Hfdst 2: feministische filosofie - een rommelig overzicht
Hfdst 2: feministische filosofie - een rommelig overzicht
Onderdelen in deze les
Hfdst 2: feministische filosofie - een rommelig overzicht
Inhoud
Wat is feministische filosofie
De klassieke basis en de kritiek daarop
1. Wat is feministische filosofie?
Definitie
= geen apart vakgebied dat losstaat van de filosofie, maar een manier van filosoferen die vertrekt vanuit vragen over gender, macht en ongelijkheid.
3 manieren:
Door kritisch te kijken naar de bestaande filosofische traditie
Door onderwerpen te bestuderen die in de traditionele filosofie vaak genegeerd werden.
Door een andere methode van filosoferen
Eerste manier
Welke vooroordelen over vrouwen er in het verleden in het denken van grote filosofen zijn geslopen.
Zo kunnen we ons afvragen: welke impliciete of expliciete vooronderstellingen over vrouwen komen we tegen bij denkers als Aristoteles of Kant, en hoe hebben die onze manier van denken beïnvloed?
Tweede manier
Thema’s zoals autonomie, het lichaam, objectivering, handicap, seksualiteit, gender, het gezin en voortplanting weinig tot geen aandacht.
Feministische filosofie wil deze thema’s zichtbaar maken en ernstig nemen, omdat ze een grote invloed hebben op ons mensbeeld en onze samenleving en het leven van miljoenen vrouwen.
Derde manier
Perspectivistische
Historische
Contextgebonden
Ze vertrekken vanuit de geleefde ervaring van mensen, in plaats van abstracte en losstaande gedachte-experimenten.
Perspectivisme in de filosofie is het idee dat onze kennis en waarheid altijd bepaald worden door het standpunt, de achtergrond en het perspectief van degene die kijkt
Besluit
Filosofie geschreven door vrouwen is niet automatisch feministische filosofie!
Feministische filosofie verwijst dus niet naar wie de filosoof is, maar naar de manier van denken, de onderwerpen die aan bod komen en de kritische houding tegenover ongelijkheid en machtsverhoudingen.
De klassieke basis en de kritiek erop
Mary Wollstonecraft
Britse
één van de grondleggers van het feminisme
1792 schreef zij haar beroemde werk A Vindication of the Rights of Woman
stelde dat mannen vanaf hun geboorte bevoorrecht zijn ten opzichte van vrouwen, niet door natuur, maar door socialisatie en onderwijs.
een radicale hervorming van het nationale onderwijssysteem de positie van vrouwen aanzienlijk verbeteren.
Soyourner Truth
Amerikaanse vrouw
geboren in slavernij
in 1826 ontsnapt
streed voor vrouwenrechten, voor burgerrechten van zwarte mensen én voor de afschaffing van slavernij
kritiek op de vrouwenbeweging van haar tijd, omdat ze enkel de witte vrouwenrechten
Truth vond dat zwarte vrouwen actief moesten worden meegenomen in de beweging en dat de werking van ras in genderonderdrukking erkend moest worden.
Boek: Ain’t I A Woman (1851) maakte ze dit duidelijk: zij was toch ook een vrouw, dus waarom vochten de feministen niet óók voor haar?
Ze wees erop dat witte vrouwen uit de hogere klasse soms zelf slaafeigenares waren, waardoor vergelijkingen tussen hun situatie en die van tot slaaf gemaakte vrouwen problematisch waren.
Echte gelijkheid kon pas bereikt worden als ook zwarte vrouwen een volwaardige plaats kregen binnen de feministische beweging.
Reflectieopdracht – “Ain’t I A Woman?”
Lees de tekst over Sojourner Truth en haar toespraak Ain’t I A Woman (1851) aandachtig. Denk daarna na over de volgende vragen en schrijf je antwoorden in een doorlopende tekst van minstens een halve pagina:
Begrip – Leg in je eigen woorden uit waarom Sojourner Truth kritiek had op de vrouwenbeweging van haar tijd.
Inleving – Stel je voor dat jij in 1851 op het congres was waar Truth haar toespraak hield. Hoe zou haar boodschap jou hebben geraakt?
