H O O F D S T U K 1 · A A R D E I N B E W E G I N G
1.4
Tsunami's
Hoe een golf in de oceaan een kust kan verwoesten.
Gemaakt bij buiteNLand 1 havo/vwo, 5e editie
H O O F D S T U K 1 · A A R D E I N B E W E G I N G
1.4
Tsunami's
Hoe een golf in de oceaan een kust kan verwoesten.
Gemaakt bij buiteNLand 1 havo/vwo, 5e editie
Welkom bij de les over tsunami's. De foto is genomen in Banda Aceh in Indonesië, een kust die in 2004 door een tsunami werd getroffen. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Dodi Kurniawan / Unsplash
1.4
Tsunami's
Dit leer je
Je kunt uitleggen hoe een tsunami ontstaat.
Je kunt uitleggen waarom een tsunami in arme landen meer slachtoffers maakt.
Lees de twee doelen voor. Aan het eind van de les controleren we ze. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.4
Tsunami's
A C T I V E R E N
Wat weet je al over tsunami's?
Laat de leerlingen woorden en voorbeelden intypen (golf, Japan, 2004, ramp). Bespreek kort wat opvalt; fouten corrigeer je later in de les. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.4
Tsunami's
T E R U G B L I K
Uit: §1.2 Aardbevingen
Wat gebeurt er bij een aardbeving?
De grond schudt doordat platen in de aardkorst met een schok bewegen
Magma stroomt over het land
Het water in de zee loopt weg
Goed is A. Bij B denk je aan een vulkaanuitbarsting (§1.3); bij C aan een gevolg dat pas bij een tsunami hoort. Een aardbeving is straks de belangrijkste oorzaak. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.4
Tsunami's
Wat is een tsunami?
Een tsunami is een reeks enorme golven. Ze ontstaan door een verstoring in de oceaan.
Het meest door een aardbeving, maar ook door een vulkaanuitbarsting of een onderzeese aardverschuiving.
Het woord komt uit het Japans: 'havengolf'.
Golven op de kust · een tsunami is veel groter en gaat veel verder landinwaarts
Benadruk: een tsunami is geen gewone golf door wind. De golven kunnen tot 800 kilometer per uur reizen en duizenden kilometers afleggen. Een tsunami kan overal ter wereld voorkomen waar zee is, maar komt het meest voor langs de Grote Oceaan. De foto toont gewone brekende golven om het verschil te laten zien. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Niklas Håkonsen / Unsplash
1.4
Tsunami's
Zo ontstaat een tsunami
Meestal begint het onder de zeebodem, waar twee platen tegen elkaar drukken.
1
Aardbeving
Platen botsen of schuiven. Er komt veel energie vrij.
2
Zeebodem beweegt
De bodem gaat omhoog of omlaag. Het water erboven beweegt mee.
3
Golven
Een serie golven reist over de oceaan, tot 800 km per uur.
4
Kust
Bij de kust groeien de golven en stroomt het water landinwaarts.
Een tsunami kan duizenden kilometers afleggen voordat hij de kust bereikt.
Loop de vier stappen langzaam langs. Wijs op de aardbeving uit §1.2: dit is dezelfde aardbeving, maar nu onder zee. In de open oceaan is de golf bijna onmerkbaar; pas bij de kust groeit hij. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.4
Tsunami's
Een heel lange golf
De golflengte is de afstand tussen de toppen van twee golven.
Gewone golf
De golflengte is maar enkele meters.
De beweging blijft aan de oppervlakte.
Tsunami
De golflengte kan honderden kilometers zijn.
De energie beweegt door de hele waterkolom.
Teken op het bord een kleine golf en een heel lange golf. Hierdoor heeft een tsunami zoveel kracht: het gaat niet om een laagje water, maar om de hele waterkolom van bodem tot oppervlak. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.4
Tsunami's
O N T H O U D
Een aardbeving onder de zeebodem verplaatst water. Dat water reist als een serie golven met een heel grote golflengte.
Laat de leerlingen de zin hardop herhalen. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.4
Tsunami's
V R A A G 1
Welke stelling(en) is/zijn juist?
1 Een tsunami kan alleen in de Grote Oceaan voorkomen.
2 Tsunami's kunnen ook door vulkaanuitbarstingen ontstaan.
Alleen stelling 1
Alleen stelling 2
Stelling 1 en 2
Geen van beide
Goed is B. Stelling 1 is onjuist: tsunami's komen overal voor waar zee is, ze komen alleen het meest voor in de Grote Oceaan. Stelling 2 is juist: ook een vulkaanuitbarsting of onderzeese aardverschuiving kan water verplaatsen. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.4
Tsunami's
V R A A G 2
Wat was de oorzaak van deze tsunami?
B e r i c h t
Lees de tekst over een tsunami bij Sumbawa (Indonesië).
"De tsunami bij Sumbawa werd veroorzaakt door een onderzeese aardbeving met een kracht van 7,5. De aardbeving verplaatste plotseling veel water. De golven bereikten de kust en richtten enorme schade aan."
Naar: nieuwsbericht (oefentekst).
