en Bargh hebben in 1999 een experiment gedaan om
het kameleoneffect te onderzoeken. Als we nu kijken naar de
grafiek zonder het experiment te lezen: wat denk je dat de
essentie van het onderzoek is?


Lees nu de uitleg van het onderzoek in stilte (p. 10).

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.1 continuüm p. 10

Kritische noot over Bargh!

Sommige onderzoeken van Bargh, zoals dat in het leerboek, zijn uitgevoerd op kleinere steekproeven. In het verleden gebeurden onderzoeken vaak niet volgens de regels die vandaag de dag vooropgesteld worden. Daarom moeten de onderzoeksresultaten met de nodige voorzichtigheid bekeken worden.


Replicatiecrisis in het psychologisch onderzoek: heel wat onderzoeken die opnieuw werden uitgevoerd leidden niet tot dezelfde resultaten. Het is dus steeds belangrijk om steeds alert, kritisch en voorzichtig met (resultaten van) wetenschappelijke studies om te springen!


Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.2 Conformiteit p. 11



Hoe zou jij conformeren omschrijven in je eigen woorden?

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.2 Conformiteit p. 11

Conformeren  = 

  • het proces waarbij een persoon zijn of haar gedrag, houding of mening aanpast om in overeenstemming te komen met de normen of verwachtingen van een groep.

  • vaak om sociale acceptatie te verkrijgen of afkeuring te vermijden. 

  • Dit gebeurt meestal onder invloed van reële of ingebeelde groepsdruk.


Kan je een voorbeeld geven van conformeren?

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.2 Conformiteit p. 11

Voorbeeld: Stel dat de meeste leerlingen in je klas kleding dragen van bepaalde merken die op dat moment populair zijn, zoals een specifiek sportmerk of streetwear-stijl. Hoewel je zelf liever casual of vintage kleding draagt, begin je toch dezelfde merken en stijlen te dragen als je vrienden, omdat je erbij wilt horen en niet wilt opvallen als ‘anders’.


Deze aanpassing gebeurt omdat je je wilt conformeren aan de norm van de groep en niet vanwege je eigen smaak of voorkeuren. Dit voorbeeld laat zien hoe sociale druk invloed kan hebben op je keuzes, zelfs in situaties die in eerste instantie vrij persoonlijk lijken, zoals kleding.

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.2 Conformiteit p. 11

Voorbeeld: Tijdens een groepswerk in de klas beslissen de meeste leerlingen in je groep om niet al te veel moeite te doen voor het project en kiezen ze voor een gemakkelijke en snelle aanpak. Hoewel je zelf perfectionistisch bent en graag goed werk wilt afleveren, ga je toch akkoord met hun beslissing om niet de hele avond te werken. Je past je aan om conflicten te vermijden en omdat je erbij wilt horen, ondanks dat je eigenlijk liever een beter resultaat zou willen behalen.


Dit voorbeeld laat zien hoe conformeren kan plaatsvinden in een schoolcontext, waar groepsdruk en de wens om geaccepteerd te worden, je gedrag en keuzes beïnvloeden.


Maak nu oef. 3 p. 11.

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.2 Conformiteit p. 11

Oef. 3 p. 11: Waarom willen mensen tot een groep behoren? Leg de link met een ontwikkelingspsychologische theorie.

  • Bijvoorbeeld: Vanuit evolutionair standpunt biedt  het voordelen om bij een groep te horen. Een groep is een belangrijke factor om te overleven: in een groep kun je taken verdelen, in groep jagen verhoogt de kans om aan eten te geraken...

  • Bijvoorbeeld: Tot een groep behoren, vervult onze sociale behoefte (behoeftetheorie van Maslow).

De behoefte om tot een groep te behoren valt onder het derde niveau van de behoeftepiramide van Maslow, namelijk de:


Sociale behoeften (of: behoefte aan liefde en verbondenheid). Dit niveau omvat zaken zoals: vriendschappen,  familiebanden, intieme relaties, deel uitmaken van een groep (zoals een team, gemeenschap, sociale kring, enz.).


Maslow stelde dat zodra de basisbehoeften zoals lichamelijke behoeften (niveau 1) en veiligheidsbehoeften (niveau 2) vervuld zijn, mensen gemotiveerd worden door sociale behoeften — zoals erbij horen, geaccepteerd worden en liefde geven en ontvangen.

2. Sociale beïnvloeding: 2.2 Conformiteit p. 11

Wat zegt de naam Muzafer Sherif je? 

Hij heeft in 1954 een belangrijk experiment uitgevoerd. Weet iemand welk experiment dit was? 


Wie kan het experiment even toelichten?


Wat heeft het experiment aangetoond?

  • Het experiment toonde het belang van groepsgevoel en groepscohesie aan.



Het Robbers Cave-experiment is een beroemd psychologisch onderzoek dat werd uitgevoerd door Muzafer Sherif en zijn collega's in 1954. Het experiment was ontworpen om te onderzoeken hoe groepsconflicten ontstaan en hoe deze kunnen worden verminderd. Het werd uitgevoerd op een zomerkamp voor jongens, waarbij de onderzoekers de dynamiek van intergroepsconflicten en samenwerking bestudeerden.


Opzet van het experiment:

Deelnemers en setting:


Deelnemers: 22 jongens van ongeveer 11-12 jaar oud, afkomstig uit vergelijkbare sociale achtergronden, werden geselecteerd. Ze waren opzettelijk geselecteerd om een homogene groep te vormen.

Setting: Het experiment vond plaats in een zomerkamp in Robbers Cave State Park, Oklahoma, USA. Het kamp was opgezet met gescheiden faciliteiten voor twee groepen.

Fasen van het experiment:


1. Groepsvorming:


De jongens werden willekeurig verdeeld in twee groepen, die "de Rattlers" en "de Eagles" werden genoemd.

In deze fase hadden de groepen geen interactie met elkaar. Ze werden aangemoedigd om groepsidentiteit en cohesie te ontwikkelen door gezamenlijke activiteiten en de opbouw van groepsnormen en -structuren.

2. Conflictfase:


De groepen werden vervolgens blootgesteld aan een reeks competitieve activiteiten, zoals wedstrijden en spellen, die ontworpen waren om de rivaliteit te versterken.

De competitie leidde tot conflicten en vijandigheid tussen de groepen. Dit werd versterkt door beloningen en prijzen die alleen aan de winnaars van de competitie werden gegeven, wat de spanningen en conflicten verder aanwakkerde.

3. Integratiefase:


In deze fase probeerden de onderzoekers de conflicten te verminderen door middel van gezamenlijke activiteiten en situaties die samenwerking vereisten.

Er werden zogenaamde "superordinaire doelen" geïntroduceerd, wat betekent dat de groepen samen moesten werken om gezamenlijke problemen op te lossen, zoals het repareren van een kapotte watertank en het organiseren van een gezamenlijke filmavond. Deze activiteiten vereisten de gezamenlijke inspanning van beide groepen en hielpen om vijandigheid te verminderen en samenwerking te bevorderen.

