blok 1 Pijn en neurologische aandoeningen

• newEditor
• Zorg en Welzijn
• MBO
• Studiejaar 1

Pijn en stoornissen in het zenuwstelsel

Open breed: deze les focust op epilepsie, koortsconvulsies en migraine, met nadruk op herkenning en behandeling met geneesmiddelen. Parkinson wordt in de leerdoelen genoemd, maar in de aangeleverde leerstof staat daarover geen uitwerking; neem dat dus niet inhoudelijk mee.

Leerdoel

Ik kan uitleggen wat epilepsie en koortsconvulsies zijn en welke medicatie bij epilepsie en migraine wordt gebruikt.

Dit is het ene overkoepelende leerdoel voor de les, gebaseerd op de best ondersteunde doelen uit de aangeleverde stof.

Welk woord koppel jij aan epilepsie, koortsconvulsies of migraine?

Gebruik de woordenwolk als startpunt om voorkennis en misvattingen op te halen. Vraag kort door op woorden als 'aanval', 'hersenen', 'hoofdpijn', 'bewusteloosheid' of 'medicatie'.

Neurologische aandoeningen

Neurologische aandoeningen hebben hun oorzaak in het zenuwstelsel.

Daarbij staan vooral lichamelijke verschijnselen op de voorgrond, zoals aanvallen, bewustzijnsverlies, duizeligheid of bewegingsproblemen.

Dat is anders dan bij psychiatrische aandoeningen, waarbij vooral gedragsstoornissen centraal staan.

Benadruk dat neurologische en psychiatrische aandoeningen elkaar wel kunnen overlappen: een neurologische aandoening kan ook gedragsveranderingen veroorzaken.

Waarom deze aandoeningen opvallen

Stoornissen in het zenuwstelsel kunnen het dagelijks leven sterk beïnvloeden.

Denk aan aanvallen, hoofdpijn, bewustzijnsdaling en beperkingen in werk of verkeer.

Deze slide vormt de brug van de inleiding naar de concrete aandoeningen. Houd het algemeen en koppel daarna door naar epilepsie als eerste uitgewerkte voorbeeld.

Wat is epilepsie?

Epilepsie is een aandoening van het centraal zenuwstelsel.

Bij een aanval ontstaan spontane, niet-voorspelbare ontladingen in de hersenen.

Dat kan leiden tot:

• daling van het bewustzijn

• bewusteloosheid

• absences

• spiertrekkingen

Een aanval heet een insult of toeval.

Maak duidelijk dat niet elk insult automatisch epilepsie betekent. Dat onderscheid komt op de volgende slide terug.

Niet elk insult is epilepsie

Een enkele aanval kan ook een andere oorzaak hebben.

Voorbeelden zijn:

• koorts

• hersen(vlies)ontsteking

• te laag bloedglucosegehalte

• zuurstofgebrek in het bloed

Bij epilepsie gaat het om terugkerende aanvallen.

Hier zit een veelvoorkomende misvatting: één insult betekent niet direct epilepsie. Leg het verschil tussen symptoom en aandoening uit.

Diagnose en hersenactiviteit

Voor de indeling van epilepsie wordt gekeken naar ziekteverschijnselen en naar een eeg.

Een elektro-encefalogram meet de hersenactiviteit en helpt om soorten aanvallen te onderscheiden.

Noem de term voluit: elektro-encefalografie. Geen technische verdieping nodig buiten het doel van de meting.

Oorzaken van epilepsie

Epilepsie kan veel verschillende oorzaken hebben, zoals:

• ontwikkelingsstoornissen tijdens de zwangerschap

• hersenbeschadiging bij de geboorte

• een ongeluk

• stofwisselingsziekte in hersencellen

• infectie van hersenen of hersenvliezen

• doorbloedingsstoornis of tumor

• koorts

Erfelijke aanleg speelt soms mee, maar is meestal niet de hoofdverklaring.

Laat zien dat epilepsie geen éénduidige oorzaak heeft. Dat helpt leerlingen begrijpen waarom behandeling per persoon kan verschillen.

Welk kenmerk past het best bij epilepsie?

A

Terugkerende aanvallen

B

Alleen hoge koorts

C

Vooral gedragsstoornissen

D

Alleen duizeligheid

Toetst het onderscheid tussen neurologische aandoeningen, een enkel insult en epilepsie. 'Alleen hoge koorts' verwijst naar koortsconvulsies en 'vooral gedragsstoornissen' naar psychiatrische aandoeningen.

Vul de kernbegrippen in

Bij epilepsie ontstaan spontane ontladingen in de . Een aanval heet een . Voor de indeling van soorten aanvallen helpt een , waarmee de hersenactiviteit wordt gemeten.

Bij epilepsie ontstaan spontane ontladingen in de

. Een aanval heet een

. Voor de indeling van soorten aanvallen helpt een

longen

tumor

aura

rectiole

Juiste invulling: hersenen, insult, eeg.

