Thema 1: Inleiding in de Biologie
BS. 1
Thema 1: Inleiding in de Biologie
BS. 1
Biologen houden zich bezig met de levende natuur.
Een levend wezen noem je een organisme
Deze slide heeft geen instructies
Leerdoelen BS. 1
- Je kunt beschrijven wat biologie is en uitleggen op welke gebieden biologie een rol speelt.
- Je kunt de levensloop en levenscyclus van organismen beschrijven.
- Je kunt de organisatieniveaus van de biologie benoemen en uitleggen dat op elk hoger organisatieniveau emergente eigenschappen ontstaan.
Deze slide heeft geen instructies
Begin taak
Lees de tekst op blz 10 t/m 12. Bedenk vervolgens (samen) de antwoorden op de volgende 2 onderstaande vragen:
1. Wat is biologie voor vak?
2. Wat is het verschil tussen levensloop en levenscyclus?
minute
second
Deze slide heeft geen instructies
Welk plaatje geeft een levenscyclus weer en welk plaatje een levensloop?
Bij welk plaatje gaat het over een individu en bij welk plaatje over de soort?
Deze slide heeft geen instructies
LEVENSLOOP
Ontstaan
Groei en ontwikkeling
Voortplanting
Dood gaan
(INDIVIDU)
LEVENSCYCLUS
Ontstaan
Groei en ontwikkeling
Voortplanting
Nieuwe generatie ontstaat
etc.
(SOORT)
Deze slide heeft geen instructies
Wat is de levenscyclus van een plant?
Groei-Bloei-Ontkieming- Verspreiden zaden - Sterfte
Ontkieming-Bloei- Groei- Verspreiden zaden - Sterfte
Ontkieming - Groei - Bloei - Verspreiden zaden
Ontkieming - Groei - Bloei - Sterfte -Verspreiden zaden
Deze slide heeft geen instructies
Ga opzoek naar de volgende begrippen en lees de betekenis:
DNA
Cel
Organel
Weefsel
Orgaan
Organenstelsel
Populatie
Levensgemeenschap
Ecosysteem
Systeem aarde
Emergente eigenschap
minute
second
Deze slide heeft geen instructies
Deze begrippen staan op een bepaalde volgorde. Wat geven deze begrippen aan? Hoe noem je dat in de biologie?
Deze slide heeft geen instructies
Organisatieniveaus
Elk organisatieniveau is opgebouwd uit het kleinere niveau.
Emergente eigenschap = eigenschap die optreedt op een hoger organisatieniveau.
bijv. de verschillende weefsels van vleugels zorgen voor de emergente eigenschap 'Vliegen'
Deze slide heeft geen instructies
Emergente eigenschap: een eigenschap die optreedt of wordt waargenomen wanneer men van organisatieniveau verandert.
Deze slide heeft geen instructies
Organisatieniveaus
Tip: je moet vaak in je uitleg kunnen switchen tussen organisatieniveaus
Deze slide heeft geen instructies
Zet de organisatieniveau's van groot naar klein.
groot
klein
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
ecosysteem
levensgemeenschap
organisme
orgaan
populatie
orgaanstelsel
biosfeer
organel
cel
weefsel
Deze slide heeft geen instructies
Op welk organisatieniveau ontstaat deze eigenschap?
organisme
populatie
ecosysteem
Deze slide heeft geen instructies
Wat is een ander voorbeeld van een emergente eigenschap van populaties?
sociale interactie
lopen
voedsel zoeken
vliegen
Deze slide heeft geen instructies
Aan de slag!
Lees basisstof 1 goed door
Hulp nodig? Werk samen of vraag!
Klaar? Maak de context opdracht of ga alvast naar BS. 2!
minute
second
Deze slide heeft geen instructies
Thema 1: Inleiding in de Biologie
BS. 2
Biologen houden zich bezig met de levende natuur.
Een levend wezen noem je een organisme
Leerdoelen BS. 2
- Je kunt orgaanstelsels, organen, weefsels en cellen bij een mens herkennen en hun kenmerken en functies beschrijven.
- Je kunt beschrijven dat groepen cellen in een weefsel, orgaan of orgaanstelsel een gezamenlijke functie uitoefenen.
- Je kunt bij (delen van) organismen het verband aangeven tussen vorm en functie.
Deze slide heeft geen instructies
Test je kennis!
