Elektromagnetische straling
en materie
Hoofdstuk 9
Elektromagnetische straling
en materie
Hoofdstuk 9
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
In dit hoofdstuk...
- Elektromagnetisch spectrum
- Twinkelende sterren
- Telescopen
- Elektromagnetische golf
- Zwarte straler
- Kleur
- Wet van Wien
- Intensiteit
- Stralingsvermogen (lichtkracht)
- Wet van Stefan-Boltzsmann
- Hertszsprung-Russell diagram
- Fraunhoferlijnen
- Emissie- + absorptiespectrum
- Kwadratenwet
- Doppler effect
- Rood- en blauwverschuiving
- Massadefect
- Levensloop sterren
Deze slide heeft geen instructies
Elektromagnetisch spectrum
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Radiotelescoop
Grootste ter wereld in China
d = 500m
Begrippen:
optische telescoop, radiotelescoop en ruimtetelescoop.
planckkromme, continu spectrum
James Webb telescoop
infra rood telescoop
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Elektromagnetische golf
E en B haaks op elkaar en haaks op de voortplantingsrichting (transversale golf)
Beide velden veranderen gelijktijdig in de tijd en wekken elkaar steeds weer opnieuw op.
Zo kan de golf zonder medium door de lege ruimte reizen.
Deze slide heeft geen instructies
Zwarte straler
Voorwerp dat geen enkele straling weerkaatst, maar alles absorbeert
Gevolg: temperatuur stijgt
Hierdoor zal het voorwerp zelf EM straling uit gaan zenden. Dan is het voorwerp dan niet meer zwart:
Hoe hoger de temperatuur, hoe kleiner de golflengte dat uitgestraald wordt.
Deze slide heeft geen instructies
Welk licht geeft de hoogste temperatuur aan? En de laagste?
Deze slide heeft geen instructies
Spectrum zwarte straler
Hoe korter de golflengte, hoe hoger de intensiteit van het uitgezonden licht.
Model klopt niet volledig
Werkt per pakketjes: quanta
--> Planck:
korte -> heel hoog
=>> veel energie nodig
Planckkromme
Deze slide heeft geen instructies
Intensiteit I
Stralingsintensiteit
I (W/m²)
Oppervlakte onder de grafiek geeft de stralingsintensiteit van de ster.
In het tweede deel van de les ontdek je hoe je met de stralingskromme de oppervlaktetemperatuur van een ster kan bepalen.
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Wet van Wien
λmax verschuift naar links als de temperatuur stijgt
De golflengte wordt dan dus kleiner
λmax : Golflengte die het meest wordt uitgezonden (m)
T : Temperatuur (K)
kw : Constante van Wien (BiNaS Tabel 7)
2,898 · 10⁻³ m·K
Deze slide heeft geen instructies
Bij een brandende gloeilamp heeft de gloeidraad een temperatuur van 2,5·103 K. Leg met een berekening uit waarom het rendement van een gloeilamp zo laag is.
Voorbeeld Wet van Wien
Deze slide heeft geen instructies
Bij een brandende gloeilamp heeft de gloeidraad een temperatuur van 2,5·103 K. Leg met een berekening uit waarom het rendement van een gloeilamp zo laag is.
Opgave
Deze slide heeft geen instructies
Bij een brandende gloeilamp heeft de gloeidraad een temperatuur van 2,5·103 K. Leg met een berekening uit waarom het rendement van een gloeilamp zo laag is.
Zoals te zien in BINAS tabel 22, valt deze λmax in het deel van infrarood. Infrarode straling is wat warmte afgeeft. Het merendeel van de oppervlakte onder de grafiek ligt in het infrarode deel van het spectrum, en maar een klein deel in het zichtbare spectrum. Daarom wordt veel (elektrische) energie omgezet in warmte en maar een klein deel in zichtbaar licht. Dus is het rendement laag.
