Behandeling bij oncologische zorgvragers
Behandeling bij oncologische zorgvragers
De centrale lijn van de les is: welke behandelingen zijn er, hoe werken ze, welke bijwerkingen zie je en wat vraagt dit van verpleegkundige zorg en veilige omgang met cytostatica.
Leerdoel
Ik kan de belangrijkste behandelingsvormen bij kanker benoemen, hun werking en mogelijke bijwerkingen uitleggen, en aangeven welke verpleegkundige aandachtspunten van belang zijn voor de zorg en begeleiding van de zorgvrager.
Deze slide heeft geen instructies
Chirurgie: doel van de behandeling
Verwijderen van de tumor uit het lichaam
Zo mogelijk curatief: gericht op genezing
Soms diagnostisch: weefsel afnemen voor onderzoek
Soms palliatief: klachten verminderen, bijvoorbeeld bij obstructie of pijn
Vaak onderdeel van een behandelplan met andere therapieën
Benadruk dat chirurgie vooral lokaal werkt: de tumor wordt op één plek behandeld, anders dan systemische therapieën zoals chemotherapie.
Chirurgie: hoe werkt het?
Operatieve verwijdering van tumorweefsel
Vaak ook een rand gezond weefsel om kans op achterblijvende kankercellen te verkleinen
Soms verwijdering van lymfeklieren voor stadiëring of behandeling
Kan open, laparoscopisch of robotgeassisteerd plaatsvinden
Leg kort uit dat de definitieve uitslag vaak pas volgt na pathologisch onderzoek van het verwijderde weefsel.
Chirurgie: veelvoorkomende complicaties
Pijn na de operatie
Nabloeding of hematoom
Wondinfectie of vertraagde wondgenezing
Misselijkheid, obstipatie of urineretentie na narcose
Verminderde mobiliteit en risico op trombose
Functieverlies of veranderd lichaamsbeeld, afhankelijk van de ingreep
Koppel complicaties aan locatie en omvang van de ingreep. Bij sommige operaties zijn ook drains, stoma of voedingsproblemen relevant.
Chirurgie: verpleegkundige aandacht
Observeer wond, drains, bloedverlies, pijn en vitale functies
Let op tekenen van infectie, trombose en benauwdheid
Stimuleer mobiliseren, ademhalingsoefeningen en voldoende intake
Geef voorlichting over wondzorg, pijnmedicatie en herstel
Ondersteun bij angst, afhankelijkheid en veranderd zelfbeeld
Noem dat goede observatie in de eerste postoperatieve fase gericht is op vroeg signaleren van verslechtering.
Chemotherapie: doel van de behandeling
Remmen of doden van kankercellen in het hele lichaam
Inzetbaar bij uitzaaiingen of risico op verspreiding
Curatief, adjuvant, neo-adjuvant of palliatief
Vaak in kuren met rustperiodes tussendoor
Leg kort de termen uit: adjuvant = na een lokale behandeling, neo-adjuvant = voorafgaand aan bijvoorbeeld operatie of bestraling.
Chemotherapie: hoe werkt het?
Cytostatica remmen de celdeling of beschadigen cellen
Vooral snel delende cellen zijn gevoelig
Daarom worden ook gezonde snel delende cellen geraakt
Toediening vaak via infuus, soms als tablet of injectie
Benadruk dat het werkingsmechanisme verklaart waarom er bijwerkingen ontstaan in beenmerg, slijmvliezen, huid en haar.
Chemotherapie: veelvoorkomende bijwerkingen
Misselijkheid en braken
Vermoeidheid
Haaruitval
Mucositis en diarree of obstipatie
Beenmergsuppressie: anemie, trombocytopenie, neutropenie
Verhoogd risico op infecties en bloedingen
Bespreek dat ernst en soort bijwerkingen per cytostaticum en per zorgvrager verschillen.
Chemotherapie: verpleegkundige aandacht
Observeer misselijkheid, intake, slijmvliezen, ontlasting en vermoeidheid
Let op koorts, koude rillingen, bloedingsneiging en tekenen van dehydratie
Controleer uitslagen zoals leukocyten, trombocyten en hemoglobine
Geef voorlichting over infectiepreventie, mondzorg en wanneer contact nodig is
Ondersteun bij angst, onzekerheid en belasting van het dagelijks leven
Noem neutropene koorts als alarmsignaal dat snel handelen vraagt volgens lokaal protocol.
