Literaire begrippen (4) - ruimte en tijd

• Nieuwe lesbewerker
• Nederlands
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 1

Nederlands

Ruimte en tijd

10-03-2026 1f

Leeskwartier

Planning

1 Algemene informatie boekenmarkt

10 min.

2 Ruimte en tijd 20 min.

3 Begin marktkraam boekenmarkt

20 min.

4 Beoordelingsformulieren presentaties 5 min.

Lesdoel: Ik kan de personages, het perspectief en de vorm van mijn boek bepalen.

01 Boekenmarkt

Wanneer? 24 maart

Hoe? Tafeltje als marktkraam: posters, tafelkleed, spulletjes die met het boek te maken hebben, iets leuks of lekkers om uit te delen, etc.

Helft van de klas loopt rond, stelt vragen over de literaire begrippen en beoordeelt...

01 Boekenmarkt

Wanneer? 24 maart

Hoe? Tafeltje als marktkraam: posters, tafelkleed, spulletjes die met het boek te maken hebben, iets leuks of lekkers om uit te delen, etc.

Helft van de klas loopt rond, stelt vragen over de literaire begrippen en beoordeelt...

Wat moet je kennen? Literaire begrippen gekoppeld aan boek.

Herhaling: Wat kun je vertellen over onderwerp en einde?

Herhaling: Wat kun je vertellen over personages en perspectief?

Herhaling: Wat kun je vertellen over spanning?

Vandaag: ruimte

De achtergrond, het decor, waartegen het verhaal zich zal afspelen.

Dit is iets wat vaak niet tastbaar of meetbaar is. Een synoniem is een gevoel of stemming dat bij een specifieke situatie kan worden ervaren.

Setting

Sfeer

 De wolf zuchtte. ‘Kom maar mee en kijk zelf.’

 Hij boog zich over de rand van de put en wees in de diepte. ‘Daar zit hij.’

 Roodkapje draaide zich om. ‘Ja hoor! Doe jij ook maar of ik een klein kind ben. Ik word zestien, man!’

 ‘Maar kijk dan!’ drong de wolf aan. ‘Hij wuift, zie je wel? Hij wuift terug. Dag Waterwolf, wens me geluk! Misschien vang ik al heel gauw een lekker hapje.’

 Hij begon te fluisteren in de put. Roodkapje stond erbij en keek ernaar. Het lijkt wel of hij het zelf gelooft, dacht ze. Ja echt, hij gelooft dat er iemand in de put zit. Die idioot praat tegen water!

De wolf zuchtte. ‘Kom maar mee en kijk zelf.’

Hij boog zich over de rand van de put en wees in de diepte. ‘Daar zit hij.’

Roodkapje draaide zich om. ‘Ja hoor! Doe jij ook maar of ik een klein kind ben. Ik word zestien, man!’

Maar kijk dan!’ drong de wolf aan. ‘Hij wuift, zie je wel? Hij wuift terug. Dag Waterwolf, wens me geluk! Misschien vang ik al heel gauw een lekker hapje.’

Hij begon te fluisteren in de put. Roodkapje stond erbij en keek ernaar. Het lijkt wel of hij het zelf gelooft, dacht ze. Ja echt, hij gelooft dat er iemand in de put zit. Die idioot praat tegen water!

Setting: buiten bij een put, met Roodkapje en de wolf die naar beneden kijken.

Sfeer: mysterieus en een beetje spannend, maar ook humoristisch doordat Roodkapje de wolf niet serieus neemt.

Droom ik? dacht Peer. Ben ik dood? Nee, ik leef want mijn hoofd bonst. En ik ben nat. Hoe kom ik zo nat? Wacht even. Was ik niet op een schip? Ik was op een schip. Ik at kreeft en ik dronk champagne. We waren een uur van een haven af… Een paar uur nog maar. De kapitein zei het zelf. We waren er bijna. Ja, maar nog niet helemaal.