Even opfrissen
Deze slide heeft geen instructies
weefsel
weefsel
weefsel
weefsel
weefsel
orgaanstelsel
orgaanstelsel
cel
cel
cel
cel
cel
orgaan
orgaan
orgaan
orgaan
organisme
organisme
Deze slide heeft geen instructies
Sleep de afbeelding naar het juiste orgaanstelsel
Ademhalings-
stelsel
Spier
stelsel
Beenderstelsel
bloedvaten
stelsel
Deze slide heeft geen instructies
Welk orgaan is dit?
Alvleesklier
Lever
Long
Nier
Deze slide heeft geen instructies
Welk orgaan is dit? (het gele deel)
Dikke darm
Holle ader
Galblaas
Alvleesklier
Deze slide heeft geen instructies
Welk orgaan is dit? (het groene deel)
Aorta
Lever
Galblaas
Alvleesklier
Deze slide heeft geen instructies
Welk orgaan is dit?
Hart
Maag
Milt
Long
Deze slide heeft geen instructies
Torso met middenrif
alleen slokdarm gaat door middenrif
Deze slide heeft geen instructies
Dwarsdoorsnede
Deze slide heeft geen instructies
Weefsels
= Cellen met dezelfde functie bij elkaar.
- Vorm en functie hangt samen
- Van elke soort weefsel bestaan verschillende typen.
- Dekweefsel
- Botweefsel
- Spierweefsel
Deze slide heeft geen instructies
Dekweefsel
bescherming
Zenuwweefsel
informatie doorgeven
Spierweefsel
Samentrekkingen
Bindweefsel
steun
Weefsels en functies
Deze slide heeft geen instructies
Dekweefsel
Dekweefsel vormt een afdekkende laag (epitheel).
Dekweefsel bevindt zich aan het oppervlak van het lichaam (huid).
Er is ook dekweefsel aan de binnenkant van ‘buizen’ (plasbuis, luchtpijp, darm) en holtes (blaas).
Dit dekweefsel aan de binnenzijde is slijmvlies (epitheel met kliercellen).
Deze slide heeft geen instructies
Dekweefsel
Bedekt inwendige en uitwendige lichaamsoppervlakten.
Cellen vaak rechthoekig
Dicht tegen elkaar aan
Bijv. huid of binnenkant longen
Deze slide heeft geen instructies
Tussencelstof
Stof tussen cellen in.
Verschilt van vorm naar functie van het weefsel.
Deze slide heeft geen instructies
De tussencelstof bij botweefsel is stevig.
Waar
Niet waar
Deze slide heeft geen instructies
Tussencelstof
In weefsels tussen cellen zit tussencelstof -> verschilt per weefsel
Botweefsel heeft stevige, hardere tussencelstof
(meer kalkzout en minder collageen)
Kraakbeenweefsel heeft flexibele tussencelstof
(meer collageen en minder kalkzout)
Deze slide heeft geen instructies
Vorm en functie
Vorm van organismen aangepast aan de leefomgeving (functie).
Mens loopt rechtop (andere wervelkolom).
Dolfijn is gestroomlijnd voor minder waterweerstand.
De wetenschap kijkt vaak naar vorm in de natuur voor vormgeving van producten. Denk aan een dolfijn en een duikboot.
= Biomimicry
Deze slide heeft geen instructies
Aan de slag!
Lees basisstof 2 goed door
Maak opdr. 22-36
Hulp nodig? Werk samen of vraag!
KLAAR? Maak de testjezelf van 1.1 en 1.2. Of lees alvast de tekst van BS. 3.
minute
second
Deze slide heeft geen instructies
Thema 1: Inleiding in de Biologie
BS. 3
Biologen houden zich bezig met de levende natuur.
Een levend wezen noem je een organisme
Deze les
Korte uitleg BS. 3
Aan de slag met de opdrachten
Afronding
Deze slide heeft geen instructies
Leerdoelen BS. 3
- Je kunt een microscoop gebruiken en daarmee (delen van) organismen bestuderen.
- Je kunt delen van dierlijke cellen en van plantaardige cellen benoemen en de functies ervan beschrijven.
Een cel is de kleinste biologische eenheid die kan leven. Cellen kunnen sterk van elkaar verschillen, maar ze vertonen ook overeenkomsten. Met een microscoop kun je zien dat cellen complex zijn gebouwd.