Belangrijke bevindingen:

Groepsidentiteit en Rivaliteit: Het experiment toonde aan hoe gemakkelijk rivaliteit en vijandigheid kunnen ontstaan tussen groepen, zelfs onder normale omstandigheden. De rivaliteit ontstond voornamelijk door competitie en het creëren van een ‘wij tegen zij’-mentaliteit.


Reductie van Conflict: Het laten samenwerken van de groepen aan gemeenschappelijke doelen bleek effectief in het verminderen van conflicten en het bevorderen van positieve relaties tussen de groepen. Dit suggereert dat gemeenschappelijke doelen en samenwerking kunnen helpen om intergroepsconflicten te verminderen en sociale cohesie te bevorderen.


Impact en Relevantie:

Het Robbers Cave-experiment is een belangrijk onderzoek in de sociale psychologie omdat het inzicht biedt in hoe groepsidentiteit en rivaliteit ontstaan, en hoe conflicten tussen groepen kunnen worden verminderd. Het experiment heeft invloed gehad op ons begrip van groepsdynamiek, conflictresolutie en de noodzaak van gezamenlijke doelen om samenwerking te bevorderen.

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.2 Conformiteit p. 11

Wat is nu de link met ingroups en outgroups? Leg eens uit.

  • Definitie: een ingroup is een groep waartoe iemand behoort en waarmee de persoon zich identificeert. De leden van de ingroup delen vaak gemeenschappelijke kenmerken, waarden of doelen en hebben een gevoel van saamhorigheid en solidariteit.

  • In het Robbers Cave-experiment: de twee groepen jongens, de Rattlers en de Eagles, fungeerden als ingroups voor hun respectieve leden. Elk van deze groepen beschouwde zichzelf als een aparte eenheid met eigen normen en waarden.


  • Definitie: een outgroup is een groep waartoe iemand niet behoort en vaak als buitenstaander wordt gezien. Er is vaak minder sympathie en meer rivaliteit of vijandigheid richting de outgroup.

  • In het Robbers Cave-experiment: Voor elk van de ingroups was de andere groep (de Rattlers voor de Eagles en vice versa) de outgroup. De Rattlers beschouwden de Eagles als de outgroup en omgekeerd. Dit leidde tot rivaliteit, competitie, en vijandigheid tussen de twee groepen.


Laten we kort even een filmje over dit experiment bekijken.


Het Robbers Cave-experiment is een beroemd psychologisch onderzoek dat werd uitgevoerd door Muzafer Sherif en zijn collega's in 1954. Het experiment was ontworpen om te onderzoeken hoe groepsconflicten ontstaan en hoe deze kunnen worden verminderd. Het werd uitgevoerd op een zomerkamp voor jongens, waarbij de onderzoekers de dynamiek van intergroepsconflicten en samenwerking bestudeerden.


Opzet van het experiment:

Deelnemers en setting:


Deelnemers: 22 jongens van ongeveer 11-12 jaar oud, afkomstig uit vergelijkbare sociale achtergronden, werden geselecteerd. Ze waren opzettelijk geselecteerd om een homogene groep te vormen.

Setting: Het experiment vond plaats in een zomerkamp in Robbers Cave State Park, Oklahoma, USA. Het kamp was opgezet met gescheiden faciliteiten voor twee groepen.

Fasen van het experiment:


1. Groepsvorming:


De jongens werden willekeurig verdeeld in twee groepen, die "de Rattlers" en "de Eagles" werden genoemd.

In deze fase hadden de groepen geen interactie met elkaar. Ze werden aangemoedigd om groepsidentiteit en cohesie te ontwikkelen door gezamenlijke activiteiten en de opbouw van groepsnormen en -structuren.

2. Conflictfase:


De groepen werden vervolgens blootgesteld aan een reeks competitieve activiteiten, zoals wedstrijden en spellen, die ontworpen waren om de rivaliteit te versterken.

De competitie leidde tot conflicten en vijandigheid tussen de groepen. Dit werd versterkt door beloningen en prijzen die alleen aan de winnaars van de competitie werden gegeven, wat de spanningen en conflicten verder aanwakkerde.

3. Integratiefase:


In deze fase probeerden de onderzoekers de conflicten te verminderen door middel van gezamenlijke activiteiten en situaties die samenwerking vereisten.

Er werden zogenaamde "superordinaire doelen" geïntroduceerd, wat betekent dat de groepen samen moesten werken om gezamenlijke problemen op te lossen, zoals het repareren van een kapotte watertank en het organiseren van een gezamenlijke filmavond. Deze activiteiten vereisten de gezamenlijke inspanning van beide groepen en hielpen om vijandigheid te verminderen en samenwerking te bevorderen.

Belangrijke bevindingen:

Groepsidentiteit en Rivaliteit: Het experiment toonde aan hoe gemakkelijk rivaliteit en vijandigheid kunnen ontstaan tussen groepen, zelfs onder normale omstandigheden. De rivaliteit ontstond voornamelijk door competitie en het creëren van een ‘wij tegen zij’-mentaliteit.


Reductie van Conflict: Het laten samenwerken van de groepen aan gemeenschappelijke doelen bleek effectief in het verminderen van conflicten en het bevorderen van positieve relaties tussen de groepen. Dit suggereert dat gemeenschappelijke doelen en samenwerking kunnen helpen om intergroepsconflicten te verminderen en sociale cohesie te bevorderen.


Impact en Relevantie:

Het Robbers Cave-experiment is een belangrijk onderzoek in de sociale psychologie omdat het inzicht biedt in hoe groepsidentiteit en rivaliteit ontstaan, en hoe conflicten tussen groepen kunnen worden verminderd. Het experiment heeft invloed gehad op ons begrip van groepsdynamiek, conflictresolutie en de noodzaak van gezamenlijke doelen om samenwerking te bevorderen.

2. Sociale beïnvloeding: 2.2 Conformiteit p. 11

Ander onderzoek Muzafer Sherif  = onderzoek naar sociale invloed en groepsdynamica (jaren '30)

Autokinetisch effect = visueel fenomeen waarbij een lichtpunt dat zich in het donker bevindt, zonder referentiepunten om te vergelijken, lijkt te bewegen, zelfs als het daadwerkelijk stil staat. 

Hoe het werkt: lichtpunt in het donker --> zonder achtergrondobjecten om het lichtpunt te verankeren, lijkt het punt te bewegen, hoewel het echt stil blijft. -> visuele illusie: de beweging die mensen ervaren is een illusie veroorzaakt door kleine oogbewegingen en het gebrek aan referentiepunten in de omgeving


Als je goed  kijkt naar de grafiek: wat denk je dat het experiment 

inhoudt en aantoont?


Lees nu de uitleg van het onderzoek/experiment (p. 11).



Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.2 Conformiteit p. 11

Het onderzoek: autokinetisch effect in een experiment om te onderzoeken hoe individuen hun waarnemingen aanpassen aan die van een groep:

  • bij alleenconditie: schattingen van de beweging varieerden sterk

  • groepssessie: bij discussie(s) over hun waarnemingen, kwamen hun schattingen dichter bij elkaar en begonnen ze te convergeren naar een gemeenschappelijke norm
    !!! Toont aan hoe sociale invloed kan leiden tot conformiteit en de vorming van groepsnormen.



Het autokinetisch effect illustreert hoe waarnemingen kunnen worden 

beïnvloed door sociale context en hoe groepsdruk kan leiden tot 

overeenstemming in meningen en percepties.

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.2 Conformiteit p. 11

Proefpersonen conformeren soms in onzekere situaties.


Mogelijke verklaring = informationele beïnvloeding (p. 11): we beschouwen het gedrag van anderen:

  • als een goede manier om aan info te geraken 

  • om onze persoonlijke norm te beoordelen 


DUS eigenlijk conformeer je omdat je andere mensen als bron van info ziet --> info over hoe je je moet gedragen bij onduidelijke situaties/crisis of als (we denken dat) de anderen deskundig zijn

EN dan:

  •  gaan we onze overtuigingen aan hun gedrag aanpassen 

  • onze persoonlijke norm bijstellen

vanuit een echte overtuiging dat de groep gelijk heeft


Bereid nu oef. 4 p. 12 per twee voor. Dadelijk verbeteren we samen.

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.2 Conformiteit: oef. 4 p. 12

- Pas informationele beïnvloeding toe op het artikel.

  • De situatie is onduidelijk. Is needle spiking echt of ingebeeld? Je vormt een persoonlijke norm, maar je bent er onzeker over, waardoor je onder invloed van anderen (media, vrienden …) al snel bij de groepsnorm zult aansluiten.


- Welke mogelijkheden kunnen dergelijke situaties hebben?

  • Er worden mogelijk verbanden gelegd die er niet zijn. Zo bleek dat er nooit iets gevonden is in de flesjes van Coca Cola, ook al werden mensen er ziek van. Dat verkeerde verband beïnvloedt anderen en op die manier verspreidt het ziektegevoel zich. Daardoor wordt dat verkeerde verband nog geloofwaardiger (vicieuze cirkel) en dit kan zelfs leiden tot massahysterie.


Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.2 Conformiteit: oef. 4 p. 12

- Geef voorbeelden van informationele beïnvloeding uit je omgeving.

  • Bijvoorbeeld: spieken bij een toets omdat je de antwoorden op de vragen niet kent; een taak overschrijven, omdat je de opgave niet begrijpt; je ouders kennen weinig van zonnepanelen, maar na contact met vrienden en buren die er wel de expertise over hebben, laten ze ook zonnepanelen plaatsen.


Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.2 Conformiteit: Solomon Asch (1907-1996)

  • invloedrijke Pools-Amerikaanse sociaalpsycholoog

  • baanbrekende experimenten over conformiteit en groepsdruk

  • zijn werk = basis voor het begrijpen van hoe individuen hun gedrag en meningen aanpassen aan die van een groep, zelfs wanneer de groepsopvattingen duidelijk in strijd zijn met de werkelijkheid.


Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.2 Conformiteit: Solomon Asch (1907-1996)

Belangrijkste Bijdragen en experimenten:

  • Conformiteitsexperimenten 

  • Invloed op sociale psychologie: inzichten opgeleverd groepsdynamiek, sociale beïnvloeding en de manier waarop mensen beslissingen nemen in een groepscontext. Zijn onderzoek toonde aan hoe sterk de behoefte aan conformiteit kan zijn en hoe deze behoefte soms sterker kan zijn dan de behoefte aan accurate waarneming.

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.2 Conformiteit: Solomon Asch (1907-1996)

  • Asch's theorie van 'Vorming van indrukken':  hoe mensen snel indrukken vormen van anderen. Hij ontdekte dat bepaalde eigenschappen, zoals warmte en competentie, zwaarder wegen dan andere bij het vormen van een oordeel over iemand.


Betekenis van Asch's werk:  cruciaal voor het begrip van menselijk gedrag in sociale situaties. Ze laten zien hoe groepsdruk kan leiden tot aanpassing van persoonlijke overtuigingen en beslissingen en zijn onderzoek blijft een fundament in de psychologie, met toepassingen in diverse velden zoals onderwijs, marketing, politiek, en organisatorisch gedrag.


Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.2 Conformiteit: normatieve invloed

Lees het experiment op p. 13 en de uitleg eronder p. 13-14.


Als je nu een eigen omschrijving zou moeten geven van 'normatieve invloed', welk zou dat dan zijn?

  • Normatieve invloed is een vorm van sociale invloed waarbij een individu zich aanpast aan de normen, verwachtingen of gedragingen van een groep om erbij te horen, goedkeuring te krijgen of afwijzing te vermijden, zelfs als ze persoonlijk andere meningen of overtuigingen hebben. Het gaat hierbij niet om het zoeken naar de juiste informatie (zoals bij informationele invloed), maar om de sociale behoefte om geaccepteerd te worden.


Maak nu oef. 5 p. 14.

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.2 Conformiteit: oef. 5 p. 14

Geef een aantal voorbeelden van normatieve invloed uit je omgeving.

  • Gebruik van taal: gebruiken van dezelfde woorden, uitdrukkingen of slang als je vrienden, ook als dit niet hun normale manier van spreken is, om aansluiting te vinden.

  • Groepsdruk bij alcohol en roken: alcohol/roken/vapen proberen onder groepsdruk, ondanks dat ze eigenlijk niet willen of er tegen zijn, om erbij te horen en niet als “saai” bestempeld te worden.

  • Academische prestaties en werkdruk: je conformeren aan de studiegewoonten van je vrienden, zoals tot laat opblijven om te studeren, ook als je zelf een ander ritme prettiger vindt, om niet als minder ambitieus over te komen. 

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.2 Conformiteit: oef. 5 p. 14

Geef een aantal voorbeelden van normatieve invloed uit je omgeving.

  • Kledingstijl : modetrends (bvb. croptops) die populair zijn binnen je vriendengroep, ook als deze niet je persoonlijke voorkeur zijn, om niet buiten de groep te vallen.

  • Deelname aan roddelen over medeleerlingen of leraren om erbij te horen, zelfs als je normaal niet zou roddelen of niet gelooft in wat er wordt gezegd, puur om niet als buitenstaander gezien te worden.

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.2 Conformiteit: publieke conformiteit (inwilliging) p. 14

Kijk naar het filmpje op de volgende slide?

Wat gebeurt er?

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.2 Conformiteit: publieke conformiteit (inwilliging) p. 14

Een gevolg van normatieve invloed kan publieke conformiteit (= inwilliging) zijn. 


  • = de situatie waarin een individu zich openlijk aanpast aan de gedragingen, meningen of verwachtingen van een groep, maar dit alleen doet om goedkeuring te krijgen of om conflicten te vermijden, zonder dat hun persoonlijke overtuigingen of meningen daadwerkelijk veranderen. 