Link naar vandaag – Denk aan het huidige feminisme. Waar zie je nog gelijkaardige problemen rond uitsluiting of gebrek aan aandacht voor bepaalde groepen? Geef minstens één concreet voorbeeld.
💡 Tip: Probeer in je reflectie zowel historische inzichten te gebruiken als een eigen standpunt in te nemen, onderbouwd met argumenten.
De eerste feministische golf
De eerste golf
Het einde van de 19e en het begin van de 20e eeuw.
verkrijgen van vrouwenrechten,
zoals het recht op onderwijs,
het recht om te scheiden,
eigendomsrechten en
vooral het stemrecht.
strijd voor formele gelijkheid tussen mannen en vrouwen
vrouwen in de kolonies kregen pas veel later stemrecht, wat duidelijk maakt dat de beweging voornamelijk draaide om de rechten van witte vrouwen in westerse landen.
Simone de Beauvoir
Franse filosoof, schrijfster en activist
grote invloed feminisme
boek Le Deuxième Sexe = vrouwen in de samenleving vaak als tweederangs burgers worden behandeld
“Je wordt niet als vrouw geboren, je wordt tot vrouw gemaakt”
Kritiek op: dat vrouwen van nature zwakker of minder capabel zijn, en vroeg ze zich af: volgens welke criteria meten we dat eigenlijk.
gender is een sociaal construct = Volgens haar wordt niemand geboren met een vaste, vooraf bepaalde “vrouwelijke” of “mannelijke” identiteit. In plaats daarvan leren mensen vanaf hun geboorte – via opvoeding, onderwijs, media en sociale omgang – wat er in hun samenleving van hen verwacht wordt op basis van hun geslacht.
Voorbeelde: een meisje wordt aangemoedigd om zorgzaam, netjes en gevoelig te zijn, terwijl jongens vaak gestimuleerd worden om stoer, onafhankelijk en assertief te zijn
=> vrouw-zijn of man-zijn is geen onveranderlijk biologisch lot, maar iets dat mensen worden doordat hun samenleving hen zo vormt.
De tweede golf
De tweede golf
de vroege jaren 1960 tot en met de late jaren 1980.
verdedigen van formele rechten + economische en sociale rechten
doorbreken van traditionele genderrollen:
het verkrijgen van reproductieve rechten (zoals het recht op anticonceptie en abortus),
financiële onafhankelijkheid,
gelijkheid op de werkvloer en
de aanpak van huiselijk geweld.
Betty Friedan,
in 1963 The Feminine Mystique publiceert
kritiek dat vrouwen enkel gelukkig kunnen zijn in de rol als huisvrouw/moeder
ze bracht de onvrede van vrouwen aan het licht
in Nederland en België kwamen vrouwen op straat
Dolle Mina
actiegroep
recreatieve en soms provocerende manieren streed tegen beperkende genderrollen
voor meer gelijkheid tussen mannen en vrouwen.
=> bredere kijk op emancipatie, waarbij niet alleen wetten, maar ook culturele opvattingen en sociale structuren ter discussie werden gesteld.
Dolle Mina's
Wilhelmina Drucker, (1847–1925), een pionier van de eerste feministische golf in Nederland.
radicale feministe
bijnaam in de pers was “Ijzeren Mina"
de feministen van de jaren ’70 maakten daar een speelse variant van: “Dolle Mina” (gekke/woeste Mina).
Dolle Mina's = jonge feministes die speels, brutaal en provocatief actie voerden tegen ongelijkheid.
Bv. baas in eigen buik
GEDACHTE-EXPERIMENT: “Stel je voor dat jij in 1970 leeft”
Je bent een 17-jarige student(e) in België in 1970. Het is een tijd waarin vrouwen nog minder rechten hebben dan vandaag: getrouwde vrouwen mogen pas sinds 1958 werken zonder toestemming van hun man, abortus is illegaal, en in veel reclame en media worden vrouwen neergezet als perfecte huisvrouw.
Angela Davis
glazen-plafond-feminisme
girlboss-feminisme.
glazen-plafond-feminisme + girlboss-feminisme.