Deze slide heeft geen instructies
De microscoop
Vaardigheid 1
Blz. 74
Deze slide heeft geen instructies
Een preparaat
voorwerpglas/objectglas
dekglaasje
object (het voorwerp dat je gaat bekijken)
Preparaat bestaat uit:
Vaardigheid 2 en 3
Blz. 75 en 76
Deze slide heeft geen instructies
Een preparaat maken
Doe een druppel water, kleurstof of jodium op het objectglas
Het object komt in de druppel te liggen
Leg voorzichtig het dekglaasje erop (zo min mogelijk lucht)
Tip: het object moet dun zijn, het licht van de microscoop moet er doorheen kunnen schijnen.
Deze slide heeft geen instructies
Preparaat bekijken
Begin kleinste vergroting
Preparaat recht boven de opening van de tafel
Stel scherp (eerst met grote schroef, daarna met kleine)
Bij een andere vergroting, stel opnieuw scherp.
Deze slide heeft geen instructies
In welke volgorde ruim je de microscoop op?
.
.
.
.
.
rode objectief onder tubus
preparaat weghalen
lampje uit
tafel omlaag draaien
microscoop oppaken en wegbrengen
Deze slide heeft geen instructies
Pak je Binas erbij
Zoek de cel
97B en c
Plantaardige cel
Deze slide heeft geen instructies
Plastiden
Chloroplasten/bladgroenkorrels: bevat groene kleurstof (chlorofyl)
Chromoplasten: gele, oranje of rode kleurstof
Leukoplasten: opslag vet, zetmeel en eiwit -> voorbeeld = amyloplasten
Rijping vrucht: chloroplast => chromoplast
Leukoplast
Deze slide heeft geen instructies
Dierlijke cel
Deze slide heeft geen instructies
Binas
Welke onderdelen tref je zowel aan in een plantaardige cel als een dierlijke cel? Sleep deze onderdelen naar het gele vak.
Deze onderdelen zitten zowel in een plantaardige cel als een dierlijke cel
Plastiden
Celwand
Celmembraan
Cytoplasma
Leukoplasten
Celkern
Deze slide heeft geen instructies
Wat is volgens je binas uniek aan een plantencel?
Deze slide heeft geen instructies
Alles op een rijtje....
In zowel plantencel als dierijke cel
* Celmembraan - Dun vlies om de cel (buitenste laagje van het cytoplasma)
* Cytoplasma - Stroperige vloeistof die bestaat uit water en opgeloste stoffen.
* Celkern - Bolletje in de cel bevat DNA, deze regelt alles wat er in een cel gebeurd.
* Kernmembraan - Dun vlies om de celkern
Alleen in Plantencel
* (Grote) vacuole - "Blaasje" gevuld met water en opgeloste stoffen .
* Celwand - Stevige laag om de cel
* Bladgroenkorrels: Hierin vindt fotosynthese plaats en ze geven de plant zijn groene
kleur
(* Intercellulaire ruimten - Kleine holten tussen de celwanden van cellen in. )
Deze slide heeft geen instructies
Benoem de onderdelen.
cytoplasma/
grondplasma
kern
kernmembraan
celmembraan
celwand
intercellulaire ruimte
vacuole
chloroplast
vacuolemembraan
Deze slide heeft geen instructies
lamp
revolver
preparaatklem
tubus
tafel
diafragma
statief
grote schroef
kleine schroef
oculair
objectief
Deze slide heeft geen instructies
Aan de slag in groepjes!
Aan de beurt:
- Oefenen met de microscoop en de onderdelen
- Preparaat maken en bekijken
- Opruimen
Niet aan de beurt:
Lees basisstof 3 en maak opdr. 43-47, 49-53
Meer uitdaging? Skip de kennisvragen en maak 49-56.
minute
second
Deze slide heeft geen instructies
Thema 1: Inleiding in de Biologie
BS. 4
Biologen houden zich bezig met de levende natuur.
Een levend wezen noem je een organisme
Deze les
Check vraag BS. 3
Korte uitleg BS. 4
Aan de slag met de opdrachten
Zelf de rest BS. 4 lezen
Afronding
Deze slide heeft geen instructies
Dierlijke en plantaardige cellen
Alleen plantaardige cellen
cytoplasma
regelcentrum van de cel
celmembraan
vliesje om kern
vocht in kern
bladgroenkorrels, zetmeelkorrels of kleurstofkorrels
vacuole
buitenste randje cel
kernplasma
vocht met opgeloste stoffen
kernmembraan
celkern
celwand
stevig materiaal om cel heen
plastiden
grote blaas gevuld met vocht
Deze slide heeft geen instructies
Leerdoelen BS. 4
- Je kunt een cel beschrijven als zelfstandig functionerende biologische eenheid.
