Hoe ontwikkelen mensen zich?
Hoe ontwikkelen mensen zich?
Onderdelen in deze les
Hoe ontwikkelen mensen zich?
Open met het herkenbare idee dat iedereen ooit baby, kind en puber was, maar niet alleen ouder werd: ook lichaam, denken, emoties, relaties en gedrag veranderden. Kondig aan dat de les onderzoekt hoe zes psychologische benaderingen die ontwikkeling verschillend verklaren.
Lesdoel
Ik kan uitleggen hoe verschillende psychologische benaderingen menselijke ontwikkeling verklaren.
Deze slide heeft geen instructies
Waardoor ben jij vandaag anders dan toen je vijf jaar oud was?
Gebruik dit als activering van voorkennis na het lesdoel. Verwachte woorden: genen, lichaam, opvoeding, ervaringen, vrienden, school, cultuur, keuzes, gedachten, leren. Haal eruit dat meerdere verklaringen tegelijk mogelijk zijn.
Hoe ben jij geworden wie je bent?
Je bent niet meer dezelfde als toen je vijf was
Veranderingen in lichaam, denken en gedrag
Ook gezin, school, vrienden en cultuur spelen mee
Psychologen leggen die ontwikkeling niet allemaal op dezelfde manier uit
Verwijs naar mogelijke leerlingantwoorden zoals genen, opvoeding, ervaringen, school, keuzes en cultuur. Laat de klas voelen dat meerdere verklaringen tegelijk plausibel zijn; dat vormt de opstap naar de zes brillen.
Zes brillen op ontwikkeling
🧬 Biologisch — lichaam, genen, hersenen, rijping
🧊 Psychodynamisch — innerlijke processen en ervaringen
🎁 Behavioristisch — leren door omgeving en gevolgen
🧠 Cognitief — denken, interpreteren en verwerken
🌱 Humanistisch — behoeften, keuzes en groei
🌍 Systemisch — relaties, context en samenleving
Benadruk de rode draad: dezelfde jongere kan door verschillende psychologen anders worden bekeken. Geen van de brillen is automatisch de enige juiste.
Welke uitspraak past het best bij deze les?
Eén oorzaak verklaart ontwikkeling
Meerdere verklaringen kunnen tegelijk kloppen
Deze slide heeft geen instructies
🧬 Wat gebeurt vanzelf?
Sommige veranderingen lijken niet eerst aangeleerd
Voorbeelden: zuigen, schrikken, groeien
Dat wijst op een biologische bijdrage aan ontwikkeling
Gebruik de voorbeelden uit de ontdekfase: een baby moet niet leren zuigen of groeien, maar wel lezen of fietsen. Maak zo het verschil zichtbaar tussen aangeboren mogelijkheden en later geleerd gedrag.
Biologische benadering
De biologische benadering verklaart ontwikkeling mee vanuit erfelijkheid, genen, hersenen, evolutie en rijping. Ze vraagt vooral: welke lichamelijke en neurologische processen maken ontwikkeling mogelijk of waarschijnlijk?
Deze slide heeft geen instructies
Darwin: evolutie als achtergrond
Eigenschappen die overleving bevorderen, kunnen vaker voorkomen
Menselijke ontwikkeling kan mee bekeken worden vanuit onze evolutionaire geschiedenis
Ook gedrag en reacties kunnen een evolutionaire functie hebben
Gebruik het voorbeeld van babykenmerken zoals grote ogen, ronde wangen en een relatief groot hoofd: zulke kenmerken roepen vaak zorggedrag op. Weetje: Darwin observeerde ook de ontwikkeling van zijn eigen kinderen. Maak duidelijk dat evolutie niet alles verklaart, maar wel een belangrijk perspectief biedt.
Gesell: rijping
Vaardigheden worden mogelijk wanneer het lichaam er klaar voor is
Vaak verloopt ontwikkeling in een herkenbare volgorde
Hoofd controleren → zitten → kruipen → staan → lopen
Timing verschilt van kind tot kind
Leg uit dat veel oefening alleen niet volstaat als een kind lichamelijk en neurologisch nog niet rijp is. Weetje: Gesell observeerde duizenden kinderen en gebruikte een observatiekoepel met eenrichtingsspiegels.
