Roken en vapen: longen, invloed en keuzes

• newEditor
• Mens en gezondheid
• Biologie / Verzorging
• Middelbare school
• vmbo lwoo, b, k
• Leerjaar 1,2

Roken, vapen en jouw keuzes

Open de les als één verhaal: van het lichaam naar gezondheid, en van gezondheid naar invloed van buitenaf.

Lesdoel

Ik weet wat roken en vapen met mijn longen doen en hoe mijn omgeving en media mijn keuzes beïnvloedt.

Welke woorden komen in je op bij roken, vapen en longen?

Gebruik de woordwolk om voorkennis en associaties zichtbaar te maken. Vraag kort door op enkele woorden, zonder al alles te corrigeren; dat gebeurt later in de les.

Over de streep

Je krijgt steeds een stelling te zien.

Kies een plek in het lokaal: eens, oneens of ertussenin.

Je hoeft niets persoonlijks te vertellen.

Je mag in het midden blijven of passen.

Houd het tempo hoog en veilig. Benadruk dat het gaat om meedenken, niet om persoonlijke ervaringen delen.

Stellingen om te starten

1. Roken en vapen zijn hetzelfde.

2. Als iets legaal is, betekent dat automatisch dat het gezond is.

Stellingen 4–5

1. Roken heeft invloed op je longen.

2. Wat je inademt, kan invloed hebben op je gezondheid.

3. Je longen hebben zuurstof nodig om goed te kunnen functioneren.

Stellingen 1–3

Gebruik korte reacties van leerlingen als brug naar de theorie. Corrigeer nog niet alles uitgebreid; die verdieping komt in het eerste theorieblok.

Waarom ademen we?

• Je lichaam heeft zuurstof nodig

• Zuurstof komt via de longen binnen

• Koolstofdioxide verlaat je lichaam via de longen

Inademen → zuurstof naar het lichaam

Uitademen → koolstofdioxide naar buiten

Gebruik de termen zuurstof en koolstofdioxide bewust als vaktaal, maar leg ze eenvoudig uit.

Wat zit er in tabaksrook?

• Nicotine: verslavende stof

• Koolmonoxide: vermindert zuurstoftransport

• Teer en andere stoffen: kunnen luchtwegen beschadigen

• Tabaksrook bevat veel schadelijke stoffen

Vermijd een lange chemische lijst. De kern is: verschillende stoffen, verschillende effecten op het lichaam.

Een foutje in het lichaam

Nicotine

• Nicotine beïnvloedt de hersenen

• Het is een verslavende stof

• Daardoor kan afhankelijkheid ontstaan

• Stoppen kan lastig zijn

Verslaving = lichamelijke én psychische afhankelijkheid

Noem kort dat jongeren extra gevoelig zijn voor nicotine omdat de hersenen nog in ontwikkeling zijn; dat wordt bij vapen opnieuw opgepakt.

Roken en de longen

• Roken kan de luchtwegen beschadigen

• De longfunctie kan minder goed worden

• Je conditie en ademhaling kunnen achteruitgaan

• De kans op ernstige longziekten wordt groter

Gebruik een rustige, niet-schokkende vergelijking. Focus op werking en gezondheid, niet op angstbeelden.

En vapen dan?

• Een vape maakt een aerosol die je inademt

• Die aerosol kan nicotine bevatten

• Nicotine kan verslavend zijn

• Ingeademde stoffen kunnen luchtwegen en longen beïnvloeden

Roken en vapen zijn verschillend, maar geen van beide is onschadelijk.

Maak expliciet onderscheid: niet hetzelfde, maar ook niet onschuldig. Vermijd zwart-witformuleringen.

Van inademen naar effect

Roken/vapen

↓

stoffen worden ingeademd

↓

luchtwegen en longen

↓

invloed op lichamelijke gezondheid

↓

nicotine kan leiden tot verslaving

Deze dia vat theorieblok 1 samen als een oorzaak-gevolgketen.

Welke stof in tabaksrook is verslavend?

A

teer

B

zuurstof

C

nicotine

D

aerosol

Aerosol hoort bij vapen en is daarom een plausibele afleider.