- Je kunt beschrijven hoe transport van stoffen via (cel)membranen plaatsvindt.
- Je kunt de bouw en functie van het cytoskelet en het celmembraan beschrijven.
Dat het in een cel een levendige boel is, kun je op afbeeldingen niet zien. In een cel liggen de celorganellen niet op een vaste plaats. Ze bewegen continu en er is interactie met andere organellen.
Deze slide heeft geen instructies
Organellen in de cel
Celkern
Endoplasmatisch reticulum (ruw en glad)
Golgisysteem en lysosomen
Mitochondriën
Bladgroenkorrels/chloroplasten
Cytoskelet
Membranen
Processen waarbij organellen een rol spelen:
Stofwisseling
Exocytose en endocytose
Deze slide heeft geen instructies
Celkern
Groot organel, meestal zichtbaar met lichtmicroscoop.
Chromosomen: lange moleculen DNA gewikkeld rondom eiwitten (erfelijke eigenschappen).
Kernlichaampje: delen van ribosomen worden hier gemaakt.
Kernporie: opening in kernmembraan die transport in/uit de celkern regelt.
Deze slide heeft geen instructies
Ribosomen
Kleine bolvormige organellen die eiwitten
maken aan de hand van informatie uit het DNA.
Werken met andere organellen samen
voor de eiwitsynthese (maken van eiwitten).
Liggen vrij in cytoplasma of zitten vast aan het endoplasmatisch reticulum (ER) of kernmembraan.
De celkern, vacuolen en plastiden zijn relatief grote organellen die met een lichtmicroscoop meestal goed zichtbaar zijn. Wanneer je cellen met een elektronenmicroscoop bekijkt, zie je dat er ook andere organellen in de cel aanwezig zijn. Ook zie je meer eigenschappen van de organellen die je al kent.
Je kunt bijvoorbeeld zien dat de kern is omgeven door het kernmembraan en kernplasma bevat (zie afbeelding 27). In het kernplasma liggen chromosomen. Deze bestaan uit lange moleculen DNA die rond een aantal eiwitten zijn gewikkeld. Het DNA bevat informatie over de bouw van eiwitten. Eiwitten bepalen de erfelijke eigenschappen van een organisme, zoals de bouw en functie van een cel, de kleur van de ogen en de bloedgroep.
In het kernplasma kun je het kernlichaampje onderscheiden. Dit is de plaats waar delen van ribosomen worden gemaakt. Deze delen verlaten de celkern via de kernporiën in het kernmembraan en gaan naar het cytoplasma. Een kernporie is een opening die het transport van stoffen in en uit de kern kan regelen. Ribosomen zijn kleine bolvormige organellen die eiwitten maken met behulp van de informatie die is vastgelegd in het DNA. Ribosomen werken samen met andere organellen bij het maken van eiwitten (eiwitsynthese).
Endoplasmatisch reticulum (ER)
Netwerk van membranen dicht op elkaar met afgeplatte holten en kanaaltjes.
Verbonden met kernmembraan
Twee typen:
- ruw ER (RER)
- glad ER (GER)
Het endoplasmatisch reticulum (ER) is een uitgebreid netwerk van dubbele membranen dat aansluit op het kernmembraan (zie afbeelding 28). De membranen liggen dicht tegen elkaar aan en vormen afgeplatte holten en kanaaltjes. De ruimten tussen de membranen staan met elkaar in verbinding. Er zijn twee typen endoplasmatisch reticulum: ruw en glad.
Op het membraan van het ruw endoplasmatisch reticulum (RER) komen ribosomen voor. Ook in het cytoplasma komen ribosomen voor. Ribosomen op het ruw endoplasmatisch reticulum geven hun eiwitten af in de holten van het endoplasmatisch reticulum. De eiwitmoleculen worden verpakt in een blaasje dat wordt afgesnoerd van het membraan van het RER.
Glad endoplasmatisch reticulum (GER) heeft geen ribosomen. GER speelt een rol bij de stofwisseling in de cel, zoals bij de productie van vetten of het afbreken van gifstoffen.
Het RER heeft een transportfunctie. De eiwitmoleculen in de blaasjes die het ruw endoplasmatisch reticulum afsnoert, hebben nog niet de uiteindelijke vorm en worden naar het golgisysteem getransporteerd.
Glad endoplasmatisch reticulum (GER)
Glad, want heeft geen ribosomen op het membraan.
