Bas 1 Bouw en functie DNA
Leerdoelen:
bouw en functie van DNA kennen
uitleggen dat veranderingen in DNA organisme verandert
verschillende typen DNA kennen en verschillen
verschil coderend DNA en niet-coderend DNA
Bas 1 Bouw en functie DNA
Leerdoelen:
bouw en functie van DNA kennen
uitleggen dat veranderingen in DNA organisme verandert
verschillende typen DNA kennen en verschillen
verschil coderend DNA en niet-coderend DNA
Van organisme naar DNA
van gen, naar eiwit, naar fenotype
Bouw van DNA
de 5' en 3' kant van de deoxyribose
DNA met de 5' en 3' erin
Gen: deel van een chromosoom met informatie voor één erfelijke eigenschap.
Chromosomenpaar: 2 chromosomen met informatie over dezelfde eigenschap, maar de informatie kan verschillen
Sequentie: alle 'letters' van een DNA molecuul
Tussen coderende delen ook niet-coderend DNA, dat synthese van eiwitten reguleert
Kern DNA is niet het enige DNA, ook mitochondriaal DNA en (in planten) chloroplasten DNA
Mitochondriaal DNA: bij mensen alleen via moeder: staart van zaadcel met mitochondriën niet betrokken bij bevruchting
Prokaryoten hebben DNA los in cytoplasma, soms ook plasmiden: kleinere circulaire chromosomen.
plasmide
DNA dat noodzakelijk aanwezig moet zijn
Niet-coderend DNA
Het grootste deel van het DNA
Is/heeft/bestaat uit:
code voor andere moleculen
regulerende functie bij eiwitsynthese
repetitief DNA
genen die 'rudimentair' zijn
Bas 2 DNA-replicatie
Leerdoelen: kunnen uitleggen
hoe en waarom DNA replicatie plaatsvindt
wat PCR is en waarvoor het gebruikt wordt
hoe de nucleotide-volgorde van DNA bepaald kan worden
hoe DNA van iedereen uniek kan zijn
DNA replicatie: in S-fase van mitose
DNA wordt verdubbeld
DNA polymerase bindt nucleotiden aan DNA
A-T en G-C
Hierdoor twee identieke DNA strengen
bij elkaar gehouden door centromeer
Chromosoom van 2 chromatiden
deling chromosoom
Telomeren
Niet-coderend repetitief DNA (TTAGGG)
Korter na elke celdeling, als het te kort wordt kan cel niet meer delen en ondergaat apoptose
RNA primer verwijderd, geen 3' uiteinde, DNA-polymerase kan uiteinde volgende streng niet repliceren
samenvatting
Als van een kleine hoeveelheid DNA voor onderzoek een grote hoeveelheid nodig is, moet dit vaak gekopieerd worden.
Hiervoor wordt PCR gebruikt, complementaire stukjes worden gebruikt om het juiste deel te vinden in je DNA (primers)
Cycli in 3 stappen: 95 graden om DNA uit elkaar te laten gaan,
55-65 graden om primer te laten hechten, DNA polymerase complementaire streng laten maken bij 72 graden
DNA sequentie bepalen
De DNA sequentie wordt met een radioactief stop-stikstofbase bepaald
In bepaalde verhouding stop-stikstofbase en gewone stikstofbase
door scheiding en radioactiviteit ziet men de volgorde van stikstofbasen
Individuele verschillen
De coderende genen zullen functioneel moeten zijn, anders werkt een enzym niet of krijg je snel kanker door ontbreken van pigment, hier grote selectiedruk
De verschillen zitten in de 98% niet-coderende delen. Vaak hebben die repeterende code, zoals AAATGGC, dan 10 keer, 7 keer, 2 keer, etc. Meerdere gebieden het aantal repetitie bepalen, geven het unieke van één persoon
Restrictie-enzymen
2 typen:
exonucleasen
endonucleasen
Exonucleasen knippen aan buitenkant het DNA, endonuclease knipt binnen in het DNA.
Vaak wordt niet exact middendoor geknipt, maar krijg je 'overhangende' delen DNA: sticky ends
Bas 3 Transcriptie
Leerdoelen:
je kunt de verschillen tussen DNA en RNA uitleggen
je kunt het proces transcriptie mbv Binas 71 C, E en F toepassen
je kunt het proces splicing en de termen pre-mRNA en mRNA mbv Binas 71H juist toepassen
Transcriptie
Met informatie op DNA kunnen ribosomen in cel eiwitten synthetiseren
DNA-sequentie van een gen overgeschreven naar RNA
messengerRNA (mRNA) brengt informatie voor synthese eiwit naar ribosoom
Transcriptiefactoren en promotor
RNA-polymerase bindt aan promotor aan begin van gen
Bij eukaryoten kan RNA-polymerase alleen binden als er transcriptiefactoren aanwezig zijn
RNA-polymerase
Verbreekt waterstofbruggen tussen twee DNA-ketens
Keten met promotor is template-streng (ook wel matrijs, of anti-sense)
RNA-polymerase bindt vrije RNA-nucleotiden langs DNA-streng in richting 3' naar 5' (RNA gevormd van 5' naar 3')
Transcriptie (RNA gevormd langs DNA)
RNA-processing (splicing)
RNA-molecuul dat bij transcriptie is gevormd is pre-mRNA
Genen bestaan uit stukken niet-coderend DNA (introns) en coderend DNA (exons)
Spliceosoom knipt introns uit pre-mRNA en plakt exons aan elkaar
Verschillende mRNA-moleculen kunnen gevormd worden
Bas 4 Translatie en eiwitsynthese
Leerdoelen:
je kunt mbv Binas 71 E en G translatie uitleggen en toepassen
Je kunt uitleggen hoe eiwitsynthese in de cel plaatsvindt
Genetische code
Eiwit bestaat uit aminozuren (20 verschillende)
Codon: drie opeenvolgende nucleotiden mRNA coderen voor één aminozuur
Codons
Startcodon: AUG, methionine (met)
Stopcodons: UAA, UAG, UGA
Translatie
Voorraad aminozuren in cytoplasma
tRNA-moleculen binden aminozuren en vervoeren ze naar ribosoom
Ribosomen koppelen aminozuren aan elkaar tot eiwitten, starten bij 5'-uiteinde
Eindigt bij stopcodon
tRNA
Enkelstrengs RNA-molecuul
CCA aan 3'-uiteinde kan aminozuur binden
Drie nucleotiden vormen anticodon, binden aan codon mRNA
Ribosoom
tRNA complementair aan codon A-plaats bindt daar
Aminozuurketen P-plaats bindt aan aminozuur A-plaats
Ribosoom schuift richting 3'-uiteinde, tRNA schuift op naar P-plaats
Volgende stap laat tRNA los vanaf E-plaats
Eiwitsynthese
Polyribosomen: meerdere ribosomen vertalen mRNA
Vrijgekomen eiwitten in cytoplasma of vanaf endoplasmatisch reticulum naar Golgisysteem
Proteasen breken verkeerd gebouwde eiwitten af