Voorbeeld Wet van Wien
Deze slide heeft geen instructies
Stralingsvermogen
Wet van Stefan-Boltzmann
σ = 5,670·10⁻⁸ W· m⁻² · K⁻⁴
Het stralingsvermogen (in W) van een ster hangt volgens de wet van Stefan-Boltzmann af van de steroppervlakte en de 'oppervlaktetemperatuur'.
Bovenstaande formule is afgeleid op basis van de aanname dat de stralingsbron zijn
stralingsvermogen homogeen in alle richtingen uitzendt en dat er tussen de bron en de
waarnemer geen absorptie of andere storende effecten optreden.
De temperatuur van een ster is echter niet zo eenvoudig te geven als het lijkt, want het binnenste van een ster is meerdere miljoenen Kelvin en de buitenkant slecht enkele duizenden Kelvin.
Daarnaast zijn er nog allerlei onregelmatigheden ten gevolge van stromingen, magneetvelden en dergelijke. De temperatuur van een ster wordt daarom gedefinieerd als de temperatuur die een homogene bol van gelijke grootte als de ster zou moeten
hebben om een gelijk stralingsvermogen uit te zenden. Deze temperatuur wordt de
effectieve temperatuur van een ster genoemd.
Wet van Stefan-Boltzmann
Betreft
Uitgezonden straling als homogene bol zonder absorptie of onderbrekingen tussen zender en ontvanger
Effectieve temperatuur
De temperatuur die een homogene bol van gelijke grootte als de ster zou moeten hebben om een gelijk stralingsvermogen uit te zenden.
Het stralingsvermogen (in W) van een ster hangt volgens de wet van Stefan-Boltzmann af van de steroppervlakte en de 'oppervlaktetemperatuur'.
Bovenstaande formule is afgeleid op basis van de aanname dat de stralingsbron zijn
stralingsvermogen homogeen in alle richtingen uitzendt en dat er tussen de bron en de
waarnemer geen absorptie of andere storende effecten optreden.
De temperatuur van een ster is echter niet zo eenvoudig te geven als het lijkt, want het binnenste van een ster is meerdere miljoenen Kelvin en de buitenkant slecht enkele duizenden Kelvin.
Daarnaast zijn er nog allerlei onregelmatigheden ten gevolge van stromingen, magneetvelden en dergelijke. De temperatuur van een ster wordt daarom gedefinieerd als de temperatuur die een homogene bol van gelijke grootte als de ster zou moeten
hebben om een gelijk stralingsvermogen uit te zenden. Deze temperatuur wordt de
effectieve temperatuur van een ster genoemd.
Stralingsvermogen
Wet van Stafan-Bolzman
Stralingsintensiteit
σ = 5,670·10⁻⁸ W· m⁻² · K⁻⁴
Deze slide heeft geen instructies
Hertzsprung-Russell
diagram
Een Hertzsprung-Russel of HR-diagram is manier om de gegevens van grote groep sterren tegelijk weer te geven.
Elke ster krijgt afhankelijk van zijn temperatuur en lichtkracht één stipje in het diagram.
Deze slide heeft geen instructies
Hertzsprung-Russell
diagram
Verticale as: of
(logaritme van)
Horizontale as: (logaritme van) de effectieve temperatuur
Schuine lijnen:
Straal vergeleken met de staal van de zon.
binas lichtsterkte (L) i.p.v. stralingsvermogen (P).
Opgave
Bepaal m.b.v het HR-diagram (binas 33) de effectieve temperatuur van de zon.
x = alog y
y = ax
Log Teff = 3,75
Teff = 103,75
Teff = 5,6·10³ K
Log Teff = 3,75 --> Teff = 10^3,75 = 5,6*10^3 K
Deze slide heeft geen instructies
Fraunhoferlijnen
Fraunhoferlijnen zijn donkere lijnen in het spectrum van de zon. Ze worden veroorzaakt door absorptie van bepaalde golflengtes van licht door atomen in de atmosfeer van de zon.