  • DUS: de conformiteit is oppervlakkig en beperkt tot wat het individu publiekelijk laat zien, terwijl hun privé-opvattingen intact blijven.

  • Kenmerken: oppervlakkige aanpassing, motivatie door sociale druk, tijdelijke gedragsverandering

  • Voorbeelden: een leerling lacht om een grap die hij niet grappig vindt omdat de rest van de groep lacht; iemand stemt in met de mening van de groep tijdens een discussie in de klas, terwijl hij of zij eigenlijk anders denkt, een scholier volgt de kledingstijl van de groep op school, maar kleedt zich thuis heel anders.


Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: Onderzoeksopdracht Conformisme (!)


  • je gaat nu zelf in groepjes op onderzoek uit

  • open Google Classroom en kijk goed naar de instructies

  • je krijgt een drietal lessen voor de voorbereiding

  • mogelijks kiezen we daarna een experiment uit om te proberen, let wel dan moet er eerst toestemming aan de directie gevraagd worden


- 1 uur en 25 min voorbereiding
- 2de helft van les 2: pitchen van de 2 of 3 gekozen experimenten
- 1 les met de groep alles concreet maken
(in groepjes aan verschillende onderwerpen en op het einde alles in een presentatie gieten)
- een moment (def lessenrooster) met andere groep van Sarah V om voor te stellen aan de directeur.

2. Sociale beïnvloeding: 2.3 inwilliging p. 15


Een continuüm is een aaneengesloten reeks of schaal waarop verschillende gradaties van een fenomeen, eigenschap of concept voorkomen zonder duidelijke breekpunten of onderbrekingen. Het idee achter een continuüm is dat er een vloeiende overgang is tussen de uiterste punten, waarbij elk tussenliggend punt mogelijk is.

2. Sociale beïnvloeding: 2.3 Inwilliging p. 15

- Wat betekent 'inwilliging' (als je denkt aan conformiteit)?

  • = instemmen met een verzoek of voldoen aan een vraag of eis.
    In het kader van conformiteit verwijst "inwilligen" naar het zich aanpassen aan bepaalde regels, normen of verwachtingen door toe te geven aan een verzoek of eis. Het gaat dus om het gehoorzamen of zich schikken naar wat gevraagd wordt.

  • Bijvoorbeeld: een bedrijf kan de eisen van een toezichthouder inwilligen om aan regelgeving te voldoen.

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: oef. 6. p. 15

- Wanneer willigen mensen een verzoek om solidair te zijn volgens jou in?

  • Bijvoorbeeld wanneer ze zich herkennen in de slachtoffers, wanneer ze zich aangesproken voelen (bv. aardbeving in het land van herkomst), wanneer iemand die ze kennen hun vraagt om een bijdrage te leveren, wanneer het voor zichzelf voordelen oplevert (bv. de gift is fiscaal aftrekbaar), omdat ze geen zin hebben om ‘nee’ te zeggen.

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: Beïnvloedingstechnieken p. 15-18

Er valt af te leiden dat er bepaalde dingen zijn die ons beïnvloeden om toch maar toe te geven. We gaan deze mogelijke beïnvloedingstechnieken eens nader bestuderen.


We doen dit in expertgroepjes. Volg de instructies van de leerkracht (extra blad). Plaats je presentatie in Google Classroom


Op de volgende slide vind je een samenvattend schema.

Deze slide heeft geen instructies



Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: Beïnvloedingstechnieken p. 15-18

Let op: deze beïnvloedingstechnieken zijn enkel doeltreffend  als ze niet doorzien worden!


Oef. 7 p. 18:

  • Bewust zijn dat dergelijke technieken bestaan, waakzaamheid, aandachtig zijn, assertief zijn...


Oef. 8 p. 18:

  • Bijvoorbeeld: een ongehoorzaam kind ompraten, zonder te hoeven straffen. Mensen stimuleren tot gezond, duurzaam of solidair gedrag.


Maak nu individueel oef. 9 p. 18. Vul de tabel in. (Oplossing op volgende slide.)


Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: oef. 9 p. 18










Maak ook de extra oefening (zie extra blad).

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.4 gehoorzaamheid p. 18


Een continuüm is een aaneengesloten reeks of schaal waarop verschillende gradaties van een fenomeen, eigenschap of concept voorkomen zonder duidelijke breekpunten of onderbrekingen. Het idee achter een continuüm is dat er een vloeiende overgang is tussen de uiterste punten, waarbij elk tussenliggend punt mogelijk is.

2. Sociale beïnvloeding: 2.4 Gehoorzaamheid p. 18

Een laatste vorm van reageren op sociale beïnvloeding  = gehoorzamen


Wat is het verschil met inwilligen? -> de druk wordt opgeheven -> het wordt een bevel


Experiment van Milgram: experiment rond gevaarlijke volgzaamheid

Intro: lees het kader p. 19 (bovenaan)

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.4 Gehoorzaamheid p. 18

Eichmann wordt hier omschreven als iemand die zich niet kon inleven in de situatie van anderen   
--> Hoe noemen we het inlevingsvermogen in anderen?

  • Nederlandse historicus Rutger Bregman --> gebrek aan empathie = de wortel van alle kwaad.

--> Ook Hanna Arendt wordt aangehaald. Wat bedoelde zij met ‘de banaliteit van het kwaad’? (lezen 2de deel bovenste kader)

  • Mogelijk denkt Arendt dat Eichmann en andere betrokkenen mogelijk geen kwade bedoelingen hadden. Hun kritische denkvermogen was afwezig of werd bewust uitgeschakeld bij het kritiekloos opvolgen van bevelen van hogerhand. Er was met andere woorden geen sprake meer van individuele verantwoordelijkheid. Daardoor kon het kwaad zich gemakkelijk manifesteren. Eichmann was met andere woorden geen robot, maar het ontbrak hem aan empathie: het lukte hem niet om in andermans schoenen te staan.

empathie

2. Sociale beïnvloeding: 2.4 Gehoorzaamheid p. 18

Experiment van Stanley Milgram: experiment rond gevaarlijke volgzaamheid
Let wel: Voor Milgram was het een bewuste keuze om gewone mannen - zoals Eichmann - voor het experiment te zoeken via een advertentie.


Kijk naar het volgende fragment 

https://onderwijs.hetarchief.be/item/hh6c25sw13


Lees daarna het experiment (kader p. 19-20)

Fragmenten:

https://onderwijs.hetarchief.be/item/hh6c25sw13: kort fragment 

https://onderwijs.hetarchief.be/item/z60bv85z84: langer fragment


2. Sociale beïnvloeding: 2.4 Gehoorzaamheid p. 18

Conclusie experiment van Milgram: 

  • veel deelnemers negeren hun eigen geweten en gingen door met het toedienen van steeds hogere schokken, zelfs wanneer het slachtoffer leek te lijden, zolang een wetenschapper hen vertelde dat het belangrijk was voor het onderzoek. 