Roken en vapen

Bij roken adem je tabaksrook in. Bij vapen adem je een aerosol in. Die kan nicotine bevatten, en dat kan leiden tot verslaving.

tabaksrook

aerosol

nicotine

verslaving

zuurstof

longblaasjes

koolstofdioxide

bronchiën

Sluit aan op de samenvattende oorzaak-gevolgketen van theorieblok 1.

Noem één verschil en één overeenkomst tussen roken en vapen.

Verwachte elementen: roken en vapen zijn niet hetzelfde; bij roken is er tabaksrook, bij vapen aerosol; beide kunnen schadelijke stoffen bevatten; nicotine kan verslavend zijn; beide zijn niet onschadelijk.

Van lichaam naar omgeving

Als we weten dat roken en vapen niet gezond zijn, waarom beginnen sommige jongeren er dan toch mee?

Laat kort enkele reacties horen, maar geef nog geen uitgebreide antwoorden. Deze spanning vormt de overgang naar deel 2.

Over de streep: invloed

Nu kijken we niet alleen naar je lichaam, maar ook naar de omgeving om je heen.

Bij de volgende stellingen gaat het over groepsdruk, nieuwsgierigheid, sociale media en reclame.

Markeer visueel dat deel 2 start. Bijvoorbeeld met andere accentkleur of pictogrammen rond sociale omgeving.

Stellingen over groepsdruk

1. Als vrienden iets doen, wordt het moeilijker om zelf nee te zeggen.

2. Je kunt groepsdruk voelen zonder dat iemand letterlijk zegt dat je iets moet doen.

3. Als veel mensen in je omgeving vapen, kan vapen normaler lijken.

Stellingen 1–3

1. Nieuwsgierigheid kan ervoor zorgen dat iemand iets uitprobeert.

2. Je kunt iets doen omdat je erbij wilt horen, ook als je weet dat het niet gezond is.

3. Een echte vriend respecteert het als je ergens niet aan mee wilt doen.

Stellingen 4–6

Laat leerlingen merken dat invloed niet altijd openlijk of dwingend is. Dat maakt de stap naar directe en indirecte groepsdruk logisch.

Stellingen over media

1. Reclame kan ervoor zorgen dat een ongezond product aantrekkelijk lijkt.

2. Je kunt beïnvloed worden zonder dat je dat meteen doorhebt.

3. Ik vind het belangrijk om na te denken over wie mij iets vertelt voordat ik het geloof.

1. Sociale media kunnen invloed hebben op wat jongeren normaal vinden.

2. Wat je op sociale media ziet, is niet altijd de werkelijkheid.

3. Een influencer kan invloed hebben op hoe aantrekkelijk een product lijkt.

Stellingen 10–12

Stellingen 7–9

Gebruik enkele korte klassikale reacties als opmaat naar de theorie over media-invloed en kritisch kijken.

Welke invloed lijkt jou vaak het sterkst?

1

vrienden

2

familie

3

sociale media

4

reclame

5

nieuwsgierigheid

Hoe kun je groepsdruk voelen zonder dat iemand het zegt?

Bespreek dat invloed ook zonder directe opdracht kan werken: erbij willen horen, iets normaal gaan vinden, veel zien in je omgeving of online.

Wat beïnvloedt keuzes?

IK

← vrienden

← familie

← school

← sociale media

← influencers

← reclame

← omgeving

De kern hier is: keuzes ontstaan niet alleen uit jezelf. Omgeving kan meespelen zonder dat je dat direct merkt.

Wat is groepsdruk?

Groepsdruk is de invloed die een groep op jou kan hebben om iets wel of niet te doen.

• Directe groepsdruk: "Kom op, doe gewoon mee."

• Indirecte groepsdruk: "Iedereen doet het, dus het lijkt normaal."

Gebruik de termen direct en indirect precies zo, zodat leerlingen ze later kunnen herkennen in situaties.

Waarom werkt groepsdruk?