Partiële aanvallen

Bij partiële aanvallen is de ontlading plaatsgebonden in een deel van de hersenen.

Vormen:

• eenvoudig partieel: bewustzijn intact

• complex partieel: bewustzijn verlaagd

• partieel gevolgd door gegeneraliseerd: later volledige bewustzijnsstoornis

Mogelijke verschijnselen zijn spiersamentrekkingen, vreemde geuren of smaken, wriemelen of rondlopen.

Benadruk dat de klachten afhangen van de plaats in de hersenen waar de ontlading ontstaat.

Gegeneraliseerde aanvallen

Bij gegeneraliseerde aanvallen zijn grote delen van beide hersenhelften betrokken.

Vormen:

• absence: korte afwezigheid

• tonisch-klonisch: eerst verstijven, daarna schokken

• myoklonisch: korte spierschokken

• atoon: spierverslapping met vallen

• status epilepticus: aanvallen volgen elkaar op

Bij een status epilepticus is direct medisch ingrijpen nodig.

Leg uit dat status epilepticus een spoedsituatie is doordat de patiënt tussendoor niet goed bijkomt en er risico op overlijden bestaat.

Gevolgen in het dagelijks leven

Epilepsie heeft niet alleen medische gevolgen.

Mensen kunnen te maken krijgen met:

• beperkingen in verkeer en beroep

• risico bij zwemmen of bergbeklimmen

• discriminatie of overbescherming

• misverstanden over verstandelijke beperking

Noem als voorbeeld dat iemand na een aanval een periode aanvalsvrij moet zijn voordat autorijden weer mag.

Bij welke aanval is direct medisch ingrijpen altijd nodig?

A

Absence

B

Atone aanval

C

Status epilepticus

D

Eenvoudig partieel

Controleert herkenning van de spoedsituatie binnen de aanvalsvormen.

Wat is het verschil tussen partieel en gegeneraliseerd?

Bespreek dat partiële aanvallen plaatsgebonden zijn in een deel van de hersenen, terwijl gegeneraliseerde aanvallen grote delen van beide hersenhelften omvatten. Bewustzijn kan bij gegeneraliseerde aanvallen volledig weg zijn.

Anti-epileptica

Veelgebruikte anti-epileptica zijn:

• carbamazepine

• valproïnezuur

• fenytoïne

• lamotrigine

• levetiracetam

• topiramaat

Deze middelen worden breed ingezet bij verschillende vormen van epilepsie.

De stof noemt geen gezamenlijke farmacologische groep; benadruk daarom vooral dat het om veelgebruikte middelen gaat.

Benzodiazepinen bij aanvallen

Benzodiazepinen worden vooral gebruikt als andere middelen onvoldoende werken of bij acute behandeling.

Voorbeelden:

• clonazepam

• clobazam

• nitrazepam bij kinderen

• diazepam

• midazolam

Diazepam kan per injectie of rectiole worden toegediend.

Midazolam is er ook als neusspray.

Koppel hier al kort aan koortsconvulsies: diazepam komt daar straks terug als acute behandeling.

Barbituraten en bijwerkingen

Fenobarbital wordt nog maar zelden gebruikt.

Redenen:

• veel bijwerkingen

• veel interacties

• sufheid en lusteloosheid, vooral in het begin

• soms acute psychotische reacties

Houd dit kort: de kern is dat fenobarbital tegenwoordig uitzonderlijk wordt ingezet.

Gebruik van anti-epileptica

De juiste dosering moet per persoon worden ingesteld, vaak met controle van de bloedspiegel.

Belangrijke regels:

• regelmatig innemen

• niet plotseling stoppen

• bij wisselen: oude middel uitsluipen, nieuwe middel insluipen

Deze middelen zijn bedoeld om aanvallen te voorkomen, niet om een al lopende aanval te stoppen.

Dat laatste is een cruciaal onderscheid. Acute behandeling van een aanval verloopt anders dan onderhoudsbehandeling.

Anti-epileptica bij zenuwpijn

Sommige anti-epileptica worden ook gebruikt bij zenuwpijn.

Gewone pijnstillers helpen hierbij vaak onvoldoende.

Anti-epileptica maken de zenuw minder gevoelig, waardoor de pijn beter te verdragen is.

Voorbeelden zijn carbamazepine, valproïnezuur en gabapentine.

Verbind dit expliciet met het lesonderwerp pijn: het gaat hier om neuropathische pijn, niet om gewone weefselpijn.

Bijwerkingen bij gebruik tegen pijn

Bij gebruik van anti-epileptica tegen pijn kunnen onder andere optreden:

• slaperigheid

• vermoeidheid

• koorts

De indicatie pijn staat niet altijd in de bijsluiter. Daarom is goede uitleg aan de patiënt belangrijk.