  • mensen zijn dus geneigd autoriteit te gehoorzamen, zelfs als dat betekent dat ze handelingen verrichten die ingaan tegen hun eigen normen en waarden.



Blinde gehoorzaamheid

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.4 Gehoorzaamheid p. 18

Dit noemt men ook blinde gehoorzaamheid (het verschijnsel waarbij individuen autoriteiten gehoorzamen zonder na te denken over de morele of ethische consequenties van hun acties).


VERKLARING van blinde gehoorzaamheid volgens Milgram = agentic shift: de psychologische verandering die optreedt wanneer een persoon zichzelf ziet als een uitvoerder van de wil van een autoriteitsfiguur, in plaats van als een autonoom individu die zelf verantwoordelijk is voor zijn of haar daden. 


Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.4 Gehoorzaamheid p. 18

Milgram ontdekte dus dat veel deelnemers in een staat van agentic shift kwamen. 


Voelden zich minder verantwoordelijk voor het toedienen van pijnlijke schokken aan anderen, omdat ze geloofden dat ze slechts de opdrachten van een autoriteit volgden. Ze beschouwden zichzelf als "agenten" van de autoriteit, wat hun morele oordelen en persoonlijke verantwoordelijkheid verminderde. 

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.4 Gehoorzaamheid: oef. 10 p. 21

Welke conclusies kun je trekken uit de tabel?

● Bijvoorbeeld: Wanneer de proefpersoon de leerling alleen hoort, dan is het aantal deelnemers dat doorgaat tot 450 V het grootst (63 %). Ziet de proefpersoon de leerling, dan gaat nog 40 % door tot 450 V. Is de proefleider niet aanwezig, dan gaat slechts 21 % door tot 450 V. Fysieke nabijheid (visueel) is dus van invloed.

● Bijvoorbeeld: Wanneer de twee proefleiders elkaar tegenspreken, dan gaat geen enkele proefpersoon door tot 450 V. Vervangt een proefleider een acteur-leerling die weigert, dan gaat 65 % van de proefpersonen door tot 450 V.

● …


Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.4 Gehoorzaamheid: Le jeu de la mort

Le Jeu de la Mort is een Franse documentaire (2010) die een moderne versie toont van het beroemde Milgram-experiment over gehoorzaamheid.


In het programma denken deelnemers dat ze meedoen aan een nieuwe tv-quiz, waarin ze een andere “kandidaat” (in werkelijkheid een acteur) elektrische schokken moeten toedienen telkens als die een fout antwoord geeft. Het publiek moedigt hen aan, en de presentatrice — een autoriteitsfiguur — dringt aan om door te gaan, zelfs wanneer de “slachtoffer” duidelijk pijn lijdt.


Het resultaat: de meeste deelnemers gehoorzamen, zelfs tot het dodelijke niveau van schokken, gewoon omdat ze geloven dat ze “de regels van het spel” moeten volgen.


De documentaire toont hoe sociale druk, autoriteit en de invloed van media mensen ertoe kunnen brengen dingen te doen die ze normaal moreel afkeuren.


Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.4 Gehoorzaamheid: Le jeu de la mort

Lees het kader over het experiment p. 21-22 en bekijk het fragment.


Neem de tabel (volgende slide) over op een apart blad en probeer deze tabel in te vullen na het kijken van het fragment over 'Le jeu de la mort'.

Na  het reflecteren, bespreken we de tabel.


Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.4 Gehoorzaamheid: Le jeu de la mort


Deze slide heeft geen instructies

10'30: uitleg

17: spelconsole

28/35: spelen

1u8': vrouw dieniet meer wil, maar aandringt door presentator


2. Sociale beïnvloeding: 2.4 Gehoorzaamheid: Le jeu de la mort: extra vragen

- Hoe reageert het onwetend publiek op het spelprogramma?

- Wat kun je uit het (non-verbaal) gedrag van de deelnemers afleiden wanneer ze ook effectief de schokken moeten toedienen en wanneer het slachtoffer wil stoppen?

- Waarom gaan de deelnemers volgens jou door met het toedienen van schokken, zelfs wanneer het slachtoffer roept dat hij wil stoppen? Geef een aantal mogelijke verklaringen.

- Wat is de reactie van het publiek wanneer de deelnemers verder gaan met het toedienen van de schokken?

- Hoe kun je dat verklaren?

- Wat is jouw mening over dit experiment? Verwoord ze kritisch.


- Hoe reageert het onwetend publiek op het spelprogramma?

Het is erg enthousiast.

- Hoeveel deelnemers zijn bereid om schokken te geven?

Alle deelnemers zijn bereid om dat te doen.

- Wat kun je uit het (non-verbaal) gedrag van de deelnemers afleiden wanneer ze ook effectief de schokken moeten toedienen en wanneer het slachtoffer wil stoppen?

Ze lijken zelfzeker te zijn. Ze gaan gewoon door, ook wanneer het slachtoffer roept dat hij wil stoppen. Sommigen zeggen dat ze het niet willen doen, maar dienen uiteindelijk toch de schokken toe.

- Waarom gaan de deelnemers volgens jou door met het toedienen van schokken, zelfs wanneer het slachtoffer roept dat hij wil stoppen? Geef een aantal mogelijke verklaringen.

o De quizleider moedigt hen aan: zo zijn de regels, je moet doorgaan. Daardoor denkt de kandidaat niet langer zelfstandig en heeft hij het gevoel dat hij geen keuze meer heeft.

o De kandidaten willen niet afgaan op tv.

o Het slachtoffer zien ze niet en het is een onbekende voor de deelnemers.

o Door de quizmaster hebben de kandidaten het gevoel dat ze niet zelf verantwoordelijk zijn.

o De kandidaten hebben zelf toegezegd aan het spelprogramma. Daardoor voelen ze zich ook verplicht om tot het einde deel te nemen en de programmamakers niet teleur te stellen.

o De schokken worden geleidelijk aan opgedreven, waardoor het moeilijk is om een grens te trekken.

- Wat is de reactie van het publiek wanneer de deelnemers verder gaan met het toedienen van de schokken?

Ze reageren vrijwel niet. Ze lijken niet te beseffen wat de gevolgen zijn van de schokken.

- Hoe kun je dat verklaren?

Net zoals de quizleider, kun je hier de publieksopwarmer zien als een autoriteit die aangeeft hoe het publiek zich dient te gedragen. Het publiek blijkt, net zoals de deelnemers aan de quiz, volgzaam en niet kritisch te zijn.

- Wat is jouw mening over dit experiment? Verwoord ze kritisch.

Persoonlijk antwoord




Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.4 Gehoorzaamheid: Le jeu de la mort: extra vragen

Een mogelijke verklaring is demand compliance: 

= de neiging van deelnemers om zich te conformeren aan de expliciete of impliciete verwachtingen van de onderzoeker, vaak zelfs als dit betekent dat ze acties ondernemen die ze normaal misschien niet zouden uitvoeren.
--> Dit zie je ook terug in dit experiment:  ondanks hun persoonlijke bezwaren volgden veel deelnemers de instructies van de onderzoeker en dienden ze steeds hogere schokken toe, puur omdat ze voelden dat ze de “demand” van de onderzoeker moesten volgen.