Davis benadrukte dat wanneer feminisme geen oog heeft voor klassenstrijd, het vooral een strijd wordt voor witte en rijke vrouwen om de hoogste posities te bereiken.
Dit laat veel andere vrouwen – die dagelijks te maken hebben met meerdere systemen van onderdrukking, zoals racisme, armoede en seksisme – achter aan de onderkant van de metaforische ladder
=> de ongelijkheid tussen vrouwen onderling, om te voorkomen dat het alleen de belangen van de meest bevoorrechte groep dient.
Bell Hooks
kritiek Betty Friedan = problemen van een bevoorrechte groep vrouwen, voornamelijk witte, middenklassehuisvrouwen
hardnekkige valkuil van het mainstream feminisme:
Mainstream feminisme:
= een feminisme dat in de praktijk vaak slechts de belangen van de rijkste en meest geprivilegieerde 1% van de vrouwen dient, terwijl de noden van de grote meerderheid buiten beeld blijven.
Het feminisme dat het meest zichtbaar is in de media, politiek en populaire cultuur, en dat vaak de ervaringen en belangen van bevoorrechte vrouwen centraal stelt. Hierdoor wordt onbewust de indruk gewekt dat “het” feminisme slechts over één type vrouw gaat, terwijl veel andere vrouwen en hun specifieke problemen buiten beeld blijven. Deze beperking maakt dat het mainstream feminisme niet altijd representatief is voor de brede werkelijkheid van vrouwen wereldwijd.
Kritiek tweede golf
De tweede feministische golf kwam na de eerste golf, die vooral ging over rechten zoals stemrecht en onderwijs voor westerse, witte vrouwen uit de middenklasse. De tweede golf wilde verder gaan en laten zien dat onderdrukking van vrouwen ook in het dagelijks leven voorkomt, bijvoorbeeld thuis, op het werk of in de media. Het bekende motto was:
“Het persoonlijke is politiek” – je ervaringen thuis of op school hebben ook te maken met grotere maatschappelijke problemen.
Kritiekpunten op tweede golf
Niet alle vrouwen werden vertegenwoordigd
De tweede golf concentreerde zich vaak nog op witte, westerse, cisgender vrouwen uit de middenklasse.
Vrouwen van kleur, transvrouwen of vrouwen uit andere sociale klassen kwamen minder aan bod.
Te veel nadruk op persoonlijke ervaringen
Soms werd het te veel over individuele problemen en gevoelens, en te weinig over echte politieke veranderingen in de samenleving.
Niet alle vormen van onderdrukking werden tegelijk meegenomen
Er werd wel aandacht besteed aan hoe ras, klasse en gender samen invloed hebben op onderdrukking.
Maar dit werd nog niet altijd goed toegepast in acties en beleid.
Radicaal feminisme
Definitie radicaal feminisme
Het woord ‘radicaal’ komt van het Latijnse ‘radix’, wat ‘wortel’ betekent. Radicaal feminisme streeft er dan ook naar om het probleem bij de wortel aan te pakken, in plaats van slechts de oppervlakkige gevolgen te behandelen — het is dus geen kwestie van de ‘struik bijknippen’, maar de ‘wortel eruit trekken’.
Andrea Dworkin
1980
zo ver dat ze vond dat vrouwen zich volledig moesten afscheiden van mannen = separatisme
Bell Hooks => lost het probleem niet op => inclusievere en samenwerkende aanpak in de strijd tegen onderdrukking met mannen nodig.
Separatisme
= hield in dat vrouwen geen relaties, geen seks en niet samen moesten wonen met mannen, omdat dit volgens haar de enige manier was om te ontsnappen aan het patriarchaat. Het patriarchaat is een systeem waarin mannen de meeste macht en invloed hebben, en waarin vaak de belangen en waarden van mannen centraal staan, ten koste van vrouwen.
Golven gladstrijken
In de geschiedenisboeken worden de eerste en tweede feministische golf vaak duidelijk omlijnd en ingekaderd, met een begin en een einde, heldere thema’s en bekende voorvechtsters.
