Thema 6 Waarneming en gedrag

Bas 1 Het zintuigstelsel

Leerdoelen:

  • de werking van het zintuigstelsel uit kunnen leggen

  • het verband tussen het zintuigstelsel en zenuwstelsel kunnen uitleggen

1 / 58
volgende
Slide 1: Slide
newEditorBiologieMiddelbare schoolhavoLeerjaar 4

In deze les zitten 58 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 60 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Bas 1 Het zintuigstelsel

Leerdoelen:

  • de werking van het zintuigstelsel uit kunnen leggen

  • het verband tussen het zintuigstelsel en zenuwstelsel kunnen uitleggen


Zintuigen reageren op prikkels van buitenaf of binnenaf.

Receptoren in hypothalamus zijn altijd betrokken bij homeostase.

Vb: osmoreceptor bepaalt osmotische waarde in bloed, invloed op urineproductie


Typen receptoren

  • mechanische receptor: reactie op mechanische energie: aanraking, druk, beweging, geluid. Celmembraan gaat buigen of uitrekken, evt met fijne haartje.

  • chemische receptoren: binden moleculen uit omgeving.

  • temperatuurreceptoren: reageren op warmte of kou.

  • pijnreceptoren: zijn uiteinden van bepaalde neuronen.

  • lichtreceptoren: licht zorgt voor impuls in zintuigcel.

adequate prikkel

Een zintuigcel die een prikkel krijgt waar die zintuigcel gevoelig voor is heeft een lage drempelwaarde. 

Licht op zintuigcel in ogen levert snel een impuls, een klap op de ogen pas als deze heel hard is.

Sterkere prikkel: impulsfrequentie wordt hoger

gewenning: als een prikkeling een tijdje aanhoudt, worden er vaak geen impulsen meer doorgegeven.

Zintuigen in de huid


Bas 2 Het oog

Leerdoelen:

  • weten dat je als je recht vooruit kijkt, licht op de gele vlek valt

  • kunnen uitleggen hoe accomodatie van het oog plaatsvindt

  • de werking van de ooglens kunnen uitleggen

  • de werking van spieren bij de pupilreflex kennen 

  • de kenmerken van de lichtreceptoren kennen

Bouw en werking van het oog

accomoderen

Convergerend

Divergerend

Correctie van het oog

Pupilreflex

Bouw en werking netvlies, 87C

verdeling staafjes en kegeltjes, 27A4

drie typen kegeltjes, 27A2

Diepte zien

Diepte kun je zien doordat je met beide ogen vanuit een iets andere hoek naar een voorwerp kijkt. Daardoor is de projectie op je netvlies iets anders, wat in de hersenen verwerkt wordt tot één beeld, met verwerkt informatie over diepte en afstand.

Optisch chiasma, 87C4


Maak de 11 vragen die je uitgedeeld krijgt. Na 20 minuten worden de antwoorden op meerkeuzevragen via quizvragen getoetst. Je mag zachtjes overleggen met buurman/buurvrouw.

1. Waardoor verminderen acetylcholinesterase-remmers de spierzwakte?

A

antwoord A

B

antwoord B

C

antwoord C

D


3. In welke van deze situaties neemt de impulsfrequentie het meest toe?

A

situatie 1

B

situatie 2

C

situatie 3

D

situatie 4

4. Welke van deze tekeningen geeft de Na+/K+-ratio juist weer?

A

tekening 1

B

tekening 2

C

tekening 3

D

tekening 4

5. Welke van deze beweringen is juist?

A

bewering 1

B

bewering 2

C

bewering 3

D

bewering 4

6. In welk van deze diagrammen staat het resultaat juist weergegeven van de metingen aan de neuron met een uitloper van 13 µ­m in diameter?

A

diagram A

B

diagram B

C

diagram C

D

diagram D

7. Heeft deze neurotransmitter een inhiberend of een exciterend effect op neuron q of is dat niet te bepalen?

A

inhiberend

B

exciterend

C

niet te bepalen

D


9. Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?