Deze slide heeft geen instructies
Radiotherapie: doel van de behandeling
Plaatselijke behandeling met straling
Gericht op vernietigen of remmen van kankercellen
Kan curatief of palliatief worden ingezet
Soms vóór of na chirurgie of samen met chemotherapie
Leg uit dat radiotherapie lokaal werkt en dus vooral effect heeft in het bestraalde gebied.
Radiotherapie: hoe werkt het?
Straling beschadigt het DNA van cellen
Kankercellen herstellen die schade minder goed
De behandeling wordt verdeeld over meerdere sessies
Gezond weefsel wordt zo veel mogelijk gespaard
Benadruk dat een zorgvrager na uitwendige bestraling niet radioactief is.
Radiotherapie: bijwerkingen en klachten
Vermoeidheid
Huidreacties in het bestraalde gebied
Pijn of irritatie van slijmvliezen
Klachten hangen af van de bestraalde plaats
Voorbeelden: slikklachten, diarree, droge mond of mictieklachten
Maak duidelijk dat bijwerkingen vaak geleidelijk ontstaan tijdens de serie bestralingen.
Radiotherapie: verpleegkundige aandacht
Observeer huid, pijn, vermoeidheid en functies van het bestraalde gebied
Adviseer huidzorg volgens voorschrift en voorkom extra irritatie
Let op voeding, vochtinname en gewichtsverlies
Geef uitleg over verloop van de behandeling en mogelijke late effecten
Bied steun bij vermoeidheid en beperkingen in het dagelijks functioneren
Sluit aan bij lokale afspraken over huidproducten; niet alle producten zijn toegestaan tijdens bestraling.
Immunotherapie: doel van de behandeling
Het afweersysteem helpen om kankercellen beter aan te vallen
Inzetbaar bij bepaalde soorten kanker
Kan ziekte remmen en soms langdurige controle geven
Werkt anders dan chemotherapie: niet direct op alle snel-delende cellen
Noem dat immunotherapie niet voor elke tumor geschikt is; de keuze hangt af van tumorkenmerken en behandelplan.
Immunotherapie: hoe werkt het?
Versterkt of activeert afweerreacties tegen tumorcellen
Sommige middelen halen als het ware de 'rem' van het immuunsysteem
Daardoor kan het lichaam kankercellen beter herkennen en bestrijden
Houd het globaal. Voor deze doelgroep is het voldoende dat immunotherapie het immuunsysteem activeert en daardoor andere bijwerkingen geeft dan chemotherapie.
Immunotherapie: veelvoorkomende bijwerkingen
Vermoeidheid
Huiduitslag of jeuk
Diarree
Benauwdheid of hoesten
Ontstekingsreacties doordat het immuunsysteem ook gezond weefsel kan aanvallen
Geef voorbeelden van immuungerelateerde problemen, zoals colitis, hepatitis of endocriene stoornissen, zonder te veel detail op de slide te zetten.
Immunotherapie: verpleegkundige aandacht
Observeer nieuwe of onverwachte klachten altijd zorgvuldig
Let op diarree, huidafwijkingen, hoesten, benauwdheid en koorts
Signaleer tijdig mogelijke ontstekingsreacties in organen
Geef voorlichting: klachten direct melden, ook tussen kuren door
Ondersteun bij onzekerheid over het verloop en de duur van de behandeling
Benadruk dat immuungerelateerde bijwerkingen soms later optreden en serieus genomen moeten worden.
Doelgerichte therapie
Gericht ingrijpen op specifieke kenmerken van kankercellen
Bedoeld om groei en deling van tumorcellen te remmen
Vooral passend als de tumor bepaalde doelwitten heeft
Vaak langdurige behandeling, soms in tabletvorm
Leg uit dat deze therapie alleen werkt als de tumor het juiste aangrijpingspunt heeft.
Doelgerichte therapie: hoe werkt het?
Blokkeert processen die kankercellen nodig hebben om te groeien
Werkt op specifieke receptoren of signaalroutes
Is gerichter dan chemotherapie, maar niet zonder bijwerkingen
Noem eventueel dat doelgerichte therapie vaak als 'targeted therapy' wordt aangeduid.