MAAR Sojourner Truth, Angela Davis en Bell Hooks ook echt onderdeel zijn van die golven. Hun kritiek en inzet vallen vaak buiten het traditionele beeld dat van die periodes wordt geschetst.
Waar staan we nu eigenlijk in het feminisme?
Wanneer noemen we een beweging eigenlijk een ‘golf’?
Is dat het moment waarop ideeën worden opgeschreven, of wanneer er grote demonstraties plaatsvinden?
En wanneer kunnen we zeggen dat een golf is afgelopen? Moeten we de kritieken en aanvullingen op eerdere golven gewoon toevoegen aan dat verhaal, of is het tijd om het idee van golven helemaal los te laten?
Het begrip ‘golven’ lijkt daardoor steeds minder toereikend om de voortdurende, complexe en veranderlijke aard van feministisch denken en activisme te vatten.
Derde en vierde golf
Derde feministische golf
° midden jaren negentig
sterk beïnvloed door postkoloniale en postmoderne theorieën
‘universele ideeën’ over wat het betekent om vrouw te zijn,
over het lichaam,
gender,
seksualiteit
heteronormativiteit
kritisch te bevragen, uit elkaar te halen en te analyseren.
Judith Butler => gender is performatief, een sociaal contruct!
=> Zo bracht de derde golf een meer fluïde en complexe kijk op identiteit en bevrijdde het feminisme van starre en beperkende definities.
Heteronormativiteit
= in onze samenleving vaak wordt uitgegaan van het idee dat iedereen heteroseksueel is, dus dat mannen verliefd worden op vrouwen en vrouwen op mannen.
op school: jongen - meisje relaties
werkboeken: jongen-meisjes relaties
films + tv-series: jongen - meisje
gedragingen voor jongens: stoer - niet emotioneel
gedragingen voor meisjes: lief, zacht, zorgzaam
=> Heteronormativiteit zorgt er dus voor dat andere manieren van liefhebben en leven minder vanzelfsprekend lijken, terwijl die er ook zijn en even waardevol zijn.
Vierde golf
het heden – of misschien zijn we er zelfs net voorbij.
verder dan alleen de strijd van vrouwen
roept op tot gendergelijkheid voor iedereen
onlosmakelijk verbonden met andere vormen van ongelijkheid:
discriminatie
racisme
uitsluiting
leeftijdsdiscriminatie
klassisme (anders behandelen omwille van SES)
validisme (anders behandelen omwille van beperking)
Martha Nussbaum belangrijke bijdragen geleverd. Nussbaum onderzoekt thema’s rond seks, het lichaam en de emotie boosheid, waarbij ze benadrukt hoe deze aspecten een rol spelen in de ervaring van onderdrukking en emancipatie. (komt later dit jaar aan bod)
Miranda Frachel draagt bij door aandacht te vragen voor de complexe ervaringen rondom identiteit en gender.
Kate Mann richt zich op de vijandigheid die vrouwen vaak ervaren, een vorm van agressie die diepgeworteld is in sociale structuren en een belangrijke uitdaging vormt voor het feminisme van vandaag.
Kimberlé Cranshow burgerrechten, kritische ras-theorie en intersectionele feministische rechtstheorie.
Intersectionaliteit
= beschrijft hoe verschillende vormen van ongelijkheid—zoals ras, geslacht, klasse en seksuele geaardheid—samenkomen en elkaar versterken.
Ze benadrukt dat de ervaringen van vrouwen van kleur vaak niet volledig begrepen worden als alleen naar ras of geslacht wordt gekeken, maar juist door de kruising van beide identiteiten.
Voor Wollstonecraft
Vóór Mary Wollstonecraft waren er al vrouwelijke denkers die het debat over gender en filosofie op gang brachten, al werden hun ideeën lange tijd nauwelijks erkend.
Pen, bed en habijt verzamelt en presenteert Joyce Pijnenburg drie vroegmoderne filosofes uit verschillende eeuwen, wier baanbrekende teksten nu voor het eerst in het Nederlands verschijnen.
Christine de Pizan, actief in de 14e en 15e eeuw, was met haar openbare brieven een van de eerste vrouwen die zich uitsprak en daarmee de eerste westerse feministische beweging mee aanstuurde.