Demand compliance laat zien hoe sterke sociale en situationele factoren, zoals de autoriteit van de onderzoeker, mensen kunnen beïnvloeden om zich gehoorzaam te gedragen, zelfs wanneer dit in strijd is met hun persoonlijke normen of waarden.


Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.4 Gehoorzaamheid p. 22

Experiment van Milgram --> wetenschappelijke en ethische bezwaren --> richtlijnen experimenten worden verscherpt


Voorbeeld wetenschappelijk bezwaar = confirmation bias: Milgram beklemtoont vooral de resultaten die bij zijn theorie passen


Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.4 Gehoorzaamheid: oef. 11 p. 22

Reflecteer over deze uitspraken en bespreek ze met de klas:


  • ‘... de conclusie die psychologen decennia later over de Milgram-experimenten zouden trekken: de experimenten gingen niet over gehoorzaamheid, ze gingen over conformisme.’

  • ‘De mens laat zich verleiden door het kwaad dat goed lijkt.’

  • ‘De mens laat zich gedachteloos meeslepen door het kwaad.’

  • ‘Het kwaad ligt niet aan de oppervlakte, het moet met veel moeite omhoog worden gepompt. En belangrijker nog: het moet zich steevast vermommen als het goede.’


EXTRA: Blad met uitleg drie vormen van toegeven.


Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: Weerstand bieden


Een continuüm is een aaneengesloten reeks of schaal waarop verschillende gradaties van een fenomeen, eigenschap of concept voorkomen zonder duidelijke breekpunten of onderbrekingen. Het idee achter een continuüm is dat er een vloeiende overgang is tussen de uiterste punten, waarbij elk tussenliggend punt mogelijk is.

2. Sociale beïnvloeding: 2.5 Weerstand bieden p. 22

Hoe kunnen we ons weerbaarder opstellen tegen ongewenste invloeden?

  • door ons bewust te zijn dat heel snel aangeboden boodschappen invloed kunnen hebben

  • soms ondergaan we prikkels passief (geleidelijke vertrouwdheid met een product of het linken aan een positieve sfeer)


Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.5 Weerstand bieden p. 22

Wat heb je gezien in het fragment?


Dit noemen we het mere exposure effect (zie verder in cursus).


  • = psychologisch fenomeen waarbij mensen een voorkeur ontwikkelen voor dingen/ personen gewoon doordat ze er herhaaldelijk aan worden blootgesteld. 

  • Context van sociale beïnvloeding: hoe vaker we een persoon, idee, product of boodschap tegenkomen, hoe positiever we er tegenover staan, zelfs zonder bewuste evaluatie van de inhoud.

  • Belangrijke rol in marketing/reclame, maar ook in interpersoonlijke relaties en groepsdynamiek. --> Bijvoorbeeld: iemand kan geneigd zijn een positief oordeel te vellen over een persoon die ze vaker zien, zelfs als ze nog niet veel directe interactie met die persoon hebben gehad. Het herhaaldelijk zien van dezelfde gezichten of producten creëert een gevoel van vertrouwdheid, wat vaak tot een positiever gevoel leidt.

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.5 Weerstand bieden p. 22

Een ander woord in de context van onbewuste sociale beïnvloeding is subliminale beïnvloeding.

  • Subliminaal = informatie/prikkels die onder de drempel van bewuste waarneming worden gepresenteerd, maar toch invloed kunnen uitoefenen op ons gedrag, gedachten of emoties.

  • Dit betekent dat deze subliminale prikkels te kort of te subtiel worden aangeboden om bewust op te merken, maar ons onbewuste brein registreert ze wel.

  • In sociale beïnvloeding wordt subliminale stimulatie soms gebruikt in reclame, marketing, en propaganda om attitudeverandering te bevorderen zonder dat de ontvanger zich hiervan bewust is. --> Bijvoorbeeld: een subliminale boodschap kan een snel flitsende afbeelding of woord zijn in een video of advertentie, die te snel voorbij komt om bewust te worden opgemerkt, maar onbewust een positieve of negatieve associatie met een product of idee kan creëren. (Kijk maar even mee naar een stukje in het volgend fragment.)

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.5 Weerstand bieden: oef. 12 + 13 p. 23

12. Bij welke visie binnen de communicatiewetenschappen sluit het bovenstaande aan? Licht toe.

  • Bij de injectienaaldtheorie, een eenvoudig stimulus-responsmodel. Media versturen een boodschap die als het ware rechtstreeks onder de huid en in de bloedbaan van de passieve, willoze media-ontvangers wordt geïnjecteerd. De intelligentie en competentie van de ontvangers worden onderschat.

13. Bij welke ontwikkelingspsychologische theorie sluit het bovenstaande aan? Licht toe.

  • Bij het behaviorisme. Ook daar is er sprake van het stimulus-responsmodel, waarbij het behaviorisme geen belang hecht aan innerlijk gedrag, zoals denkprocessen.




Tot 3 minuten ongeveer!

2. Sociale beïnvloeding: 2.5 Weerstand bieden p. 23

Informatie die tegen onze attitudes ingaat --> weerstand


Strategieën die we  hiervoor gebruiken:

  • argumenten zoeken die onze attitude ondersteunen

  • de bron in vraag stellen


Lees het volgende fragment over  het experiment van John Freedman en David Sears bij leerlingen uit het laatste middelbaar.

Deze slide heeft geen instructies



Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.5 Weerstand bieden p. 23

Wat blijkt uit het onderzoek?

  • proefpersonen die op voorhand gewaarschuwd werden over het standpunt van de spreker
    --> beter weerstand tegen aanval op attitude


Wat is de mogelijke verklaring hiervoor, denk je?

  • voorafgaand info gekregen --> die info zien als een reden om niet mee te gaan met die spreker

  • zich op voorhand al beschermen door tegenargumenten te zoeken

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.5 Weerstand bieden p. 23

William McGuire (Amerikaanse sociaal psycholoog) heeft zo de term attitudevaccinatie gevonden. 


Door vergelijk met vaccinatie tegen ziektes: (denk aan de griepspuit) op voorhand een kleine dosis ziektekiemen inspuiten zodat het lichaam weerstand kan opbouwen en zichzelf kan beschermen bij een epidemie.


Lees ook even volgend experiment (boek p. 23) van Norma Freshbach.


Deze slide heeft geen instructies



Tot 3 minuten ongeveer!

2. Sociale beïnvloeding: 2.5 Weerstand bieden p. 23

Ook de psychologen Compton en Pfau hadden hun eigen inentingstheorie waarbij zij stellen dat dit effect niet beperkt hoeft te zijn tot personen die rechtstreeks gevaccineerd werden. 