Waddington: geen vast spoor
Eenzelfde biologische aanleg leidt niet altijd tot exact dezelfde uitkomst
Ontwikkeling verloopt via mogelijke paden, niet via één vast script
Biologie stuurt mee, maar bepaalt niet alles volledig
Gebruik het beeld van een bal die door een landschap met valleien rolt. Leg eenvoudig uit dat Waddington zo duidelijk maakte dat ontwikkeling afhankelijk is van meerdere invloeden en keuzepaden. Nuance: zijn begrip epigenetica was breder dan de hedendaagse moleculaire betekenis.
De biologische bril
Kijkt vooral naar: genen, lichaam, hersenen, evolutie en rijping.
Deze slide heeft geen instructies
Wat benadrukt de biologische bril het sterkst?
genen en rijping
beloning en straf
zelfbeeld en groei
gezin en cultuur
Correct: genen en rijping. De andere opties horen respectievelijk bij behavioristisch, humanistisch en systemisch.
Vul de kernbegrippen aan
Volgens de biologische benadering hangt ontwikkeling mee samen met evolutie, rijping en processen in hersenen. Eenzelfde aanleg leidt dus niet altijd tot exact dezelfde uitkomst.
Laat leerlingen de biologische kernwoorden actief ophalen uit de vorige slides over Darwin, Gesell en Waddington.
🧊 Onder de oppervlakte
Soms reageert iemand sterker dan de situatie lijkt te vragen
Zichtbaar gedrag is niet altijd het hele verhaal
Eerdere ervaringen en verborgen spanningen kunnen meespelen
Verwijs naar het voorbeeld van een leerling die bij een kleine opmerking plots heel boos wordt. Bereid zo het idee voor dat gedrag soms voortkomt uit processen waarvan iemand zich niet volledig bewust is.
Psychodynamische benadering
De psychodynamische benadering verklaart ontwikkeling mee vanuit innerlijke processen, conflicten, behoeften, emoties en eerdere ervaringen. Ze vraagt: wat gebeurt er in een persoon dat je niet meteen aan de buitenkant ziet?
Deze slide heeft geen instructies
Freud: de ijsberg
Een deel van ons mentaal leven is bewust
Een groter deel blijft onbewust
Vroege ervaringen kunnen latere ontwikkeling beïnvloeden
Innerlijke conflicten sturen soms gedrag mee
Introduceer de ijsbergmetafoor: boven water het bewuste, onder water het onbewuste. Leg ook kort id, ego en superego uit met het taartvoorbeeld. Wetenschappelijke nuance: Freud is historisch zeer invloedrijk, maar veel onderdelen van zijn theorie zijn moeilijk toetsbaar of sterk bekritiseerd.
Freud: innerlijk conflict
Id: onmiddellijke behoefte
Superego: regels en geweten
Ego: zoekt een haalbaar evenwicht
Ontwikkeling bevat dus ook spanning tussen willen, mogen en kiezen
Gebruik het eenvoudige voorbeeld: 'Ik wil die taart nu' versus 'dat mag niet', waarna het ego een compromis zoekt. Zo blijft het concreet en niet te abstract.
Erikson: ontwikkeling blijft doorgaan
Ontwikkeling stopt niet na de kindertijd
Elke levensfase kent eigen psychosociale vragen
In de adolescentie staat vaak identiteit versus rolverwarring centraal
Verbind dit met herkenbare vragen: Wie ben ik? Waar hoor ik bij? Wat vind ik belangrijk? Weetje: Erikson worstelde zelf met vragen over afkomst en identiteit, wat zijn theorie mee kleurde.
De psychodynamische bril
Kijkt vooral naar: wat er onder de oppervlakte gebeurt.
Deze slide heeft geen instructies
Welke vraag past het best bij de psychodynamische bril?
Wat is biologisch aangeboren?
Wat gebeurt onder de oppervlakte?
Welke beloning werkt hier?
Wie helpt bij het leren?
Correct: wat gebeurt onder de oppervlakte? Dat vat de psychodynamische benadering compact samen.
Waarom kan iemand sterker reageren dan de situatie zelf doet vermoeden?
