Instructie synthese literaire stromingen

• newEditor
• Nederlands
• Secundair onderwijs
• Algemeen secundair onderwijs
• Leerjaar 5

Synthese literaire stromingen

Inleiding

• In de kunsten voel je wat zich op dat moment in de realiteit afspeelde.
  

• Een systeem van actie en reactie, houd dit tijdens het studeren steeds in het achterhoofd.               schrijver ontevreden, gaat willen vluchten OF vechten OF berusten in zijn zaak. Belangrijk om hiermee rekening te houden!

• Kunsten weerspiegeling van maatschappij             manier van verwoorden, thematiek, wat wordt wel/niet getoond, enz.

• Nauw verband tussen denkbeelden en heersende machten: vorsten, goden, koningshuizen, enz. hebben effect op hoe volk naar wereld kijkt

Bare in mind

Het kennisoverzicht over literatuur achteraan in het handboek wordt gebruikt als leidraad. Staan er bepaalde deelonderwerpen (commedia dell’arte, geuzenlyriek, …) niet in de ppt, dan hebben we die in de klas niet behandeld.

Je leest daar alles grondig door, dit is slechts een samenvatting.

Tijdslijn

• Middeleeuwen (500-1500)

Ridderroman (Karel en Arthur)

Geestelijke epiek (o.a. Beatrijslegende)

Dierverhalen (o.a. Reynaert de vos)

• Rederijkerstijd (15de – 16de eeuw)

• Gouden Eeuw (16de en 17de eeuw)

Renaissancekunst

Sonnet

Barok

• Verlichting (18de eeuw)

Tijdslijn

• Romantiek (1800-1880)

• Realisme (midden 19de eeuw)

• Naturalisme (1800-1920)

• Impressionisme en de Tachtigers (1880)

• Avant-garde (interbellum, 1916-1940)

Expressionisme (jaren ’30)
Dadaïsme (1916-1925)

• Experimentelen met CoBrA en de Vijftigers (1950-1960, post-WOII)

• Neorealisme (vanaf 1960)

Barbarber

Parlando

• Neoromantiek (vanaf 1970)

Middeleeuwen

500-1500

Wat weet je nog over de middeleeuwse ridderepiek?

Mens en Maatschappij

• mens doordrenkt met christelijke              theocentrisme

• onze streken              ridders wagen leven voor God en koning 

                    dierenverhalen met kritische blik

• Straffende God in de ridderverhalen

Arthurroman

Karelroman

voorhoofs

vrouw is onbelangrijk

hoofs

queeste

hoofse liefde

vechtersbaas; denkt niet na

ridder evolueert

mate

Ridderroman

Het verhaal Beatrijs is een voorbeeld van een

A

sonnet

B

exempel

C

Arthurroman

D

Geestelijke epiek

• Late middeleeuwen: Straffende God meer op achtergrond; in de plaats daarvan zalvende, troostende Maria

• insteek Kerk zelfde, maar aanbrengen van boodschap is anders

•  Mariadevotie kwam op, een van de Marielegendes die wij lazen was ‘Beatrijs’, een exempel.

• Exempel: “Blijf bidden en alles komt goed”, als voorbeeld voor de lezer

• Verhaallijn kennen

• Getallen- en kleurensymboliek

Het verhaal van den vos Reynaerde is een voorbeeld van...

A

theocentrisme

B

antropocentrisme

C

antropomorfisme

D

Dierverhalen

• Bvb. Reynaert de vos, 13de eeuw

• Dieren als verpersoonlijkingen van de (on)deugden

• Begin van de omwenteling van theo- naar antropocentrisme (in een nog steeds door het christendom gedomineerde maatschappij)

DOEL: ME’se hypocrisie aan de kaak stellen (satire op de middeleeuwse maatschappij), want de burger was niet zo braaf als ie zich voordeed. Men begon onder het mom van ‘het is maar een verhaaltje’ kritiek te geven op de Kerk.

Rederijkerstijd

15de - 16de eeuw

Wie waren de rederijkers? Wat deden ze? Wat weer je nog over hen?

• Economische bloei en opkomst van de burgerij + boekdrukkunst

• Nutscap ende waer (=nut en waarheid)

• De burger wil zichzelf meer en meer ontwikkelen, daarbij hoort ook openlijke kritiek op de religieuze structuren

• De burger is nog steeds deel van een stad, ook al wordt het duidelijker dat het individu zich ontplooit

• Rederijkerskamers met sociaal, politiek, cultureel en maatschappelijk belang

In de literatuur van de RR: Vorm voor inhoud

• Verschillende dichtvormen met strikte regels (acrostichon, schaakbord, referein, rondeel, stocregels)

• Toneelstukken rond moraliteit

• Ommegangen en landjuwelen (toneel en gedichten)

Gouden Eeuw

16de - 17de eeuw

In de renaissancepoëzie staat de volgende dichtvorm centraal

A

het refrein

B

de limerick

C

het sonnet

D

het acrostichon

De renaissancedichter is veel individualistischer ingesteld dan de rederijker

A

WAAR

B

NIET WAAR

C

D

Mens en Maatschappij

• 16de en 17de eeuw, eerst in Nederland (na 1585, “brain drain” naar de Noordelijke Nederlanden), nadien ook in Vlaanderen

• Renaissancegeest (REN)

Antropocentrisme

Humanisme (waarde van mens; kritisch denken)

Individualisme

Artistiek bewustzijn, weg van het didactisch-moraliserende van voordien

In navolging van de klassieke oudheid

• De mens stelt zichzelf en zijn gevoelens centraal.

• Hier is een duidelijke overgang merkbaar van theocentrisme naar antropocentrisme. 

• De mens is vanaf nu een individu, dat niet zozeer ten dienste van een maatschappij of religie staat. 

Belangrijke dichtvorm in REN - Sonnet

• Wordt beschouwd als de perfecte harmonie tussen vorm en inhoud

• Vormelijke aspecten (14, kwatrijn, terzine, octaaf, sextet, distichon, volta)

• Petrarca, Shakespeare

• In de Nederlanden een meer humanistisch karakter in de sonnetten (individualisme)

Bredero

Hooft

Wat betekent 'memento mori'

Barok (17de eeuw)

• Uitloper van renaissance

• Sterke rooms-katholieke inslag (propaganda tegen het protestantisme)

• THEOCENTRISCH

Memento mori

Vanitasidee

• Overdreven en grotesk (zowel in de beeldende kunst als in de literatuur)

• Herhalingen en overdrijvingen

Verlichting

18de eeuw

Mens en Maatschappij

• RATIO (rede) als enige weg tot de waarheid

• Filosofen zijn ervan overtuigd dat een mens in se goed is, maar dat ie door een verkeerde omgeving, opvoeding, geloof, … belemmerd wordt om zichzelf ten volle te ontwikkelen.

• Men legt nu de focus op vrijheid, te beginnen bij het kind.

• Essayvorm met wetenschappelijke onderbouwing

romantiek

realisme

naturalisme

impressionisme

l' art pour l'art

afwijkende karakters

escapisme

fatalisme

focus op arbeidersklasse

zintuiglijke indrukken

details en beschrijvingen

meer aandacht voor het ik

objectieve weergave

dialogen in dialect

sonnet als perfecte coördinatie tussen vorm en inhoud

ruwe natuur

Romantiek

1800-1880

Mens en Maatschappij

• De wereld wordt op zijn kop gezet (overheersing van Frankrijk, Koninkrijk der Nederlanden, België, Vlaamse Beweging en de INDUSTRIELE REVOLUTIE)

• Groeiende kloven in sociale klassen (arm en rijk, arbeider/boer en burger, Nederlands- en Franstaligen)

• Klein lichtpuntje: beter en toegankelijker onderwijs, waardoor het volk meer kans krijgt om te lezen, ook al blijft de literaire wereld grotendeels burgerlijk

Reactie op maatschappij

• ROMANTIEK = VLUCHTEN (flight)

• Meer aandacht voor het IK

• Escapisme en idealisme: Proberen om te vluchten van de realiteit naar een wereld die niet eigen is, of al lang vervlogen.