De inentingstheorie (Inoculation Theory) is een communicatietheorie die zich richt op hoe mensen resistent kunnen worden tegen pogingen tot overtuiging, vergelijkbaar met hoe een inenting het lichaam beschermt tegen virussen. Het idee is dat als mensen van tevoren worden "blootgesteld" aan zwakke aanvallen op hun overtuigingen, ze beter bestand zijn tegen sterkere overtuigingspogingen later.



Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.5 Weerstand bieden p. 23

De theorie werkt in drie stappen:


  1. Voorbereiding op een aanval: iemand wordt voorbereid op overtuigingspogingen door ze bloot te stellen aan zwakke of incomplete tegenargumenten tegen hun huidige overtuiging. Dit maakt ze bewust van potentiële bedreigingen voor hun standpunt.

  2. Tegendiscussie stimuleren: na de zwakke aanval leren mensen hoe ze zich kunnen verdedigen door het ontwikkelen van tegenargumenten --> versterkt oorspronkelijke overtuiging omdat ze proactief hebben nagedacht over waarom het juist is

  3. Verhoogde weerstand: bij latere confrontatie met sterkere pogingen tot overtuiging, zijn ze beter voorbereid om weerstand te bieden, omdat ze al ervaring hebben opgedaan met het weerleggen van tegenargumenten.

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.5 Weerstand bieden p. 23

Compton en Pfau breidden de theorie uit door te laten zien dat deze niet alleen van toepassing is op overtuigingen die mensen al hebben, maar ook gebruikt kan worden om nieuwe attitudes of gedragingen te beschermen.

Belangrijk hierbij is wel dat het gaat om een attitude die voldoende belangrijk gevonden wordt! 


De inentingstheorie is vaak gebruikt in situaties zoals gezondheidscampagnes, politieke communicatie en weerbaarheid tegen propaganda, waar mensen voorbereid worden op tegenargumenten die hun overtuigingen kunnen bedreigen. Lees zo ook het volgende experiment (boek p. 24).


Deze slide heeft geen instructies



Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.5 Weerstand bieden: oef. 14 p. 24: eigen voorbeeld attitudevaccinatie

Voorbeeld = roken onder jongeren: de school wil voorkomen dat leerlingen beginnen met roken, ondanks de mogelijke groepsdruk of sociale beïnvloeding waar ze buiten school mee te maken krijgen.

1. Voorbereiding op een aanval: tijdens een les over gezondheid bespreekt de leraar een veelvoorkomend zwak argument dat jongeren kunnen tegenkomen: "Roken kan je ontspannen, en veel mensen roken toch zonder er meteen ziek van te worden." Dit is een relatief zwakke rechtvaardiging om te roken, die leerlingen mogelijk buiten school zouden horen van vrienden of via sociale media.

 



Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.5 Weerstand bieden: oef. 14 p. 24: eigen voorbeeld attitudevaccinatie

2. Tegendiscussie stimuleren: de leraar vraagt de leerlingen om dit argument te weerleggen en geeft ze de kans om na te denken over tegenargumenten. Ze kunnen bijvoorbeeld aanvoeren dat hoewel roken op korte termijn als ontspannend kan worden ervaren, het op lange termijn ernstige gezondheidsrisico's met zich meebrengt, zoals kanker en hart- en vaatziekten. Ook kan het verslavend werken, wat het moeilijk maakt om te stoppen. De leerlingen kunnen bijvoorbeeld ook bespreken dat er gezondere manieren zijn om met stress om te gaan, zoals sporten of mindfulness.




Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.5 Weerstand bieden: oef. 14 p. 24: eigen voorbeeld attitudevaccinatie

3. Verhoogde weerstand: als de leerlingen later geconfronteerd worden met vrienden die zeggen dat "een sigaretje op een feestje geen kwaad kan" of dat "iedereen rookt, dus het is niet zo erg," zullen ze beter in staat zijn om weerstand te bieden aan deze druk. Ze hebben immers al geoefend met het weerleggen van vergelijkbare argumenten, en hebben sterke redenen opgebouwd waarom ze tegen roken zijn.


Dit proces helpt hen om hun negatieve houding ten opzichte van roken te versterken, zodat ze minder vatbaar zijn voor beïnvloeding in de toekomst.




Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.5 Weerstand bieden p. 23

Psychologische reactantie: bijvoorbeeld: volgens het schoolreglement mag je geen crop tops dragen. Net omdat het niét mag, zullen sommige leerlingen wel crop tops dragen. 


Hoe zou je dan psychologische reactantie omschrijven?

  • Een emotionele en gedragsmatige reactie die optreedt wanneer mensen het gevoel hebben dat hun vrijheid om keuzes te maken wordt beperkt of bedreigd. 

  • Dit kan ertoe leiden dat ze juist het tegenovergestelde doen van wat hen wordt gevraagd, puur om hun autonomie te herwinnen en hun vrijheid te beschermen.

  • Minder aanwezig in collectivistische culturen!

Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.5 Weerstand bieden: oef. 15 p. 24: eigen voorbeeld psychologische reactantie

  • Een tiener begint met drinken nadat zijn ouders hem herhaaldelijk hebben verboden alcohol aan te raken.


  • Een leerling weigert huiswerk te maken omdat de leraar dwingend eiste dat het op tijd af moest zijn.


  • Wanneer een winkel aangeeft dat een product "beperkt beschikbaar" is, voelen klanten zich meer geneigd om het te kopen, zelfs als ze het eerst niet wilden.


  • Iemand gaat door een "verboden toegang"-deur, simpelweg omdat er een bord staat dat het niet mag.


  • Een werknemer verzet zich tegen een nieuwe bedrijfsregel, puur omdat die opgelegd wordt zonder inspraak.


  • Op school mag je geen piercings hebben. Sommigen zullen met opzet piercings laten zetten.


Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.5.1 onafhankelijkheid p. 25


Een continuüm is een aaneengesloten reeks of schaal waarop verschillende gradaties van een fenomeen, eigenschap of concept voorkomen zonder duidelijke breekpunten of onderbrekingen. Het idee achter een continuüm is dat er een vloeiende overgang is tussen de uiterste punten, waarbij elk tussenliggend punt mogelijk is.

2.5.1 Onafhankelijkheid p. 25

  • Mahatma Gandhi streed voor de onafhankelijkheid van India van het Britse Rijk dmv geweldloos verzet en burgerlijke ongehoorzaamheid. Hij geloofde dat geweld niet de weg was naar vrijheid en zette in op morele kracht en vreedzame methoden. 

  • Jeanne d'Arc, ook wel bekend als de Maagd van Orléans, streed (15e eeuw) voor de onafhankelijkheid van Frankrijk tijdens de Honderdjarige Oorlog tegen Engeland. 

  • Nelson Mandela streed tegen de apartheid in Zuid-Afrika, een systeem van rassenscheiding en discriminatie.

  • Greta Thunberg strijdt voor het behoud van de planeet en klimaatrechtvaardigheid, met een focus op de verantwoordelijkheid van regeringen en bedrijven om actie te ondernemen tegen klimaatverandering.