Bespreek elementen als: onbewuste processen, eerdere ervaringen, innerlijke conflicten, emoties, identiteit, spanning tussen id/ego/superego. Er zijn geen vaste correcte antwoorden; het gaat om redeneren vanuit de benadering.
🎁 Snel geleerd gedrag
Mensen nemen gewoonten soms razendsnel over
Gedrag kan ontstaan door koppelingen en herhaling
Ook gevolgen zoals beloning of ongemak sturen mee
Sluit aan bij het mini-experiment met klappen op een signaal. Zo ervaren leerlingen meteen dat gedrag snel gevormd kan worden door de omgeving.
Behavioristische benadering
De behavioristische benadering verklaart ontwikkeling en gedrag sterk vanuit leren door ervaringen met de omgeving. Ze kijkt naar observeerbaar gedrag, associaties en gevolgen.
Deze slide heeft geen instructies
Pavlov: leren door associatie
Voedsel → speeksel
Bel + voedsel → speeksel
Bel → speeksel
Klassieke conditionering = leren doordat twee prikkels aan elkaar gekoppeld raken.
Geef moderne voorbeelden: meldingsgeluid en meteen je telefoon pakken, tandartsgeur en spanning, een liedje en een gevoel. Weetje: Pavlov onderzocht oorspronkelijk spijsvertering en merkte toevallig die reacties op.
Watson: ook emoties zijn leerbaar
In het Little Albert-experiment werd angst gekoppeld aan een witte rat
Watson wilde tonen dat emotionele reacties geconditioneerd kunnen worden
Het experiment is vandaag ethisch onaanvaardbaar
Noem Rosalie Rayner als medeonderzoeker. Benadruk de wetenschappelijke en ethische nuance: historisch invloedrijk, maar vandaag zou zo'n onderzoek niet zo mogen verlopen.
Skinner: gevolgen sturen gedrag
Bekrachtiging maakt gedrag waarschijnlijker
Straf vermindert gedrag
Operante conditionering = leren via gevolgen
Negatieve bekrachtiging is niet hetzelfde als straf
Gebruik het voorbeeld van de veiligheidsgordel: gordel omdoen laat het piepgeluid stoppen, dus dat gedrag neemt toe. Weetje: Skinner werd bekend door zijn experimentele opstellingen, de Skinner boxes.
De behavioristische bril
Kijkt vooral naar: wat iemand geleerd heeft door associaties, ervaringen en gevolgen.
Deze slide heeft geen instructies
Wat is een voorbeeld van negatieve bekrachtiging?
Extra huiswerk krijgen
Een punt verliezen
Piepgeluid stopt na gordel
Boos worden op te laat komen
Correct: het stoppen van het irritante piepgeluid maakt gordel dragen waarschijnlijker. Benadruk het verschil tussen negatieve bekrachtiging en straf.
Vul de behavioristische termen aan
Bij klassieke conditionering leert iemand door koppelingen tussen prikkels. Bij operante conditionering verandert gedrag door de gevolgen ervan, zoals bekrachtiging of straf.
De formulering sluit direct aan bij Pavlov en Skinner. Laat leerlingen ook expliciet het verschil tussen beide vormen van leren verwoorden.
Welke prikkel lokt bij jou het snelst automatisch gedrag uit?
Meldingsgeluid
Schoolbel
Gamemuziek
Geur
Deze slide heeft geen instructies
🧠 Hetzelfde bericht, andere reactie
'Kunnen we straks even praten?'
De boodschap is dezelfde
Toch denken mensen meteen iets anders
Interpretatie beïnvloedt gevoel en gedrag
Gebruik dit om duidelijk te maken dat mensen niet enkel reageren op prikkels zelf, maar op de betekenis die ze eraan geven.
Cognitieve benadering
De cognitieve benadering verklaart ontwikkeling mee vanuit denken, waarnemen, onthouden, interpreteren, leren en informatie verwerken. Ze vraagt: hoe werkt de geest bij het begrijpen van de wereld?
