Het zenuwstelsel
Het zenuwstelsel
Open met het idee dat je lichaam de hele dag boodschappen verstuurt en ontvangt, ook als je slaapt.
Lesdoel
Ik kan uitleggen hoe het zenuwstelsel boodschappen door het lichaam doorgeeft.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden denk jij aan bij zenuwen?
Gebruik dit als voorkennis-activatie. Verwachte woorden: voelen, hersenen, prik, hand, bewegen, lichaam, pijn, ruggenmerg.
Inleiding
Je voelt een vlieg op je hand.
Je merkt een prik van een wesp.
Je voelt dat iets kriebelt op je huid.
Dat kan omdat je lichaam een netwerk van zenuwen heeft.
Leg de link met dagelijkse ervaringen. Gebruik de voorbeelden uit de les om het onderwerp herkenbaar te maken.
Wat doen zenuwen?
Zenuwen werken onafgebroken. Ze brengen boodschappen van en naar de hersenen. Zo kan je lichaam voelen, reageren en bewegen.
Benadruk dat zenuwen niet stoppen als we slapen.
Twee delen van het zenuwstelsel
Het zenuwstelsel bestaat uit:
het centrale zenuwstelsel
het perifere zenuwstelsel
Samen zorgen ze voor het doorgeven van prikkels in het hele lichaam.
Deze slide heeft geen instructies
Centraal zenuwstelsel
Bestaat uit hersenen en ruggenmerg.
De hersenen zijn het controlecentrum.
Het ruggenmerg is de verbinding naar het lichaam.
Je hoeft het extreem hoge aantal zenuwcellen niet te benadrukken; het belangrijkste is dat de hersenen veel informatie verwerken.
Perifeer zenuwstelsel
Dit zijn alle zenuwen in de rest van het lichaam.
Ze lopen tot in de kleinste puntjes van het lichaam.
Ze verbinden het lichaam met het centrale zenuwstelsel.
Deze slide heeft geen instructies
Wat hoort bij het centrale zenuwstelsel?
hersenen en ruggenmerg
huid en spieren
armen en benen
ogen en oren
Controleert het verschil tussen centraal en perifeer zenuwstelsel na slides 2-6.
Maak de zinnen compleet
Het zenuwstelsel heeft twee delen. De hersenen en het ruggenmerg vormen samen het centrale zenuwstelsel. Alle andere zenuwen in het lichaam horen bij het perifere zenuwstelsel.
De lege woorden zijn kernbegrippen uit de eerste inhoudsblok.
De zenuwcel
Een zenuwcel of neuron ontvangt en verstuurt informatie. Die informatie gaat als kleine elektrische signalen: zenuwimpulsen of zenuwprikkels.
Houd het eenvoudig: een zenuwcel is een soort boodschappercel.
Twee soorten zenuwcellen
Motorische zenuwcellen sturen boodschappen van binnen naar buiten.
Sensorische zenuwcellen sturen boodschappen van buiten naar binnen.
Gebruik consequent de woorden motorisch en sensorisch.
Motorische zenuwcellen
Als je wilt lopen, geven de hersenen een boodschap door via het ruggenmerg aan de beenspieren. Motorische zenuwcellen zorgen voor die doorgave.
Koppel aan een eenvoudige beweging zoals stappen of een arm optillen.
Sensorische zenuwcellen
Bij een wespensteek of kriebel in je huid gaat de prikkel via sensorische zenuwcellen naar het centrale zenuwstelsel. Daarna weten je hersenen: er is iets aan de hand.
Benadruk de richting: van de huid naar de hersenen.
Bouw van een zenuwcel
Een zenuwcel heeft:
een cellichaam met celkern
dendrieten
een axon of zenuwvezel
Deze slide heeft geen instructies
Wat doet elk deel?
Dendrieten vangen prikkels op.
Het cellichaam verwerkt de informatie.
Het axon stuurt de informatie door.
Laat de onderdelen eventueel aanwijzen op een afbeelding of schema.
Van cel naar cel
Zenuwcellen raken elkaar net niet. Toch springt een zenuwimpuls heel snel over van de ene cel naar de andere, in minder dan een duizendste van een seconde.
Noem eventueel dat de verbinding tussen zenuwcellen later in de les terugkomt als synaps.
Welke zenuwcel stuurt prikkels van huid naar hersenen?
axon
motorische zenuwcel
sensorische zenuwcel
cellichaam
Distractors komen uit hetzelfde blok: delen van de zenuwcel en andere soort zenuwcel.
Vul de juiste woorden in
Een zenuwcel heet ook een neuron. Dendrieten vangen prikkels op. Het cellichaam verwerkt de informatie en het axon stuurt de informatie door.
Controleert woordenschat rond bouw en functie van de zenuwcel.