Deze slide heeft geen instructies

2.5.1 Onafhankelijkheid p. 25

Ghandi, Mandela, King, Thunberg --> namen een onafhankelijke positie aan ipv te conformeren


MAAR als individu/minderheid niet gemakkelijk om groepsdruk te weerstaan


manieren om invloed te hebben op de meerderheidsgroep:

  1. Conversion Theory

  2. Eigenzinnigheidskrediet

Deze slide heeft geen instructies

2.5.1 Onafhankelijkheid p. 25

Conversion Theory (Moscovici) = innovatiemodel of bekeringstheorie

In welke omstandigheden kan een minderheid een meerderheid beïnvloeden?



ALLE groepsleden kunnen beïnvloed worden én invloed uitoefenen (ongeacht hun positie of status) 


door hun gedragsstijl: de manier waarop ze hun standpunten weten te presenteren

Deze slide heeft geen instructies

2.5.1 Onafhankelijkheid p. 25

Conversion Theory (Moscovici) 

BELANGRIJK! De gedragsstijl moet overtuigend (genoeg) zijn om invloed te kunnen uitoefenen!


Drie kenmerken (van overtuigende gedragsstijl) - zie boek:

  • consistente boodschap

  • inzet

  • autonomie 


Oef. 16 p. 26: Lees nu het kader p. 25 en pas de drie kenmerken (consistentie - inzet - autonomie) toe op de vernoemde experimenten. Werk per 2.

Deze slide heeft geen instructies

2.5.1 Onafhankelijkheid p. 25: oef. 16 p. 26


Deze slide heeft geen instructies

2.5.1 Onafhankelijkheid p. 25

Eigenzinnigheidskrediet (Hollander) 

= psychologisch concept dat verklaart hoe iemand opvallend of afwijkend gedrag kan vertonen, terwijl hij of zij toch geaccepteerd of gevolgd blijft door anderen. Dit idee komt uit de sociale psychologie en gaat in op de manier waarop mensen nieuw of anders denken (eigenzinnigheid) en tegelijkertijd invloed kunnen uitoefenen op anderen.


Wat betekent het "eigenzinnigheidskrediet"?

Eigenzinnigheid betekent dat iemand afwijkt van de norm of gangbare manier van denken of handelen. Dit kan bijvoorbeeld zijn door originele ideeën, nieuwe standpunten of onconventionele keuzes.

Deze slide heeft geen instructies

2.5.1 Onafhankelijkheid p. 25

Eigenzinnigheidskrediet (Hollander) 

Krediet verwijst naar de waarde of geloofwaardigheid die iemand opbouwt bij anderen door deze eigenzinnigheid. Hoe meer mensen respect hebben voor deze persoon, hoe groter zijn eigenzinnigheidskrediet. Dit krediet zorgt ervoor dat deze persoon blijft worden gerespecteerd en gevolgd, ook al denken ze anders dan anderen.


Hoe werkt het?

Volgens Hollander kan iemand alleen afwijkend gedrag vertonen (bijvoorbeeld het uitdagen van bestaande normen of overtuigingen) als die persoon eerst voldoende krediet heeft opgebouwd bij anderen. Dit betekent dat mensen eerst vertrouwen moeten hebben in die persoon voordat ze zijn of haar afwijkende ideeën of gedrag accepteren.




Deze slide heeft geen instructies

2.5.1 Onafhankelijkheid p. 25

Eigenzinnigheidskrediet (Hollander) 

Belangrijk = de status en macht van de persoon!


Oef. 17 p. 26: Voorbeelden eigenzinnigheidskrediet uit eigen omgeving:

  • De slimme leerling: Een leerling die altijd goede cijfers haalt, durft een afwijkende mening te geven in de klas en anderen luisteren naar hem/haar, omdat hij/zij al krediet heeft opgebouwd door goede prestaties.

  • De creatieve leerling: Een leerling die vaak originele ideeën heeft, durft nu een ongewone oplossing aan te dragen voor een groepsproject. Omdat hij/zij als creatief wordt gezien, accepteren anderen deze mening.

Deze slide heeft geen instructies

2.5.1 Onafhankelijkheid p. 25

  • De leerling die niet volgt: Een leerling die zich niet aan mode of trends houdt, maar toch invloed heeft. Door zijn eigenzinnigheid wordt zijn mening serieus genomen, ook als deze anders is.

  • De leerling in de leerlingenraad: Iemand die actief is in de leerlingenraad kan een afwijkende mening geven over schoolzaken. Anderen luisteren omdat hij/zij al respect heeft opgebouwd door zijn/haar inzet.

  • De maatschappelijk betrokken leerling: Een leerling die zich inzet voor milieukwesties of gelijkheid heeft krediet opgebouwd. Als deze leerling een afwijkende mening geeft, wordt die sneller geaccepteerd door anderen.


In al deze gevallen hebben de leerlingen eigenzinnigheidskrediet opgebouwd door verantwoordelijkheid, creatief denken, maatschappelijke betrokkenheid of academische prestaties, waardoor ze hun afwijkende ideeën en meningen kunnen uiten zonder verlies van invloed. Ze kunnen daardoor als leiders of invloedrijke stemmen binnen hun groep functioneren, zelfs als ze anders denken dan de meerderheid.


!!! Lees zeker ook de twee belangrijke kanttekeningen bij het eigenzinnigheidskrediet (p. 26)






Deze slide heeft geen instructies

2. Sociale beïnvloeding: 2.5.1 onafhankelijkheid p. 25


OLG: Wat versta jij onder 'assertiviteit'?

Deze slide heeft geen instructies

2.5.2 Assertiviteit p. 26: oef. 18


Deze slide heeft geen instructies



Deze slide heeft geen instructies

2.5.2 Assertiviteit p. 26-27: oef

18. Wat betekent assertiviteit?

  • Je zelfverzekerd gedragen in de omgang met anderen, opkomen voor jezelf, uiting geven aan wat je voelt, denkt of wilt terwijl je de ander met respect behandelt.


Overloop nu de verschillende omschrijvingen van subassertief, agressief, en evasief gedrag in je boek p. 27


19. Geef een voorbeeld van subassertief, agressief, assertief en evasief gedrag.

  •  Subassertief gedrag: je de mond laten snoeren, je gemakkelijk laten commanderen, kritiekloos doen wat de ander zegt

  • Agressief gedrag: je beschuldigend uitlaten, je dominant opstellen

  • Assertief gedrag: je formuleert duidelijk een behoefte

  • Evasief gedrag: je doet net alsof je iets niet gehoord, gezien, begrepen … hebt


Deze slide heeft geen instructies

2.5.3 Trotseren p. 27

Er zijn een aantal tactieken die gebruikt kunnen worden om een autoriteit te trotseren. Die bleken uit het onderzoek over het Milgramexperiment door de Amerikaanse psycholoog Matthew Hollander.


Lees maar even mee op p. 27! Let op de 3 vernoemde tactieken

Deze slide heeft geen instructies