klas 3 grammatica woordsoorten 4, 6, 8 en 12

• Nieuwe lesbewerker
• Nederlands
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 3

grammatica woordsoorten paragraaf 4, 6, 8 en 12

lesdoelen:

• ik kan tussenwerpsels herkennen en gebruiken in een zin

• ik kan de woordsoorten van die, dat en wie herkennen 

• ik kan de woordsoort van wat herkennen

• ik kan de woordsoort van dat, dus, of, toen en wanneer herkennen

paragraaf 4 tussenwerpsel

Tussenwerpsels zijn uitroepen (hoi, ja, ach), vragen (nietwaar?) en klanknabootsingen (waf, brr, toktoktok)

- van bevestiging en ontkenning (ja, jawel, nee)

- van emotie (ach, foei, bah)

- van sociaal contact (hoi, pardon)

- van klanknabootsing (waf, brr)

paragraaf 4 tussenwerpsel

Let op: sommige woorden kunnen behalve als tussenwerpsel ook als een andere woordsoort voorkomen. 

Bijvoorbeeld:

Proost, op je gezondheid!

Hij proost op haar gezondheid. 

Zie ook: blz. 212 in je boek. 

1: Helaas, we hebben de wedstrijd met 3-0 verloren. 2: We hebben de wedstrijd helaas met 3-0 verloren.

A

zin 1 helaas = tussenwerpsel zin 2 helaas = tussenwerpsel

B

zin 1 helaas = bijwoord zin 2 helaas = tussenwerpsel

C

zin 1 helaas = tussenwerpsel zin 2 helaas = bijwoord

D

zin 1 helaas = bijwoord zin 2 helaas = bijwoord

1: 'Hik', klonk het uit de mond van de dronken man. 2: De dronken man zei: 'Ik heb de hik'.

A

zin 1 hik = tussenwerpsel zin 2 hik = tussenwerpsel

B

zin 1 hik = tussenwerpsel zin 2 hik = zelfst.nw

C

zin 1 hik = tussenwerpsel zin 2 hik = bijwoord

D

zin 1 hik = tussenwerpsel zin 2 hik = bijvoeglijk naamw

opdrachten

We maken nu opdracht 1 en 2 op blz. 212-213.

paragraaf 6   die - dat - wie 

Deze woorden kunnen tot verschillende woordsoorten behoren.

• die: aanwijzend vnw + betrekkelijk vnw

• dat: aanwijzend vnw + betrekkelijk vnw +  onderschikkend voegwoord

• wie: vragend vnw + betrekkelijk vnw + betrekkelijk vnw met ingesloten antecedent

Zie ook: blz. 216 in je boek.

die / dat

• Die jongen / dat meisje = aanwijzend vnw. (je kunt 'die' vervangen door 'deze' en 'dat' door 'dit')

• De jongen die daar loopt (je kunt 'die' niet vervangen door 'deze'-> dus geen aanwijzend vnw.) Die heeft betrekking op het antecent: de jongen -> dus betrekkelijk voornaamwoord

• Het meisje dat lief is (je kunt 'dat' niet vervangen door 'dit'-> dus geen aanwijzend vnw.). Dat heeft betrekking op het antecedent: het meisje -> dus betrekkelijk voornaamwoord

• Niet iedereen weet dat hij verliefd op haar is -> 'dat' kunnen we niet vervangen door 'dit'-> geen aanwijzend vnw. Er is geen antecent -> geen betrekkelijk vnw. 'Dat' staat hier aan het begin van een bijzin -> onderschikkend voegwoord

wie 

• Wie is een betrekkelijk vnw als wie terugwijst naar een antecedent.

De jongen op wie zij verliefd is, is zes jaar ouder dan zij.

• Wie en wat kunnen aan het begin van een zin staan, zonder dat er een antecedent aan voorafgaat (dat heet: ingesloten antecedent). Wie betekent dan ‘degene die’.

Wie niet mee wil doen, kan hier op ons wachten. Dus: wie = betrekkelijk vnw. met ingesloten antecedent. 

• Wie + wat kunnen ook vragend vnw. zijn. Er is dan dus geen antecedent. 

Tim weet allang wie hij zal uitnodigen op het feest.

Dat meisje, dat heel lief is, vindt dat ze heeft gewonnen.

A

dat 1 = aanwijzend vnw dat 2 = betrekkelijk vnw dat 3 = aanwijzend vnw

B

dat 1 = aanwijzend vnw dat 2 = betrekkelijk vnw dat 3 = onderschikkend voegw

C

dat 1 = betrekkelijk vnw dat 2 = betrekkelijk vnw dat 3 = onderschikkend voegw

D

dat 1 = vragend vnw dat 2 = aanwijzend vnw dat 3 = aanwijzend vnw

Kan iemand me vertellen waar dat boek dat ik wil lezen, over gaat?

A

dat 1 = aanwijzend vnw dat 2 = aanwijzend vnw

B

dat 1 = betrekkelijk vnw dat 2 = betrekkelijk vnw

C

dat 1 = aanwijzend vnw dat 2 = betrekkelijk vnw

D

dat 1 = betrekkelijk vnw dat 2= aanwijzend vnw

Men weet niet wie hier beweerd heeft dat het bij ons ongezellig is.

A

wie = betrekkelijk vnw dat = betrekkelijk vnw

B

wie = vragend vnw dat = aanwijzend vnw

C

wie = betrekkelijk vnw met ingesloten antecedent dat = onderschikkend voegwoord

D

wie = vragend vnw dat = onderschikkend voegwoord

opdrachten

We maken nu opdracht 1, 2 en 3 op blz. 216-217.

paragraaf 8 wat

Het woord 'wat' kan tot verschillende woordsoorten behoren.