Functie: rol bij stofwisseling in cel, zoals productie van vetten en afbreken van gifstoffen (zoals alcohol).
Het endoplasmatisch reticulum (ER) is een uitgebreid netwerk van dubbele membranen dat aansluit op het kernmembraan (zie afbeelding 28). De membranen liggen dicht tegen elkaar aan en vormen afgeplatte holten en kanaaltjes. De ruimten tussen de membranen staan met elkaar in verbinding. Er zijn twee typen endoplasmatisch reticulum: ruw en glad.
Op het membraan van het ruw endoplasmatisch reticulum (RER) komen ribosomen voor. Ook in het cytoplasma komen ribosomen voor. Ribosomen op het ruw endoplasmatisch reticulum geven hun eiwitten af in de holten van het endoplasmatisch reticulum. De eiwitmoleculen worden verpakt in een blaasje dat wordt afgesnoerd van het membraan van het RER.
Glad endoplasmatisch reticulum (GER) heeft geen ribosomen. GER speelt een rol bij de stofwisseling in de cel, zoals bij de productie van vetten of het afbreken van gifstoffen.
Het RER heeft een transportfunctie. De eiwitmoleculen in de blaasjes die het ruw endoplasmatisch reticulum afsnoert, hebben nog niet de uiteindelijke vorm en worden naar het golgisysteem getransporteerd.
Ruw endoplasmatisch reticulum (RER)
De ribosomen op het membraan geven de net gemaakte eiwitten af in de holten.
Het RER bewerkt de eiwitten en verpakt deze in blaasjes.
De blaasjes snoeren af van van RER-membraan en worden naar het Golgi-apparaat getransporteerd voor verdere bewerking.
Functie in het kort: bewerking en transport van (niet-afgemaakte) eiwitten
Het endoplasmatisch reticulum (ER) is een uitgebreid netwerk van dubbele membranen dat aansluit op het kernmembraan (zie afbeelding 28). De membranen liggen dicht tegen elkaar aan en vormen afgeplatte holten en kanaaltjes. De ruimten tussen de membranen staan met elkaar in verbinding. Er zijn twee typen endoplasmatisch reticulum: ruw en glad.
Op het membraan van het ruw endoplasmatisch reticulum (RER) komen ribosomen voor. Ook in het cytoplasma komen ribosomen voor. Ribosomen op het ruw endoplasmatisch reticulum geven hun eiwitten af in de holten van het endoplasmatisch reticulum. De eiwitmoleculen worden verpakt in een blaasje dat wordt afgesnoerd van het membraan van het RER.
Glad endoplasmatisch reticulum (GER) heeft geen ribosomen. GER speelt een rol bij de stofwisseling in de cel, zoals bij de productie van vetten of het afbreken van gifstoffen.
Het RER heeft een transportfunctie. De eiwitmoleculen in de blaasjes die het ruw endoplasmatisch reticulum afsnoert, hebben nog niet de uiteindelijke vorm en worden naar het golgisysteem getransporteerd.
Eiwitten afgesnoerd van het ruw ER zijn nog niet af, ze worden tot hun uiteindelijk vorm bewerkt in het Golgi-systeem
Eiwitten gaan in blaasjes van RER naar golgisysteem
Het RER heeft een transportfunctie. De eiwitmoleculen in de blaasjes die het ruw endoplasmatisch reticulum afsnoert, hebben nog niet de uiteindelijke vorm en worden naar het golgisysteem getransporteerd. Het golgisysteem bestaat uit series opeengestapelde platte membranen in het cytoplasma van de cel (zie afbeelding 29). Het golgisysteem neemt de blaasjes op en bewerkt de eiwitmoleculen totdat ze hun definitieve vorm hebben. Dan snoert het golgisysteem de eiwitten in blaasjes af.
Golgisysteem
Bestaat uit opeengestapelde platte membranen (als een stapel pannenkoeken)
Functie: neemt de blaasjes met eiwitten die van het RER komen op en geeft deze eiwitten hun definitieve vorm.
Als de eiwitten klaar zijn, snoeren deze eiwitten in (weer nieuwe) blaasjes af van het Golgi-systeem.
Het RER heeft een transportfunctie. De eiwitmoleculen in de blaasjes die het ruw endoplasmatisch reticulum afsnoert, hebben nog niet de uiteindelijke vorm en worden naar het golgisysteem getransporteerd. Het golgisysteem bestaat uit series opeengestapelde platte membranen in het cytoplasma van de cel (zie afbeelding 29). Het golgisysteem neemt de blaasjes op en bewerkt de eiwitmoleculen totdat ze hun definitieve vorm hebben. Dan snoert het golgisysteem de eiwitten in blaasjes af.