Weltschmerz en Sehnsucht

Drank & drugs

Vorm

• Verleden: nationalisme, eenvoud en jeugd, nostalgie, legenden, …)

• Bovennatuurlijke en fantasie

• Religieuze in de bredere zin van het woord

• Natuur en eenvoud

• Ironie en humor (romantische ironie)

• De dood

Realisme en naturalisme

1800-1920

Realisme

Midden 19de eeuw

Reactie op maatschappij

• REALISME = VECHTEN (fight)
  

• Tegenreactie op romantiek (waarom vluchten als je kan vechten?)

• Sensibiliseren om aan te zetten tot ACTIE (sociaal engagement en protest)

Vorm

• Focus op arbeidersklasse (de gedupeerden)

• Objectieve weergave van de feiten

• Details, beschrijvingen en dialogen (authentiek)

• Sociaal-psychologische analyse

Bekende namen

Nicolaas Beets (Hildebrand), Camera Obscura

E. Douwes Dekker, Max Havelaar

Stijn Streuvels, Lenteleven en Langs de wegen

Naturalisme

1800-1920

Reactie op maatschappij

• Gevoel dat jouw leven al vast ligt (door milieu, tijd en erfelijkheid) en dat je daar niets aan kan veranderen, “het is mijn natuur” (fatalisme en determinisme).

• Dat besef maakt de naturalist somber en pessimistisch (Freeze-reactie).

Vorm

• Focus op de ‘duistere zelfkant van de maatschappij’ (de zware gevallen) en afwijkende karakters (diegenen die een ontwricht leven leidden of mentaal uitgedaagd waren)

• Veel dialogen in het dialect
  

Bvb Stijn Streuvels, Cyriel Buysse, Louis Couperus

Impressionisme

1880-1920

Reactie op maatschappij

• TACHTIGERS

• Reactie tegen stichtelijke -- Vanaf nu l’art pour l’art (Kunst moet mooi zijn)

• Schoonheid in combinatie met subjectieve zintuiglijkheid (impressies, indrukken)

• Weergave van de ervaring van de werkelijkheid

• Kunstenaar als schepper van de schoonheid

Vorm

• Bepalingen (adjectieven en bijzinnen)

• Neologismen en archaïsmen

• Plastische taal + synesthesie

• Ritme en klank

• Enjambementen

Belangrijke namen: Kloos, Van Eeden, Gorter, Verwey

Welke twee stromingen maakten gratig gebruik van het 'vrije vers'?

A

Tachtigers (impressionisme)

B

Vijftigers (experimentelen)

C

expressionisme

D

romantiek

Wat weet je nog over het expressionisme?

Avant-garde

1916-1940: interbellum

Maatschappij

• Post WOI

• Men heeft na WOI nood aan vernieuwing, een frisse adem, los van traditie of regels

• De maatschappij ligt aan diggelen, de mens is in schock.

Dadaïsme (1916-1920)

Expressionisme (jaren '30)

Vorm

CoBrA-kunstenaars vonden hun inspiratie in

A

de natuur, kinderversjes en oosterse kunst

B

geesteszieken, reclameslogans en primitieve kunst

C

de Bijbel, kindertekeningen en primitieve kunst

D

geesteszieken, kindertekeningen en primitieve kunst

Vijftigers

Experimentelen

post-WOII - 1950-1960

Mens en Maatschappij

• De wereld ligt in puin en Europa is moe en verslagen. 

• Ontreddering merkbaar in de kunsten. 