• vragend vnw

• betrekkelijk vnw

• betrekkelijk vnw met ingesloten antecedent

• onbepaald vnw

• onbepaald hoofdtelwoord

Zie ook: blz. 220 in je boek. 

wat

• Alles wat je zegt, is onzin. Antecedent = alles. Dus: wat = betrekkelijk vnw.

• Wie en wat kunnen aan het begin van een zin staan, zonder dat er een antecedent aan voorafgaat (dat heet: ingesloten antecedent). Wat betekent dan ‘dat wat’.

Wat hij zegt, is volslagen onzin. Dus: wat = betrekkelijk vnw. met ingesloten antecedent. 

• Wat kan ook vragend vnw. zijn. 

Wat is de naam van jouw broer?

• Er ligt nog wat vlees op het bord. wat = een beetje -> onbepaald hoofdtelwoord

• Nemen jullie allemaal wat mee? wat = iets -> onbepaald vnw

Alles wat hij zei was wel wat vreemd.

A

wat 1 = betrekkelijk vnw wat 2 = onbep. hoofdtelw

B

wat 1 = betrekkelijk vnw wat 2 = betrekkelijk vnw

C

wat 1 = onbepaald vnw wat 2 = onbep. hoofdtelw

D

wat 1 = vragend vnw wat 2 = betrekkelijk vnw

opdrachten

We maken nu opdr. 1, 2 en 3 op blz. 220-221.

paragraaf 12 voegwoord; lastige gevallen

• DAT: onderschikkend voegwoord, aanwijzend vnw of betrekkelijk vnw

• DUS: nevenschikkend voegwoord of bijwoord

• OF: nevenschikkend voegwoord of onderschikkend voegwoord

• TOEN: onderschikkend voegwoord of bijwoord

• WANNEER: onderschikkend voegwoord of bijwoord

Zie ook: blz. 228 in je boek.

dat

• Als onderschikkend voegwoord staat dat aan het begin van een bijzin en wijst het niet terug naar een ander woord.

Joeri vertelt de pers dat hij verboden middelen had gebruikt.  

• Als aanwijzend vnw kun je dat vaak vervangen door dit. 

Heeft Wendy dat boek ooit gelezen?

• Als betrekkelijk vnw wijst dat terug naar een het-woord, het antecedent.

Het boek (antecedent) dat ik bij me had, heeft Wendy ook gelezen. 

Beweert u dat u het geld dat u gestolen hebt aan de armen hebt gegeven?

A

dat 1 = onderschikkend voegw dat 2 = aanwijzend vnw

B

dat 1 = onderschikkend voegw dat 2 = betrekkelijk vnw

C

dat 1 = betrekkelijk vnw dat 2 = aanwijzend vnw

D

dat 1 = aanwijzend vnw dat 2 = betrekkelijk vnw

dus

• Als nevenschikkend voegwoord verbindt dus twee hoofdzinnen. In plaats van dus kun je ook een ander nevenschikkend voegwoord invullen (en, want)

De sportdag is een verplichte activiteit, dus je moet aanwezig zijn. 

• Als bijwoord is dus geen verbindingswoord. Je kunt dus vervangen door het bijwoord daarom.

De sportdag is een verplichte activiteit en dus moet je aanwezig zijn. 

of

• Als of nevenschikkend voegwoord is, is er altijd sprake van een keuze: het ene of het andere. Als nevenschikkend voegwoord verbindt of twee woorden (kop of munt), twee woordgroepen (je geld of je leven) of twee hoofdzinnen (Ga je met kerst op vakantie of blijf je lekker thuis?).

• Als onderschikkend voegwoord verbindt of een bijzin met een hoofdzin (Weet je nog niet of je op vakantie gaat?).

Je weet dus nog niet of je thuis blijft of met ons meegaat.

A

dus = bijwoord of 1 = onderschikkend voegw of 2 = nevenschikkend voegw

B

dus = nevenschikkend voegw of 1 = nevenschikkend voegw of 2 = nevenschikkend voegw

C

dus = bijwoord of 1 = onderschikkend voegw of 2 = onderschikkend voegw

D

dus = nevenschikkend voegw of 1 = nevenschikkend voegw of 2 = onderschikkend voegw

toen

• Als onderschikkend voegwoord verbindt toen een bijzin met een hoofdzin

Toen we naar Canada emigreerden, was ik vijf jaar oud.

• Als bijwoord is toen geen verbindingswoord. 

Ik was pas vijf jaar oud en toen emigreerden we naar Canada. 

U heeft alles wel uitgelegd, maar toen was ik ziek thuis.

A

toen = bijwoord

B

toen = onderschikkend voegwoord

C

D

wanneer

• Als onderschikkend voegwoord staat wanneer aan het begin van een bijzin en betekent het als, indien.

Wanneer de pauze begint, gaat de bel.

• Als bijwoord staat wanneer aan het begin van een vraag en betekent het op welke tijd.

Wanneer begint de pauze?

Wanneer je te laat bent, moet je een briefje halen.

A

wanneer = onderschikkend voegwoord

B

wanneer = bijwoord

C

D

opdrachten

We maken nu opdracht 1 en 2 op blz. 229.

lesdoelen

• ik kan tussenwerpsels herkennen en gebruiken in een zin

• ik kan de woordsoorten van die, dat en wie herkennen
  

• ik kan de woordsoort van wat herkennen

• ik kan de woordsoort van dat, dus, of, toen en wanneer herkennen