Deze slide heeft geen instructies
Bandura: leren door observeren
Mensen leren niet alleen door zelf gevolgen te ervaren
Ze leren ook door anderen te bekijken
Modellen kunnen gedrag tonen dat wordt overgenomen
Bespreek kort het Bobo-doll-experiment. Leg uit dat jongeren modellen vinden bij ouders, vrienden, leerkrachten, influencers en sporters. Nuance: Bandura vormt ook een brug tussen gedrag, cognitie en omgeving.
Piaget: denken verandert
Kinderen denken niet gewoon 'minder goed'
Hun manier van denken ontwikkelt
Dat zie je in proeven zoals de conservatieproef
Piaget beschreef fasen in de ontwikkeling van denken
Noem kort sensomotorisch, preoperationeel, concreet-operationeel en formeel-operationeel, maar focus op het kernidee: de structuur van denken verandert. Weetje: Piaget publiceerde als tiener al wetenschappelijke observaties over weekdieren.
Informatieverwerking
Input → verwerking → opslag → ophalen
Aandacht en werkgeheugen zijn beperkt
Strategieën zoals chunking maken onthouden makkelijker
Ontwikkeling hangt ook samen met efficiënter verwerken
Verwijs naar het mini-experiment met losse cijfers of woorden tegenover betekenisvolle groepjes. Leg uit dat cognitieve ontwikkeling ook gaat over betere verwerking en strategiegebruik.
De cognitieve bril
Kijkt vooral naar: hoe iemand denkt, leert en informatie verwerkt.
Deze slide heeft geen instructies
Waarom reageren mensen verschillend op hetzelfde bericht?
Door andere interpretaties
Door gelijke reflexen
Door dezelfde rijping
Door vaste instincten
Correct: de cognitieve benadering legt nadruk op interpretatie, denken en informatieverwerking.
Vul de cognitieve begrippen aan
Bandura toont dat leren kan via observatie van modellen. Bij Piaget verandert de manier van denken. In de informatieverwerking helpen strategieën zoals chunking om informatie beter te onthouden.
Drie kernlijnen samenbrengen: modelleren, veranderende denkstructuren en efficiëntere verwerking.
Welke uitspraak past het best bij Piaget?
Kinderen leren enkel door straf
Denken ontwikkelt van structuur
Alles hangt af van genen
Gedrag komt uit onbewuste drift
De correcte optie test of leerlingen begrijpen dat Piaget focust op veranderingen in de structuur van het denken, niet louter op meer kennis.
🌱 Meer dan overleven
Eten en veiligheid zijn belangrijk
Maar mensen zoeken ook verbondenheid, waardering en betekenis
Ontwikkeling gaat ook over groeien als persoon
Gebruik de vraag of basisbehoeften alleen voldoende zijn om gelukkig te zijn. Zo wordt de overstap naar de humanistische benadering intuïtief.
Humanistische benadering
De humanistische benadering ziet mensen als wezens met behoeften, keuzes en mogelijkheden tot persoonlijke groei. Ze vraagt: wat heeft iemand nodig om zich te kunnen ontplooien?
Deze slide heeft geen instructies
Maslow: behoeften in samenhang
Fysiologische behoeften
Veiligheid
Liefde en verbondenheid
Waardering
Zelfactualisatie
Leg uit dat Maslow vaak met een piramide wordt geassocieerd, maar dat die beroemde visuele vorm niet letterlijk van hem komt. Nuanceer ook dat behoeften geen star trapsysteem vormen waarbij één laag volledig af moet zijn voor de volgende begint.
Rogers: groeien door acceptatie
Zelfbeeld en ideaal zelf beïnvloeden ontwikkeling
Groei verloopt makkelijker bij acceptatie en begrip
Onvoorwaardelijke positieve waardering ondersteunt ontwikkeling
Gebruik het contrast tussen waardering enkel bij succes en waardering ook wanneer iets mislukt. Leg kort congruentie uit als de mate waarin zelfbeeld en ervaren werkelijkheid bij elkaar aansluiten.
De humanistische bril
Kijkt vooral naar: wat iemand nodig heeft om te groeien en zichzelf te ontwikkelen.
Deze slide heeft geen instructies
Wat heb jij het meest nodig om te groeien?
Veiligheid
Verbondenheid
Waardering
Ontwikkelkansen
Deze slide heeft geen instructies
Welke boodschap past het best bij Rogers?