• idee van verbroedering van het interbellum is volkomen weg.                         ieder voor zich           ;men breekt met alle regels, "want die hebben in het verleden ook niets goeds opgebracht".

• Kunst wordt verzet; literatuur bevrijden van de burgerlijke denkbeelden.

• Het lijkt wel alsof de kunstenaar zijn ware aard, zijn diepste geheimen, zijn echte ik wil tonen, hoe verscheurd, rauw en onsamenhangend die ook mag zijn.

CoBrA: beeldende kunst

Vijftigers: woordkunst

Tabula rasa

• Polyinterpretabiliteit vraagt een actieve houding van de lezer, je vult het in zoals jij dat zelf aanvoelt. Er is geen juist of fout. 

• Bevrijding van burgerlijke denkbeelden

Onderbewuste, hallucinatie, droom

Kinderlijke, spontane

Verzet tegen autoritaire maatschappij

Lichamelijk, dierlijk

Taal, spreken, schrijven (uiting geven aan wat je binnenin voelt)

Op wie reageerden de neorealistische schrijvers?

A

de Tachtigers

B

de Vijftigers

C

de expressionisten

D

de romantiek

Neorealisme

Maatschappij

• HOOP (vooruitgang in de technologie en de welvaart, consumptiemaatschappij, volop amusement), maar ook protesten vanaf de jaren ‘70 (love, peace and war)

• Plaats van de kunstenaar in de maatschappij:

1. Reactie op de Vijftigers, hun literatuur was te ingewikkeld. 

2. Laagdrempelig en verstaanbaar, alledaagse werkelijkheid als onderwerp. Het gewone leven zelf is inspiratiebron van de kunst.

3. De kunstenaar beschouwt zich niet langer als echte schepper van kunst, maar als iemand die verslag uitbrengt van de werkelijkheid (“Ik kwam dit tegen en hier lees je dat dan. Maak ervan wat je wil”)

Vorm

De leden van BARBARBER waren de 'uitvinders' van deze nieuwe manier van schrijven en verbeelden.

• Objectivisme

• Verwonderingscultus

• Readymades

• Voorliefde voor het understatement

• Toewerken naar een pointe

Parlando

Neorealisme in Vlaanderen

•  Vlaming meer behoudsgezind dan Nederlands dus volledig neorealistisch schrijven was brug te ver.

• Wat dan wel?

1. onderwerp blijft alledaagse werkelijkheid MAAR veel intiemere blikken in WH (huishoudelijke taferelen)

2. taal blijft toegankelijk, focus op spreekstijl (veel ritme en metrum, stevig tempo)

Wie is een belangrijke vertegenwoordiger van de neoromantiek?

Wat zijn belangrijke kenmerken van neoromantische gedichten?

Verschilt de romantiek en de neoromantiek veel van elkaar, volgens jou?

A

JA

B

NEEN

C

D

Neoromantiek

1970-heden

Maatschappij

• furore jaren '60 is voorbij

• economische recessie en crisis in de westerse wereld. 

• weer nood aan het 'ik', het kleine en het mijne, weg van het sociaal engagement. 

• heimwee naar die golden sixties.
  

• Plaats kunstenaar in de maatschappij

1. onmacht, moedeloosheid en uitzichtloosheid

2. onderwerpen: doodsverlangen, escapisme, liefde voor natuur en fantasie

Vorm

• Heropleving van de klassieke poëzievormen, "want die geven ons wel wat vreugde"

• overdreven en haast kitscherig, met veel ironie

De neoromanticus zit dus met hetzelfde gevoel van ongenoegen ten opzichte van het leven als de romanticus van de 19de eeuw. Hij heeft het ook over zijn eigen gevoel en het feit dat hij zich niet op z'n plek voelt in de wereld zoals die is. De reden tot schrijven verschilt dus niet zo erg, de manier om aan de tijd te ontsnappen ook niet.