De hersenen vanbinnen
De hersenen worden vaak verdeeld in drie grote delen:
de grote hersenen
de hersenstam
de kleine hersenen
Houd het overzichtelijk; later volgt per deel een korte functie.
Grote hersenen
Maken ongeveer 90% van de hersenen uit.
Verwerken en bewaren informatie.
Sturen signalen naar de rest van het lichaam.
Deze slide heeft geen instructies
Linker- en rechterhelft
De grote hersenen hebben een linker- en rechterhersenhelft.
Bij veel mensen is de linkerhelft belangrijk voor spreken, lezen en problemen oplossen. De rechterhelft helpt meer bij fantasie en tekenen.
Formuleer voorzichtig: dit is een eenvoudige indeling, geen strikte scheiding.
Hersenstam
De hersenstam ligt onderaan de hersenen. Hij geleidt signalen tussen de grote hersenen en het ruggenmerg. Hij regelt ook onbewuste processen zoals ademhaling en hartslag.
Deze slide heeft geen instructies
Kleine hersenen
De kleine hersenen zorgen voor:
evenwicht
houding
het sturen van bewegingen
Maak de link met fietsen, rechtstaan of stappen.
Hypothalamus
In het midden van de hersenen ligt de hypothalamus. Die speelt een rol bij sterke emoties zoals angst en woede, en ook bij behoeften zoals dorst en honger.
Deze slide heeft geen instructies
De hersenschors
De hersenschors is de buitenlaag van de grote hersenen. Hier worden zintuiglijke waarnemingen verwerkt: wat we zien, horen, ruiken, proeven en voelen.
Deze slide heeft geen instructies
Taken van de hersenschors
Hier plannen we ook bewegingen.
Sensorische en motorische processen hebben verschillende gebieden.
De hersenschors helpt bij leren en onthouden.
Hij heet ook wel grijze massa.
Leg uit dat verschillende delen van de hersenschors verschillende taken hebben.
Welk deel helpt vooral bij evenwicht?
hypothalamus
kleine hersenen
hersenschors
hersenstam
Na het hersenblok: functies van hersendelen uit elkaar houden.
Zet de hersendelen juist
De hersenstam helpt bij ademhaling en hartslag. De hypothalamus speelt een rol bij honger, dorst en emoties. De hersenschors verwerkt wat we zien, horen en voelen.
Alleen kernfuncties uit de slides laten terugkomen, eenvoudig geformuleerd.
Belangrijke zenuwverbindingen
De hersenen werken niet alleen. Ze zijn verbonden met zenuwen die door het hele lichaam lopen. Die verbindingen brengen informatie snel heen en weer.
Deze slide vormt de brug van hersenen naar ruggenmerg en zenuwen in het lichaam.
Het ruggenmerg
Belangrijkste verbinding tussen hersenen en lichaam.
Begint bij de hersenstam.
Loopt door een buis in de wervelkolom.
Deze slide heeft geen instructies
Bescherming en afmetingen
De botten van de wervelkolom beschermen het ruggenmerg tegen beschadiging. Het ruggenmerg is ongeveer 45 cm lang en ongeveer zo dik als je pink.
Deze slide heeft geen instructies
Schade aan het ruggenmerg
Schade aan het ruggenmerg kan ervoor zorgen dat signalen niet goed meer doorgaan.
Schade onder in de rug kan gevoel en beweging in de benen aantasten. Schade in de nek kan ook gevolgen hebben voor de armen.
Benadruk eenvoudig het gevolg: minder of geen signalen tussen hersenen en lichaamsdelen.
Zenuwen in het lichaam
Vanuit het centrale zenuwstelsel vertakken zenuwen zich door het lichaam. Ze zijn verbonden met spieren, klieren, botten, huid, bloedvaten, vingers en tenen.
De brontekst noemt hier hersenzenuwen en 12 zenuwparen; houd voor deze doelgroep de nadruk op het brede netwerk in het lichaam.
Twee richtingen van prikkels
Sensorische zenuwen sturen prikkels van zintuigen naar de hersenen.
Motorische zenuwen brengen prikkels van de hersenen naar spieren en klieren.
Verbind deze slide expliciet met de twee soorten zenuwcellen van eerder.
Wat beschermt het ruggenmerg?
de schedel
de spieren
de wervelkolom
de huid
Checkt de basisfunctie en bescherming van het ruggenmerg.
Welke richting onthoud jij het best?
zintuig naar hersenen
hersenen naar spieren
allebei even goed
Deze slide heeft geen instructies
Maak de tekst af
Sensorische zenuwen sturen prikkels van zintuigen naar de hersenen. Motorische zenuwen brengen prikkels van de hersenen naar spieren en klieren.
Versterkt de twee richtingen van prikkels met woorden die letterlijk in de les voorkwamen.
Denken, leren en onthouden
Als je iets leert, maak je er een herinnering van. Gedachten en herinneringen zijn banen van zenuwsignalen in de hersenen.