Benadruk dat off-label gebruik voor patiënten verwarrend kan zijn: ze krijgen een middel voor epilepsie terwijl ze het voor pijn gebruiken.

Waarom wordt fenobarbital nog maar zelden gebruikt?

A

Werkt te kort

B

Veel bijwerkingen

C

Alleen voor migraine

D

Geen bloedspiegel

De juiste keuze sluit aan bij de slide over barbituraten: veel bijwerkingen en interacties.

Maak de regels voor gebruik compleet

Anti-epileptica moeten worden ingenomen en je mag niet plotseling . Bij wisselen moet het oude middel worden en het nieuwe langzaam opgebouwd worden. Deze middelen zijn bedoeld om aanvallen te .

Anti-epileptica moeten

worden ingenomen en je mag niet plotseling

. Bij wisselen moet het oude middel worden

en het nieuwe langzaam opgebouwd worden. Deze middelen zijn bedoeld om aanvallen te

rectaal

verhogen

genezen

injecteren

Juiste invulling: regelmatig, stoppen, uitgeslopen, voorkomen. De formulering echoot de inhoud van de slides over onderhoudsbehandeling.

Waarom is goede uitleg nodig bij anti-epileptica tegen zenuwpijn?

A

Ze werken alleen bij kinderen

B

De indicatie pijn ontbreekt soms

C

Ze stoppen elke aanval direct

D

Ze geven nooit bijwerkingen

Toetst begrip van off-label gebruik en patiëntvoorlichting.

Koortsconvulsies

Koortsconvulsies, of koortsstuipen, komen vooral voor bij kleuters.

De aanval wordt uitgelokt door een plotselinge stijging van de lichaamstemperatuur, bijvoorbeeld bij een infectie.

Bij een volgende koortsperiode kunnen ze makkelijker opnieuw optreden.

Leg het onderscheid met epilepsie uit: koortsconvulsies zijn gekoppeld aan snelle temperatuurstijging.

Wanneer verder onderzoek nodig is

Als koortsconvulsies vaak terugkomen, is verder onderzoek nodig.

Dan moet worden nagegaan of er misschien andere oorzaken voor de aanvallen zijn.

Houd de boodschap praktisch: incidenteel bij koorts past bij koortsconvulsies, herhaling vraagt om nadere beoordeling.

Behandeling van koortsconvulsies

Een koortsconvulsie moet zo snel mogelijk worden bestreden.

Daarom kunnen ouders zelf een rectiole met diazepam toedienen.

Deze werkt opvallend snel, ongeveer even snel als een injectie.

Benadruk het verschil met een zetpil: die werkt niet of veel trager en is dus niet geschikt om een aanval snel te stoppen.

Koorts verlagen

Bij snel oplopende koorts kan paracetamol preventief worden gebruikt om de koorts te dempen.

Belangrijk onderscheid:

• hoge koorts op zich is geen risicofactor

• een snelle stijging van de temperatuur wel

Dit onderscheid wordt vaak fout onthouden. Leg nadruk op de snelheid van stijgen, niet op de absolute temperatuur.

Wat lokt een koortsconvulsie vooral uit?

A

Lage bloedsuiker

B

Hoge koorts alleen

C

Snelle temperatuurstijging

D

Fel licht

Veel leerlingen onthouden ten onrechte dat vooral de hoogte van de koorts telt; hier gaat het om de snelheid van stijgen.

Vul de behandeling van koortsconvulsies aan

Koortsconvulsies komen vooral voor bij . Een aanval moet snel worden bestreden met een met diazepam. Bij snel oplopende koorts kan preventief worden gebruikt.

Koortsconvulsies komen vooral voor bij

. Een aanval moet snel worden bestreden met een

met diazepam. Bij snel oplopende koorts kan

ouderen

zetpil

ibuprofen

neusspray

Juiste invulling: kleuters, rectiole, paracetamol. Let op het verschil tussen rectiole en zetpil.

Wat is migraine?

Migraine is een vorm van zware hoofdpijn.

De pijn kan aan één kant zitten, maar bij veel mensen aan beide kanten van het hoofd.

Voor de behandeling is het belangrijk migraine te onderscheiden van:

• spanningshoofdpijn

• clusterhoofdpijn

• hoofdpijn door geneesmiddelen

Noem dat de diagnose niet altijd eenvoudig is; de juiste herkenning bepaalt de juiste behandeling.

Klachten bij migraine

Migraine gaat vaak samen met:

• misselijkheid en braken

• overgevoeligheid voor licht

• dubbel zien

• spraakstoornissen

• beven en zweten

Een aanval kan uren duren en daarna nog gevolgd worden door langdurige doffe hoofdpijn.

De oorzaak van een migraineaanval is volgens de bron onbekend; speculeer niet verder buiten de aangeleverde stof.