 Het werd pikdonker. Midden op de dag. En opeens kwam die storm, een vreselijke storm. Het schip liep op een rots of zoiets, we begonnen te zinken. En toen lag ik in zee. Zulke golven waren er, zo hoog. Ongelogen. En toen wou een of andere vent mijn reddingsgordel. Hij zei dat hij de kok was. Maar moest ik dat geloven? Hij was misschien niet eens van ons schip! Maar hij wou wel mijn reddingsgordel. Want hij kon niet zwemmen, zei hij. En hij had kinderen, zei hij.

Wat kun je zeggen over ruimte in dit fragment?

Vandaag: tijd

• In welke tijd speelt het verhaal? Hoe weet je dat?

• Hoeveel tijd verloopt er tussen het begin en het eind van het boek?

• Wordt het verhaal chronologisch verteld?

(begint het verhaal bij het begin en

eindigt het bij het eind?)

• Komen in het verhaal flashbacks

(terugblikken) voor?

Wat voor tijdmiddel wordt hier ingezet?

A

Flashforward

B

Cliffhanger

C

Flashback

D

Chronologisch

Tijd: verbind de begrippen met de juiste beschrijving.

Een verhaal speelt zich in een bepaalde tijd af: rond 1920, in de Gouden Eeuw, in de toekomst.

Het verhaal begint niet bij het begin = in medias res

Volgens een bepaalde tijdsvolgorde, vanaf het begin = ab ovo

In een doorlopend verhaal speelt opeens een stuk in het verleden of de verteller of een personage herinnert zich iets en neemt de lezer mee naar het verleden. Het verhaal wordt onderbroken.

Geeft aan hoelang de gebeurtenissen hebben geduurd (uren, dagen, jaren…).

historische tijd

chronologisch

niet-chronologisch

flashback

vertelde tijd

 Woensdag, 8 juli 1942

 

Lieve Kitty,

 Vanaf zondagmorgen tot nu lijkt een afstand van jaren. Er is zoveel gebeurd, dat het is alsof de hele wereld zich plotseling omgedraaid heeft. Maar Kitty, je merkt dat ik nog leef en dat is de hoofdzaak, zegt vader.  Ja, inderdaad, ik leef nog, maar vraag niet waar en hoe. Ik denk dat je vandaag helemaal niets van me begrijpt, daarom zal ik maar beginnen met je te vertellen wat er zondagmiddag gebeurd is.  Om 3 uur [Harry was even weggegaan, om later terug te komen] belde er iemand aan de deur. Ik hoorde het niet, daar ik lui in een ligstoel op de veranda in de zon lag te lezen. Even latere verscheen Margot in opgewonden toestand aan de keukendeur. ‘Er is een oproep van de S.S. voor vader gekomen,’ fluisterde ze, ‘moeder is al naar mijnheer Van Daan gegaan’. [Van Daan is een goede kennis en medewerker in papa’s zaak.] Ik schrok ontzettend, een oproep, iedereen weet wat dat betekent; concentratiekampen en eenzame cellen zag ik al in mijn geest opdoemen en daarnaartoe zouden wij vader laten vertrekken. ‘Hij gaat natuurlijk niet’, verklaarde Margot mij, toen wij in de kamer op moeder zaten te wachten.

Wat kun je vertellen over de tijd?

03 Boekenmarkt

1 Beantwoord de volgende vragen voor jouw boek:

 - Wat kun je vertellen over de ruimte in het verhaal?

 - Wat kun je vertellen over de tijd in het verhaal (bv. chronologisch, flashbacks, duur tijd)?

 - Gebeurt er nog iets interessants m.b.t. personages, perspectief, spanning of onderwerp/einde?

Aan het eind van de les wijs ik een aantal mensen aan om deze vragen over hun boek te delen met de klas.

2 Bedenk wat je gaat maken voor je marktkraam: posters, tafelkleed, spulletjes die met het boek te maken hebben, iets leuks of lekkers, etc.

Afsluiten

Wat hebben we vandaag geleerd?

Huiswerk di 17 maart:

• Lees je boek.

Gebruik de uitval om je boek te lezen en de boekenmarkt voor te bereiden!