Ik waardeer je ook bij mislukking
Presteer eerst, dan respect
Straf maakt je sterker
Alleen regels geven richting
Correct: onvoorwaardelijke positieve waardering ondersteunt groei. De andere opties botsen met Rogers' visie.
Vul de humanistische kern aan
Maslow beschreef menselijke behoeften zoals veiligheid, verbondenheid en waardering. Rogers legde de nadruk op acceptatie en op de mogelijkheid tot persoonlijke groei.
Deze oefening brengt Maslow en Rogers samen onder de humanistische bril.
🌍 Niemand ontwikkelt alleen
Een persoon staat altijd in relaties en contexten
Gezin, vrienden, school, media en cultuur werken mee
Ontwikkeling ontstaat in wisselwerking
Gebruik het beeld van concentrische cirkels rond één leerling. Zo wordt meteen duidelijk waarom enkel naar het individu kijken te beperkt kan zijn.
Systemische benadering
De systemische benadering verklaart ontwikkeling vanuit de wisselwerking tussen persoon, relaties, cultuur en maatschappelijke systemen. Ze vraagt: in welke omgeving groeit deze mens op?
Deze slide heeft geen instructies
Bronfenbrenner: systemen rond een kind
Microsysteem: directe omgeving
Mesosysteem: verbindingen tussen omgevingen
Exosysteem: invloeden op afstand
Macrosysteem en chronosysteem: cultuur en tijd
Gebruik de casus van Noor: de moeder verliest haar baan, er ontstaat stress thuis, Noor slaapt slechter en haar resultaten dalen. Zo zien leerlingen hoe een gebeurtenis buiten Noor zelf toch haar ontwikkeling beïnvloedt. Weetje: Bronfenbrenner beïnvloedde ook beleid, onder meer via Head Start.
Vygotsky: leren met hulp
Zone van naaste ontwikkeling
Sommige taken kan je nog niet alleen, wel met steun
Scaffolding = tijdelijke hulp die later afneemt
Taal, cultuur en interactie zijn cruciaal
Werk met de drie zones: wat ik al zelfstandig kan, wat ik met hulp kan, en wat nog te moeilijk is. Benadruk dat de middelste zone didactisch het interessantst is.
De systemische bril
Kijkt vooral naar: welke mensen, relaties, cultuur en systemen ontwikkeling beïnvloeden.
Deze slide heeft geen instructies
Welke situatie toont een exosysteem?
Een ruzie met een vriend
Een toets in de klas
Moeders jobverlies thuis
Zelf studeren in je kamer
Correct: een gebeurtenis buiten de directe deelname van het kind kan toch invloed hebben, zoals in de casus van Noor.
Noem iets dat jij wel met hulp kan, maar nog niet alleen.
Verwachte elementen: iets wat nog niet zelfstandig lukt maar wel met tijdelijke hulp; verwijs naar zone van naaste ontwikkeling en scaffolding. Laat enkele leerlingen concrete schoolse voorbeelden geven.
Vul de systemische begrippen aan
Bij Bronfenbrenner hoort het microsysteem bij de directe leefomgeving. Vygotsky beklemtoont de zone van naaste ontwikkeling en tijdelijke steun via scaffolding.
Deze invuloefening koppelt de twee onderzoekers aan hun kernbegrippen.
Eén jongere, zes verklaringen
Milan, 16 jaar gamet bijna elke avond tot na middernacht. Zijn schoolresultaten dalen. Als zijn ouders hem laten stoppen, wordt hij boos. Zijn beste vrienden zijn elke avond online. Milan zegt dat gamen het enige is waar hij echt goed in is.
Lees de casus traag voor. Dit is het moment waarop leerlingen de zes brillen op éénzelfde situatie moeten leren toepassen.
Hoe kijkt elke bril naar Milan?