Uitlokkende factoren

Migraine kan worden uitgelokt door factoren zoals:

• stress of opwinding

• bepaalde voeding, zoals oude kaas of chocolade

• alcohol

• de pil

• fel licht, kou, lawaai of zware inspanning

Veel patiënten herkennen op den duur hun eigen triggers.

Laat eventueel ook aura benoemen: verschijnselen die vooraf kunnen gaan aan een aanval, zoals stemmingsverandering.

Aura en hormonale migraine

Voor een aanval kunnen aura’s optreden, zoals:

• stemmingsverandering

• depressieve gevoelens

• hyperactiviteit

Bij sommige vrouwen is er hormonale migraine:

• vlak voor de menstruatie

• of in de stopweek van de pil

Koppel dit aan patroonherkenning: terugkerende timing helpt bij het kiezen van behandeling of preventie.

Behandeling van een aanval

De eerste keuze is een antibraakmiddel samen met een pijnstiller.

Aanpak:

• eerst rectaal anti-emeticum, zoals metoclopramide of domperidon

• daarna een analgeticum, zoals paracetamol, naproxen of ibuprofen

Misselijkheid en braken maken orale opname van pijnstillers vaak moeilijk.

Noem dat volgens de bron in 96% van de gevallen misselijkheid en braken optreden; daarom eerst het antibraakmiddel.

Triptanen

Als de aanval doorzet, kunnen triptanen worden gebruikt om de aanval af te breken.

Voorbeelden:

• sumatriptan

• rizatriptan

• zolmitriptan

Toediening kan oraal, rectaal, subcutaan of nasaal zijn.

Benadruk dat triptanen ook nog kunnen werken als de aanval al enkele uren bezig is.

Profylaxe bij migraine

Profylactische behandeling wordt overwogen bij twee of meer aanvallen per maand.

Belangrijk is eerst te zoeken naar uitlokkende factoren.

Als medicatie nodig is, zijn bètablokkers zoals propranolol of metoprolol eerste keus.

Noem erbij dat ernst en behandelbaarheid van de aanvallen ook meewegen in de keuze voor profylaxe.

Andere opties bij profylaxe

Andere mogelijkheden zijn:

• pizotifeen als tweede keus

• soms middelen uit de groep van antidepressiva

• soms anti-epileptica

• aanpassen van anticonceptie bij hormonale migraine

• ontspanningstechnieken zoals yoga of acupunctuur

De beste aanpak verschilt per patiënt.

De bron eindigt met een persoonsgerichte conclusie: samen met de arts zoeken naar een passende therapie.

Wat geef je volgens de eerste keuze eerst bij een migraineaanval?

A

Een triptan

B

Een bètablokker

C

Een anti-emeticum

D

Een antidepressivum

De bron legt uit dat misselijkheid en braken orale opname bemoeilijken; daarom eerst een antibraakmiddel.

Vul de migrainebehandeling in

Als een migraineaanval doorzet, kunnen worden gebruikt om de aanval af te breken. Voor het voorkomen van aanvallen zijn zoals propranolol of metoprolol eerste keus. Profylaxe wordt overwogen bij of meer aanvallen per maand.

Als een migraineaanval doorzet, kunnen

worden gebruikt om de aanval af te breken. Voor het voorkomen van aanvallen zijn

zoals propranolol of metoprolol eerste keus. Profylaxe wordt overwogen bij

benzodiazepinen

NSAID's

één

diazepam

Juiste invulling: triptanen, bètablokkers, twee. Hiermee koppel je acute behandeling aan profylaxe.

Wat uit deze les wil jij het best onthouden?

Welk onderdeel vond je het lastigst en waarom?

Begrippenlijst

neurologische aandoening - aandoening met oorzaak in het zenuwstelsel

epilepsie - aandoening met terugkerende aanvallen door ontladingen in de hersenen

insult - epileptische aanval of toeval

eeg - onderzoek waarmee hersenactiviteit wordt gemeten

partiële aanval - aanval die in een deel van de hersenen ontstaat

gegeneraliseerde aanval - aanval waarbij grote delen van beide hersenhelften betrokken zijn

status epilepticus - opeenvolgende aanvallen waarbij direct medisch ingrijpen nodig is

Begrippenlijst

anti-epileptica - geneesmiddelen die epileptische aanvallen helpen voorkomen

benzodiazepinen - groep middelen die onder andere bij acute aanvallen kan worden gebruikt

koortsconvulsie - aanval bij kinderen door snelle stijging van de lichaamstemperatuur

migraine - ernstige hoofdpijnaanval vaak met misselijkheid en andere verschijnselen

anti-emeticum - geneesmiddel tegen misselijkheid en braken

triptanen - middelen die een migraineaanval kunnen afbreken

profylaxe - behandeling om aanvallen te voorkomen