A

bewering 1

B

bewering 2

C

beweringen 1 en 2

D


10. Welke van deze conclusies is of welke zijn juist?

A

conclusie 1

B

conclusie 2

C

conclusie 3

D

conclusie 1 en 3

11. Welke van de genoemde waarnemingen vooral ondersteunt de veronderstelling van de onderzoeker?

A

waarneming 1

B

waarneming 2

C

waarneming 3

D

waarneming 4

Bas 3 Gedrag beschrijven

Leerdoelen:

  • de definitie van ethologie kunnen geven

  • kunnen uitleggen wat respons is, wat handelingen zijn

  • kunnen uitleggen wat een gedragssysteem is en voorbeelden kunnen geven

  • een ethogram en een protocol kunnen maken


gedrag: alle waarneembare activiteiten van een dier (ook mens). Dit hoeft niet alleen beweging te zijn. Slapen is bijvoorbeeld ook gedrag. De ethologie bestudeert het gedrag van dieren.

Gedrag is gericht op overleven, het instandhouden van een evenwicht. Dit kan alleen door een passende reactie op prikkels uit de omgeving. Prikkels zijn invloeden uit het milieu op een organisme. De reactie is de respons van het organisme.


Gedrag is opgebouwd uit opeenvolgende handelingen (gedragselementen). Handelingen met een gemeenschappelijk doel vormen samen een gedragssysteem.

Hebben de handelingen een vaste volgorde, dan heet dat een gedragsketen.

gedragsketen


Gedrag moet objectief zijn, het beschrijven van gedrag moet onafhankelijk van degene die het beschrijft zijn.

Alle beschrijvingen die een dier mogelijk kan maken, heet een ethogram. 

ethogram


Wat een dier aan gedrag vertoont, is in een protocol weergegeven.

protocol

Bas 4 Vorming van gedrag

Leerdoelen:

  • je kunt uitleggen dat gedrag zowel erfelijk bepaald is als door omgeving bepaald is

  • Je kunt uitleggen wat sleutelprikkels zijn en wat supranormale prikkels zijn


Gedrag dat een organisme vertoont, is afhankelijk van welk gedrag instinctmatig vertoond wordt (aangeboren), welk gedrag aangeleerd is, de bouw en de behoeften. Daarnaast het ontwikkelingsstadium van het organisme van belang, maar ook de gezondheid. 

Gedrag heeft te maken met prikkels, maar ook met motivatie. 



Komen de prikkels uit het lichaam zelf, dan zijn dat  interne prikkels. Deze ontstaan alleen als er afwijkingen van de norm zijn. 

Externe prikkels komen uit de omgeving binnen via zintuigen.

Interne en externe prikkels zorgen voor motivatie om bepaald gedrag te vertonen. Dit betekent de bereidheid om bepaalde gedragssystemen uit te voeren.


Interne communicatie geregeld door hormoonstelsel en zenuwstelsel. Dit beïnvloedt weer motivatie voor bepaald gedrag. Concentratie hormonen veroorzaken voortplantingsgedrag, maar daglengte beïnvloedt ook voortplantingsgedrag. 

Bij vogels krimpen geslachtorganen als hormoonspiegel afneemt.

Sleutelprikkels en supranormale prikkels

Gedragsonderzoek heeft opgeleverd dat bepaalde prikkels altijd bepaald gedrag opwekken. Zo'n prikkel wordt een sleutelprikkel genoemd. De motivatie voor bepaald gedrag is bij die specifieke prikkel hoger dan bij een prikkel die een bepaald kenmerk mist. Voor kuikens van meeuwen is een rode vlek op een snavel een sleutelprikkel.




Bij supranormale prikkels wordt met behulp van een kunstmatige prikkel ditzelfde gedrag versterkt opgeroepen. Deze prikkel is dus effectiever dan de normale sleutelprikkel, zoals te zien is in het volgende filmpje.