• Erbij willen horen

• Niet buiten de groep willen vallen

• Nieuwsgierigheid

• Status of stoer willen lijken

• Gedrag van anderen overnemen

• Denken dat iets normaal is

Benadruk dat weten dat iets ongezond is niet altijd genoeg is om nee te zeggen.

Media beïnvloeden

• Media kunnen invloed hebben op wat we normaal vinden

• Ze kunnen iets aantrekkelijk laten lijken

• Ze bepalen mede welke producten we vaak zien

• Ze kunnen invloed hebben op hoe we over gezondheid denken

Zien → herkennen → normaal vinden → mogelijk beïnvloed worden

Zeg erbij dat beïnvloeding niet automatisch betekent dat iemand het ook echt gaat doen. Het vergroot vooral de kans dat iets gewoner lijkt.

Kritisch kijken

Wie vertelt dit?

Waarom wordt dit verteld?

Wat wil deze persoon of organisatie bereiken?

Kan ik deze informatie controleren?

Dit is de denkstap die gezondheid koppelt aan mediawijsheid. Houd het praktisch en toepasbaar.

Bewust kiezen

Informatie

*

Omgeving

*

Eigen waarden

*

Gevolgen overwegen

↓

Keuze

Je omgeving heeft invloed, maar je kunt leren om bewuster te kiezen.

Houd de toon niet moraliserend: de boodschap is niet 'jij moet', maar 'je kunt invloed herkennen en bewuster kiezen'.

Wat is een voorbeeld van indirecte groepsdruk?

A

Doe mee nu

B

Verbod van school

C

Iedereen doet het

D

Arts geeft advies

Toetst het onderscheid direct/indirect uit slides 17-22.

Invloed herkennen

Je keuzes komen niet alleen door jezelf. Ook vrienden, media en reclame kunnen invloed hebben. Daarom is kritisch kijken belangrijk voordat je iets gelooft of normaal vindt.

jezelf

vrienden

kritisch

longen

nicotine

luchtpijp

sporten

Benadrukt de kern van deel 2: invloed herkennen en bewust kiezen.

Welke vraag helpt jou om kritischer naar media te kijken?

Verwachte elementen: wie vertelt dit, waarom wordt dit verteld, wat wil iemand bereiken, kun je de informatie controleren?

Dit neem je mee

Ik weet wat roken en vapen met mijn longen doen en wat mijn keuzes beïnvloedt.

1. Roken en vapen kunnen invloed hebben op je longen en gezondheid.

2. Nicotine kan verslavend zijn.

3. Vrienden, groepsdruk, sociale media en reclame kunnen invloed hebben op keuzes.

Sluit de les af met de samenhang: mijn lichaam, mijn gezondheid, mijn omgeving, mijn keuzes.

Wat is één ding dat je uit deze les meeneemt?

Exit ticket zonder goed/fout. Laat leerlingen kort terugkijken op hun leeropbrengst.

Wat hielp jou vandaag het meest om dit te begrijpen?

Exit ticket gericht op metacognitie: wat hielp bij begrijpen? Bijvoorbeeld schema's, stellingen, uitleg of gesprek.

Begrippen

zuurstof - gas dat je lichaam nodig heeft om goed te functioneren

koolstofdioxide - gas dat je lichaam maakt en uitademt

luchtpijp - buis waar lucht doorheen gaat naar de longen

bronchiën - vertakkingen van de luchtpijp in de longen

longblaasjes - kleine blaasjes waar gaswisseling plaatsvindt

gaswisseling - zuurstof gaat naar het bloed en koolstofdioxide gaat eruit

longfunctie - hoe goed je longen lucht verwerken en zuurstof opnemen

Begrippen

nicotine - verslavende stof die de hersenen beïnvloedt

verslaving - afhankelijk worden van een stof of gedrag

afhankelijkheid - het gevoel dat stoppen moeilijk is

tabaksrook - rook met schadelijke stoffen uit tabak

aerosol - kleine druppeltjes of deeltjes die uit een vape komen

groepsdruk - invloed van een groep op wat jij doet

influencer - iemand op sociale media die invloed heeft op anderen

3e lesuur herhaling van theorie eerste slides

Slide tekst