In de 16e eeuw daagde de dichteres en sekswerker Tullia d’Aragona haar mannelijke gesprekspartners uit om de basisprincipes van de filosofie zelf te betwijfelen.
Non Sor Juana, een non uit de 17e eeuw, schreef poëzie over genderverschillen en bekritiseerde de hypocrisie van de mannelijke elite.
=> Wat betekent redelijkheid eigenlijk betekent in een cultuur die is opgebouwd uit irrationele en ongelijke machtsverhoudingen.
Niet Westerse canon de Islam en de strijd der seksen
Fatema Mernissi, een invloedrijke niet-westerse denker, schreef in 1975 het boek Achter de sluier: de Islam en de strijd der seksen (مرنيسي فاطمة).
Fatema Merniss
pleitte voor gelijke toegang voor vrouwen tot het openbare leven
opheffen van het strikte onderscheid tussen privé en openbaar, omdat dit vaak leidde tot uitsluiting van vrouwen.
beëindigen van discriminatie op het gebied van werk, onderwijs en gezondheid.
het onderscheid tussen religie als persoonlijke overtuiging en religie als wet!
=> terwijl religie een diep persoonlijke zaak kan zijn, mag dit niet leiden tot wettelijke regels die vrouwen benadelen
Addendum niet westerse denkers
Indiase activiste en schrijfster Vandana Shiva, die zich inzet voor milieurechtvaardigheid en vrouwenrechten,
de Nigeriaanse schrijfster Chimamanda Ngozi Adichie, die bekendstaat om haar werk rond gender en cultuur
Fatema Mernissi, die schreef over de islam en de strijd der seksen
Deze niet-westerse feministische stemmen worden echter vaak over het hoofd gezien of krijgen minder aandacht in de gangbare feministische canon.
doordat hun werken soms minder vertaald of verspreid zijn,
of omdat de focus in het onderwijs en de media vooral ligt op westerse perspectieven.
Conclusie: Geen rechtlijnige ontwikkeling en kaders sluiten uit!
Feministisch denken ontwikkelt zich niet in een mooi, rechtlijnig verhaal. Het groeit en verandert voortdurend, en wordt steeds breder in thema’s en invalshoeken. Daardoor past het niet in één vast hokje. Vaak wordt in de geschiedenis van het feminisme gesproken over “golven” – periodes met een gemeenschappelijk doel – maar in werkelijkheid klopt dat beeld niet helemaal. Als we bijvoorbeeld de kritieken van Sojourner Truth en Angela Davis meenemen in de eerste en tweede golf, dan blijkt dat die golven helemaal niet zo eenduidig zijn.
Veel denkers, zoals Bell Hooks, vinden die golfmetafoor zelfs niet zo handig, omdat het een te simpele, lineaire vooruitgang suggereert, terwijl feminisme juist een voortdurende en veranderende strijd is en in werkelijkheid veel rommeliger en dynamischer is. Feministische ideeën reageren voortduren op elkaar en worden ook steeds opnieuw uitgedaagd. Denk bijvoorbeeld aan de eerste en tweede golf feminisme: als je de kritieken van activisten zoals Sojourner Truth en Angela Davis erbij betrekt, zie je dat er al vroeg verschillende stemmen en ideeën bestonden. Daardoor wordt het moeilijk om te spreken van één gemeenschappelijk feministisch doel.
Daarnaast bestaan er al langer belangrijke feministische stromingen die misschien minder bekend zijn, zoals de zorgethiek van filosofen als Joan Tronto en Carol Gilligan. Deze denkers onderzochten al veel eerder hoe zorg, relaties en verbondenheid centraal staan in ons denken over ethiek en samenleving. Vandaag krijgen deze ideeën echter meer aandacht, omdat zorgethiek steeds vaker in de media en publieke discussies opduikt. Zo zien we dat feministische filosofie voortdurend in beweging is, zich aanpast aan nieuwe inzichten en maatschappelijke veranderingen, en daardoor niet in één hokje te stoppen is. (Spreeuwenberg, manuscript Nieuw feministisch denken)
Reflectieopdracht +
creatieve opdracht
Lesson title
Learning objective