Leg uit wat Fraunhoferlijnen zijn en wat de oorzaak hiervan is.
Emissie en absorptie
Deze slide heeft geen instructies
Absorptie- en emissiespectrum
Continu spectrum
Discreet spectrum
Deze slide heeft geen instructies
Absorptie- en
Emissiespectra
Deze slide heeft geen instructies
Kwadratenwet
De hoeveelheid straling neemt kwadratisch af met de afstand.
Deze slide heeft geen instructies
Kwadratenwet
Deze slide heeft geen instructies
Kwadratenwet:
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
ook wel het dopplereffect
Deze slide heeft geen instructies
bron beweegt van je af: roodverschuiving
en naar je toe: blauwverschuiving
Deze slide heeft geen instructies
bron beweegt van je af: roodverschuiving (z > 0)
golflengte wordt groter
en naar je toe: blauwverschuiving (z < 0)
golflengte wordt kleiner
z = dopplerverschuivingsfactor
v = snelheid van de bron
c = lichtsnelheid
= verandering van golflengte in nm
= oorspronkelijke golflengte in nm
Deze slide heeft geen instructies
Lijnen verplaatsen richting rood... roodverschuiving
Deze slide heeft geen instructies
Lijnen verplaatsen richting rood... roodverschuiving
Bron beweegt van je af
Deze slide heeft geen instructies
Lijnen verplaatsen richting blauw... blauwverschuiving
Deze slide heeft geen instructies
Lijnen verplaatsen richting blauw... blauwverschuiving
Bron beweegt naar je toe
Deze slide heeft geen instructies
Massadefect
Afzonderlijke protonen en neutronen wegen samen meer
dan gebonden protonen en neutronen:
proton 1,007276 u
neutron .1,008766 u +
2,015941 u
proton + neutron gebonden = 2,013553 u
(deuteriumkern)
2,015941 - 2,013553 = 0,002388 u
Het kost deze massa aan energie om te binden >>
Deze slide heeft geen instructies
Hoeveel van de EM straling dringt door de aardatmosfeer?
Alles
Niks
Bijna alles
Een groot deel dringt niet door
Deze slide heeft geen instructies
Waarom vormt mist geen belemmering voor een radiotelescoop?
Deze slide heeft geen instructies
De levensloop van een ster
In de vorige les zagen we een filmpje hoe de zon en de planeten waren ontstaan. Na ongeveer 4,6 miljard jaar. zal de zon een nieuwe fase in gaan en wordt het een rode reus. Dat komt omdat al het waterstof is omgezet in helium en de zon gaat dan over in een nieuwe vorm van "verbranding", namelijk van helium omzetten naar koolstof. De zon wordt dan enorm veel groter dan hij nu is en hierdoor gaat de zon ook de aarde verslinden.
Wanneer deze fase voorbij is, zal de buitenste laag wegdrijven en blijft alleen de hete kern over. We noemen zo'n ster een witte dwerg.
Niet alle sterren maken de zelfde fases mee en elke fase van de ster heeft een eigen duur. Zo zijn er superreusen, deze gaan supernova en we houden dan nog neutronen sterren of zwarte gaten over. Daarnaast heb je sterren die nooit meer veranderen nadat ze gecreëerd zijn, dat zijn de rode en bruine dwergen.
Waar een ster begint en welke fases het door zal lopen, hangt hoeveel massa aanwezig is om een ster uit te vormen. Hoe meer massa, hoe groter de ster, maar ze verbranden dan ook sneller.
In het plaatje hier boven zijn de lichtste sterren onderaan en de zwaarste bovenaan.
Een ster met dezelfde kleur als de zon heeft een 81x zo grote lichtsterkte. Bereken de diameter van deze ster.
Opgave Vermogen Straler
Deze slide heeft geen instructies
Een ster met dezelfde kleur als de zon heeft een 81x zo grote lichtsterkte. Bereken de diameter van deze ster.
Opgave Vermogen Straler
}
Deze slide heeft geen instructies