Doelgerichte therapie: bijwerkingen
Huiduitslag of droge huid
Diarree
Vermoeidheid
Mondklachten
Soms hypertensie, hand-voetsyndroom of leverfunctiestoornissen
Benadruk dat bijwerkingen afhangen van het specifieke middel en dat goede monitoring nodig is, ook bij orale therapie thuis.
Doelgerichte therapie: verpleegkundige aandacht
Observeer huid, ontlasting, mondslijmvlies en vermoeidheid
Let op therapietrouw, vooral bij medicatie thuis
Geef voorlichting over inname, bijwerkingen en wanneer contact nodig is
Signaleer psychosociale belasting van langdurige behandeling
Houd oog voor zelfmanagement en ondersteuning van naasten
Bij orale middelen is begeleiding rond juist gebruik en tijdig melden van klachten extra belangrijk.
Cytostatica: risico's voor zorgvrager
Cytostatica zijn schadelijke stoffen met toxische werking
Ze kunnen gezonde cellen beschadigen naast kankercellen
Risico op infecties, bloedingen en slijmvliesbeschadiging
Ook morsen of extravasatie kan lokale schade geven
Leg uit dat extravasatie betekent dat het middel buiten het bloedvat in het omliggende weefsel terechtkomt.
Cytostatica: risico's voor omgeving
Blootstelling kan plaatsvinden via morsen, huidcontact of inademing
Resten van cytostatica kunnen voorkomen in lichaamsvloeistoffen
Urine, ontlasting, braaksel en soms zweet kunnen risico geven
Daarom zijn zorgverleners en naasten ook onderdeel van veilig werken
Houd het algemeen en koppel aan lokaal protocol voor duur van voorzorgsmaatregelen na toediening.
Beschermende maatregelen
Gebruik handschoenen en zo nodig beschermende kleding
Werk hygiënisch en voorkom spatten en morsen
Volg voorschriften voor toediening, opruimen en afval
Was handen voor en na contact en na uittrekken van materiaal
Noem dat exacte PBM en werkwijze per instelling kunnen verschillen, maar altijd protocolgestuurd zijn.
Omgaan met lichaamsvloeistoffen
Ga zorgvuldig om met urine, ontlasting, braaksel en ander besmet materiaal
Draag bescherming, strikte isolatie.
Reinig materialen en oppervlakken volgens protocol
Afval en incontinentiemateriaal afvoeren volgens veiligheidsafspraken
Geef ook thuis duidelijke voorlichting aan zorgvrager en naasten
Benadruk dat veilige zorg niet stopt bij het ziekenhuis: ook thuissituaties vragen uitleg over hygiëne en contact met lichaamsvloeistoffen.
Verpleegkundige zorg in samenhang
Bij alle behandelingen horen drie kernpunten: goed observeren, tijdig complicaties signaleren en duidelijke/begrijpelijke voorlichting geven. Daarnaast heeft de zorgvrager vaak ondersteuning nodig bij pijn, vermoeidheid, angst, veranderd lichaamsbeeld en gevolgen voor het dagelijks leven.
Gebruik deze slide als samenvattende verbinding tussen de verschillende therapieën en de verpleegkundige rol.
Begrippenlijst
Chirurgie - Behandeling waarbij een tumor operatief wordt verwijderd.
Chemotherapie - Behandeling met cytostatica die kankercellen remmen of doden.
Radiotherapie - Behandeling met straling die tumorcellen plaatselijk beschadigt.
Immunotherapie - Behandeling die het afweersysteem helpt om kankercellen aan te vallen.
Doelgerichte therapie - Behandeling die aangrijpt op specifieke kenmerken van kankercellen.
Cytostatica - Geneesmiddelen die celdeling remmen of cellen beschadigen.
Beenmergsuppressie - Verminderde aanmaak van bloedcellen door remming van het beenmerg.
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
Neutropenie - Tekort aan neutrofiele witte bloedcellen, met verhoogd infectierisico.
Trombocytopenie - Tekort aan bloedplaatjes, met verhoogde kans op bloedingen.
Mucositis - Ontsteking of beschadiging van slijmvliezen, vaak in de mond of darm.
Extravasatie - Uitlekken van geneesmiddel buiten het bloedvat in het omliggende weefsel.
Curatief - Gericht op genezing.
Palliatief - Gericht op klachtenvermindering en kwaliteit van leven.
Therapietrouw - Medicatie en adviezen volgen zoals afgesproken.
Deze slide heeft geen instructies