🎁 Behavioristisch — prikkels, gewoontes, beloningen, gevolgen
🌱 Humanistisch — erkenning, competentie, verbondenheid, zelfbeeld
🌍 Systemisch — vrienden, gezin, school, online omgeving, bredere cultuur
Van buitenaf
Van binnenuit
🧬 Biologisch — slaap, puberteit, hersenen, beloningsgevoeligheid
🧊 Psychodynamisch — emoties, behoeften, eerdere ervaringen, innerlijke spanning
🧠 Cognitief — verwachtingen, interpretaties, wat hij door observatie leerde
Benadruk dat geen van deze verklaringen de andere automatisch uitsluit. Het doel is juist te zien dat meerdere perspectieven samen een rijker beeld geven.
Welke bril heeft gelijk?
Meerdere brillen kunnen tegelijk waardevol zijn. Elke benadering legt andere accenten en maakt een ander deel van het verhaal zichtbaar.
Laat hier expliciet de centrale vraag landen: menselijke ontwikkeling heeft niet één enkele oorzaak. Psychologische benaderingen vullen elkaar vaak aan.
Eindschema
🧬 Biologisch — wat gebeurt er biologisch?
🧊 Psychodynamisch — wat gebeurt er onder de oppervlakte?
🎁 Behavioristisch — wat heeft iemand geleerd?
🧠 Cognitief — hoe denkt en leert iemand?
🌱 Humanistisch — wat heeft iemand nodig om te groeien?
🌍 Systemisch — in welke omgeving ontwikkelt iemand zich?
Gebruik dit als compacte synthese van de zes brillen. Ideaal om de structuur van de les nog eens hardop te herhalen.
Welke bril verklaart Milans gedrag via beloning en gewoonte?
Psychodynamisch
Cognitief
Behavioristisch
Humanistisch
Correct: behavioristisch. Denk aan prikkels, beloningen, online gewoonten en gevolgen die gamen in stand houden.
Welke twee brillen vullen elkaar bij Milan volgens jou het best aan?
Sterke antwoorden tonen aan dat meerdere brillen tegelijk bruikbaar zijn. Mogelijke koppelingen: biologisch + systemisch, cognitief + humanistisch, behavioristisch + psychodynamisch, enzovoort. Vraag steeds naar de meerwaarde van de combinatie.
Herken de zes brillen
De biologische bril vraagt wat er in lichaam en hersenen gebeurt. De cognitieve bril kijkt naar denken en verwerken. De systemische bril onderzoekt relaties, context en omgeving.
Compacte synthese vlak voor de afsluiting. Laat leerlingen de andere drie brillen eventueel mondeling aanvullen.
Wat is één inzicht uit deze les dat je zeker wil onthouden?
Metacognitieve reflectie zonder juist/fout. Stimuleer concrete antwoorden: een begrip, een onderzoeker of het inzicht dat meerdere brillen tegelijk nodig zijn.
Welke werkvorm hielp jou het best om de zes brillen te begrijpen?
Laat leerlingen benoemen wat hen hielp: casus Milan, vergelijkingen tussen brillen, voorbeelden, experimenten, schema's, discussies...
Welk onderdeel vond jij nog het moeilijkst?
Gebruik de antwoorden om zicht te krijgen op begrippen die hernomen moeten worden, zoals conditionering, psychodynamica of systemische niveaus.
Begrippen
evolutie - veranderingen in eigenschappen over generaties door natuurlijke selectie
rijping - ontwikkeling die samenhangt met biologische en neurologische groei
onbewuste - mentale processen waarvan iemand zich niet direct bewust is
klassieke conditionering - leren door associatie tussen prikkels
operante conditionering - leren door de gevolgen van gedrag
zelfactualisatie - het ontwikkelen van eigen mogelijkheden
zone van naaste ontwikkeling - wat iemand met hulp wel kan, maar nog niet alleen
Deze slide heeft geen instructies
Begrippen
epigenetisch landschap - beeld van ontwikkeling als mogelijke paden, niet als één vast resultaat
innerlijk conflict - spanning tussen wensen, regels en werkelijkheid
bekrachtiging - gevolg dat gedrag waarschijnlijker maakt
modellen - personen van wie gedrag geobserveerd en overgenomen wordt
conservatie - inzicht dat hoeveelheid gelijk blijft ondanks een andere vorm
onvoorwaardelijke positieve waardering - acceptatie van iemand zonder voorwaarden
microsysteem - directe leefomgeving zoals gezin, school en vrienden
Deze slide heeft geen instructies