Deze slide heeft geen instructies
Nieuwe verbindingen
Om iets te leren, vormen zenuwcellen telkens nieuwe verbindingen. Die verbindingen noemen we synapsen.
Leg uit dat oefenen helpt omdat verbindingen sterker of vaker gebruikt worden.
Twee soorten geheugen
Kortetermijngeheugen bewaart informatie kort, ongeveer tot 30 seconden.
Langetermijngeheugen bewaart informatie veel langer.
Deze slide heeft geen instructies
Hoe geheugen werkt
Het geheugen werkt in drie stappen:
informatie binnenkrijgen en omzetten
informatie bewaren
informatie terugvinden
Gebruik deze slide als overzicht; de volgende slides vullen de drie stappen in.
Stap 1: informatie binnenkrijgen
Je zintuigen vangen informatie op. Ze filteren wat belangrijk is en geven dat door aan de hersenen.
Deze slide heeft geen instructies
Stap 2: informatie bewaren
Belangrijke informatie gaat naar het kortetermijngeheugen. Door herhaling of belang kan die informatie worden opgeslagen in het langetermijngeheugen. De hippocampus helpt daarbij.
Deze slide heeft geen instructies
Stap 3: informatie terugvinden
Als je informatie nodig hebt, zoekt je brein de juiste verbindingen of synapsen op. Zo kan je een herinnering opnieuw gebruiken.
Deze slide heeft geen instructies
Weetjes
De hersenen van een volwassene wegen gemiddeld 1,5 kg.
Grote hersenen zijn niet altijd slimmer.
Zenuwprikkels kunnen gaan tot 130 meter per seconde.
Gebruik deze weetjes alleen kort als afronding van de inhoud, niet als nieuw kernbegrip.
Nog meer weetjes
Alle zenuwen samen zijn bijna 100 kilometer lang.
Een elektro-encefalograaf meet elektrische signalen van de hersenen.
De hersenschors heeft plooien zodat hij in ons hoofd past.
Je kunt EEG kort koppelen aan medisch onderzoek van de hersenen.
Welk geheugen bewaart info het langst?
kortetermijngeheugen
zintuiglijk geheugen
langetermijngeheugen
snel geheugen
Eenvoudige begripscontrole na het blok over leren en onthouden.
Vul de geheugenwoorden in
Om iets te leren, maken zenuwcellen nieuwe synapsen. Belangrijke info komt eerst in het kortetermijngeheugen. Door herhaling kan die in het langetermijngeheugen terechtkomen. De hippocampus helpt bij het opslaan.
Brengt de kernwoorden uit slides 28-34 samen in één korte tekst.
Wat is één ding dat jij vandaag hebt geleerd?
Bespreek kort welke begrippen of ideeën zijn blijven hangen, bijvoorbeeld sensorisch/motorisch, ruggenmerg, hersendelen of geheugen.
Wat hielp jou het best om dit te begrijpen?
Laat leerlingen benoemen wat hielp: afbeelding, voorbeeld van wesp/vlieg, herhaling, invuloefeningen, uitleg van de leerkracht.
Welk deel vond jij nog moeilijk?
Gebruik dit om te zien waar nog herhaling nodig is. Mogelijke thema's: hersendelen, richtingen van prikkels, delen van de zenuwcel, geheugenwoorden.
Begrippenlijst
zenuwstelsel - het netwerk dat boodschappen in het lichaam doorgeeft
centraal zenuwstelsel - de hersenen en het ruggenmerg samen
perifeer zenuwstelsel - alle zenuwen in de rest van het lichaam
zenuwcel / neuron - cel die informatie ontvangt en doorstuurt
zenuwimpuls - elektrisch signaal in een zenuwcel
motorische zenuwcel - zenuwcel die boodschappen naar spieren of klieren stuurt
sensorische zenuwcel - zenuwcel die prikkels naar het centrale zenuwstelsel brengt
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
dendrieten - vertakkingen die prikkels opvangen
axon - lange uitloper die informatie doorstuurt
grote hersenen - grootste deel van de hersenen dat informatie verwerkt
hersenstam - deel dat signalen doorgeeft en ademhaling en hartslag helpt regelen
kleine hersenen - deel dat helpt bij evenwicht, houding en beweging
hersenschors - buitenlaag van de grote hersenen
hypothalamus - deel van de hersenen dat helpt bij emoties, dorst en honger
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
ruggenmerg - zenuwverbinding tussen hersenen en lichaam
synapsen - verbindingen tussen zenuwcellen
kortetermijngeheugen - geheugen dat informatie kort bewaart
langetermijngeheugen - geheugen dat informatie lang bewaart
hippocampus - deel van de hersenen dat helpt bij het opslaan van herinneringen
Deze slide heeft geen instructies