Goed: een (onderzeese) aardbeving. Let op dat de leerlingen niet 'vulkaan' of 'storm' schrijven: dat staat niet in de bron. Dit is een oefentekst, geen echt nieuwsbericht. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.4
Tsunami's
Oorzaken en gevolgen
O O R Z A K E N
G E V O L G E N A A N D E K U S T
Een tsunami bereikt de kust
Aardbeving onder de zeebodem (de meest voorkomende oorzaak)
Huizen en wegen worden vernield
Vulkaanuitbarsting in zee
Landbouwgrond raakt beschadigd
Onderzeese aardverschuiving
Er vallen veel slachtoffers
Het water kan kilometers landinwaarts stromen. De kracht en snelheid maken ontsnappen moeilijk.
Het water komt snel en met veel kracht; mensen hebben weinig tijd. Houd het gesprek over slachtoffers respectvol: het gaat om mensen en families. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.4
Tsunami's
Evacuatiebord · wijst de route naar hoger gelegen grond
Voorbereid zijn
Een waarschuwingssysteem meldt dat er een tsunami aankomt, zodat mensen het weten.
Evacuatie is dat mensen op tijd naar hoger gelegen gebied gaan.
Ook sterke gebouwen en hoge muren langs de kust helpen.
Waarschuwingssysteem: sensoren en sirenes of berichten. Evacuatie: je brengt mensen in veiligheid, bijvoorbeeld via een vaste route zoals op het bord. Vraag: wat is het verschil tussen waarschuwen en evacueren? (Het eerste is weten, het tweede is handelen.) De foto toont een bord uit een kustgebied waar tsunami's voorkomen. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: John Cardamone / Unsplash
1.4
Tsunami's
Rijk land of arm land?
Rijk land
Vaak betere waarschuwingssystemen en evacuatieplannen.
Gebouwen en wegen zijn sterker.
Arm land
Deze voorzieningen ontbreken vaak.
Schade en slachtoffers kunnen veel groter zijn, zoals in 2004 in Indonesië en Sri Lanka.
Niet het land als zodanig, maar het geld voor voorbereiding maakt het verschil. Ook rijke landen kunnen zwaar getroffen worden; de kans op een tsunami is voor beide gelijk, de gevolgen niet. De ramp van 2004 trof Zuidoost-Azië. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.4
Tsunami's
V R A A G 3
Waarom zijn de gevolgen van een tsunami in arme landen vaak groter?
Arme landen liggen dichter bij de oceaan
Tsunami's komen vaker voor in arme landen
Er zijn minder waarschuwingssystemen en slechtere gebouwen
Rijke landen worden nooit getroffen
Goed is C. A en B kloppen niet: de ligging en de kans zijn niet het verschil. D is onjuist: rijke landen, zoals Japan, kunnen ook getroffen worden. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.4
Tsunami's
V R A A G 4
Noem een reden waarom de schade van een tsunami groot kan zijn.
Model: de gebouwen zijn niet sterk genoeg, of er is geen waarschuwingssysteem en mensen worden niet op tijd geëvacueerd. Ook goed: het water komt kilometers landinwaarts met veel kracht. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.4
Tsunami's
Waar loopt een kust gevaar?
Rond de Grote Oceaan · de Ring van Vuur
R I S I C O G E B I E D E N
1
2
3
4
1
Japan
2
Indonesië
3
Westkust van de Verenigde Staten
4
Chili
De meeste tsunami's ontstaan in de Ring van Vuur, rond de Grote Oceaan.
Vraag: wat valt op aan de ligging van deze vier gebieden? Ze liggen allemaal aan de Grote Oceaan, op de Ring van Vuur uit §1.3 met veel aardbevingen en vulkanen. Ook de kusten van de Indische Oceaan lopen risico. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Ævar Arnfjörð Bjarmason, publiek domein, via Wikimedia Commons
1.4
Tsunami's
V R A A G 5
Waarom ontstaan de meeste tsunami's rond de Grote Oceaan?
Daar is het zeewater het warmst
Daar waait de wind het hardst
Daar liggen veel plaatgrenzen met aardbevingen onder de zeebodem
Daar is het verschil tussen eb en vloed het grootst
Goed is C. Een tsunami begint meestal met een aardbeving onder de zeebodem, en rond de Grote Oceaan liggen veel plaatgrenzen: de Ring van Vuur. Wind en getijden maken gewone golven, geen tsunami. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.4
Tsunami's
V R A A G 6
Zet in de goede volgorde: van aardbeving tot ramp.
Dit is het proces van de eerste dia's. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.4
Tsunami's
V R A A G 7
Leg uit hoe een tsunami ontstaat en waarom een arm land vaak zwaarder wordt getroffen.
Model: een aardbeving onder de zeebodem beweegt de bodem omhoog of omlaag en verplaatst water. Dat reist als golven over de oceaan en bereikt de kust. Arme landen hebben vaak minder waarschuwingssystemen, evacuatieplannen en sterke gebouwen, dus meer schade en slachtoffers. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.4
Tsunami's
Begrippen
Tsunami
Reeks enorme golven, meestal door een aardbeving op zee.
Golflengte
Afstand tussen twee golftoppen; bij een tsunami honderden km.
Waarschuwingssysteem
Meldt dat er een tsunami aankomt.
Evacuatie
Mensen op tijd naar hoger gelegen gebied brengen.
Loop de vier begrippen langs en laat leerlingen ze in eigen woorden zeggen. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash