Tussenletters in samenstellingen
Tussenletters in samenstellingen
Wat is een samenstelling?
Een samenstelling is een woord dat van twee (of meer) andere woorden is
gemaakt, bijvoorbeeld:
hond + hok --> hondenhok
fiets + bel --> fietsbel
tafel + poot --> tafelpoot.
De spelling van sommige samenstellingen is lastig, omdat je niet goed weet of er wel of geen tussenletters moeten komen. Het gaat dan om de tussen-n en de tussen-s.
Bijvoorbeeld:
Bessesap? Bessensap?
Pannekoek? Pannenkoek?
Visserschuit? Vissersschuit?
Kapperzaak? Kapperszaak?
De tussen-n
Laten we beginnen met de hoofdregel, voordat we naar de uitzonderingen gaan kijken.
De hoofdregel is: schrijf de tussen-n bij samenstellingen waarvan het eerste deel alleen/uitsluitend een meervoud heeft op een -n.
Bijvoorbeeld: bes + sap.
--> Het woord ‘bes’ heeft alleen een meervoud op een -n, het zijn namelijk ‘bessen’ en je hebt geen ‘besses’. Daarom wordt het ‘bessensap’.
koek + pan
koekepan
koekenpan
banaan + plant
bananeplant
bananenplant
groente + soep
groentesoep
groentensoep
krant + bak
krantebak
krantenbak
De uitzonderingen op de hoofdregel - geen tussen-n
Nu je de hoofdregel weet, gaan we kijken naar de uitzonderingen. Dit betekent dat je dan dus geen tussen-n schrijft.
1) Het eerste deel noemt een persoon of zaak waarvan er maar één is, die dus uniek is.
Bijvoorbeeld: Koninginnedag. Het is de dag van maar één koningin. Het is wel
‘koninginnensoep’, omdat de benaming van de soep niets te maken heeft met
één bepaalde koningin. Die zit niet in de soep of iets dergelijks.
De uitzonderingen op de hoofdregel - geen tussen-n
2) Het eerste deel van de samenstelling is geen zelfstandig naamwoord.
Bijvoorbeeld: hogeschool, platteland, huilebalk.
De uitzonderingen op de hoofdregel - geen tussen-n
3) Het eerste deel van de samenstelling heeft geen meervoud.
Bijvoorbeeld: tarwebloem, benzinegeur.
De uitzonderingen op de hoofdregel - geen tussen-n
4) Het eerste deel van de samenstelling heeft alleen een meervoud op -s.
Bijvoorbeeld: aspergesoep.
De uitzonderingen op de hoofdregel - geen tussen-n
5) Het eerste deel van de samenstelling heeft een meervoud op een -s én een -n.
Bijvoorbeeld: geboortecijfer, groentesoep.
De uitzonderingen op de hoofdregel - geen tussen-n
6) Het eerste deel van de samenstelling is een versterkend woord dat aangeeft hoe leuk, sterk, groot, enz. iets is en de hele samenstelling moet een bijvoeglijk naamwoord zijn.
Bijvoorbeeld: reuzeleuk, apetrots, beresterk.
Waarom is 'reuzeleuk' een uitzondering?
Waarom is 'gemeentehuis' een uitzondering?
Waarom is 'karnemelk' een uitzondering?
Waarom is 'Onze-Lieve-Vrouwekerk' een uitzondering?
We gaan weer even oefenen
peer + boom
pereboom
perenboom
hoogte + verschil
hoogteverschil
hoogtenverschil
zon + bank
zonnebank
zonnenbank
prinses + jurk
prinsessejurk
prinsessenjurk
maan + schijn
maneschijn
manenschijn
spin + wiel
spinnewiel
spinnenwiel
spin + web
spinneweb
spinnenweb
De tussen-s
Voor de tussen-s is er niet echt een duidelijke regel. De regel is dat je de ‘s’ schrijft als je hem hoort. Lekker vaag dus.
Ze geven hier wel een trucje voor. Bij een woord als ‘stadscentrum’ is het namelijk niet goed te horen of je de tussen-s hoort. Want is het een tussen-s of komt de sisklank van de letter c van centrum?
Het trucje is als volgt: neem een ander woord waar de sisklank niet in het midden van het woord voorkomt, bijvoorbeeld ‘stadsverkeer’. Nu hoor je de tussen-s en die kan niet komen van het woord ‘verkeer’. Nu weet je dus zeker dat je de tussen-s hoort en dat je die ook moet schrijven.
Dit gaan we natuurlijk even oefenen
Verkeersituatie (tip: denk aan ‘bord’)
Goed
Fout
Personeelschef (tip: denk aan ‘beleid’)
Goed
Fout
Visserschuit (tip: denk aan ‘boot’)
Goed
Fout
Maken opdr. 9 blz. 221 boek A
Opdracht 1 H3.9 blz. 216 boek A
Klaar? Lezen in je leesboek?