Van eiwitsynthese tot secretie
Sommige blaasjes met eiwitten blijven in de cel (lysosomen) .
De eiwitten in lysosomen zijn enzymen
--> breken afval- en voedingsstoffen af.
Andere blaasjes met eiwitten gaan naar het celmembraan en versmelten met het celmembraan om eiwitten af te geven aan andere cellen.
Het afgeven van stoffen door cellen noem je secretie. In cellen van klieren (bijvoorbeeld een speekselklier) en cellen van slijmvlies vindt veel secretie plaats.
Er zijn ook blaasjes die van het golgisysteem afsnoeren en in de cel blijven, zoals lysosomen. De eiwitten in lysosomen zijn enzymen en kunnen stoffen afbreken. Lysosomen kunnen samensmelten met blaasjes die zijn gevuld met voedingsstoffen of afvalstoffen. Vervolgens zetten de enzymen deze stoffen om in andere producten, die in de cel worden gebruikt of worden uitgescheiden.
In afbeelding 31 zie je de processen van eiwitsynthese tot secretie schematisch weergegeven.
Exocytose
Het versmelten van blaasjes met het celmembraan om stoffen naar buiten de cel te transporteren.
Secretie = het afgeven van stoffen door cellen (bijvoorbeeld cellen van klieren).
Blaasjes die afgesnoerd zijn van het golgisysteem, kunnen versmelten met het celmembraan en de eiwitten afgeven, zodat ze buiten de cel terechtkomen. Het afsnoeren van blaasjes door het celmembraan om stoffen naar buiten de cel te transporteren, noem je exocytose (zie afbeelding 30). Het afgeven van stoffen door cellen noem je secretie. In cellen van klieren (bijvoorbeeld een speekselklier) en cellen van slijmvlies vindt veel secretie plaats.
Er zijn ook blaasjes die van het golgisysteem afsnoeren en in de cel blijven, zoals lysosomen. De eiwitten in lysosomen zijn enzymen en kunnen stoffen afbreken. Lysosomen kunnen samensmelten met blaasjes die zijn gevuld met voedingsstoffen of afvalstoffen. Vervolgens zetten de enzymen deze stoffen om in andere producten, die in de cel worden gebruikt of worden uitgescheiden.
In afbeelding 31 zie je de processen van eiwitsynthese tot secretie schematisch weergegeven.
Aan de slag!
Maak eerst opdracht 57 t/m 62
Neem daarna zelf de resterende stof van BS4 door over mitochondriën, chloroplasten, het cytoskelet, membranen en endocytose
Maak daarna opdracht 62 t/m 66 en 68 t/m 74
minute
second
Deze slide heeft geen instructies
Mitochondriën
Ovaalvormig met dubbel membraan (binnenmembraan geplooid).
Functie = ATP (energie) maken:
1. Glucose wordt via verbranding (met enzymen en O2) afgebroken.
2. Met energie die vrijkomt wordt ATP (adenosinetrifosfaat) gemaakt.
ATP gaat naar plaatsen in cel waar energie nodig is.
Voor veel processen in de cel is energie nodig, die geleverd wordt door mitochondriën. Mitochondriën (enkelvoud: mitochondrium) zijn ovaalvormige organellen. Ze hebben dubbele membranen waarvan het binnenmembraan sterk is geplooid (zie afbeelding 32). In het binnenmembraan van mitochondriën wordt via verbranding glucose afgebroken. Daarvoor zijn onder andere enzymen en zuurstof nodig. Met de energie die hierbij vrijkomt worden energierijke moleculen van de stof ATP (adenosinetrifosfaat) gemaakt. Als ergens in de cel energie nodig is, wordt die geleverd door de ATP-moleculen.
De enzymen die nodig zijn voor de productie van ATP liggen in het binnenmembraan van een mitochondrium. Door de plooiing van dit binnenmembraan is de oppervlakte wel 5× zo groot als die van het buitenmembraan. Hierdoor is er veel ruimte voor de productie van ATP-moleculen. De ATP-moleculen worden vanuit het mitochondrium getransporteerd naar plaatsen in de cel waar energie nodig is. Het aantal mitochondriën in een cel is afhankelijk van de activiteit van de cel.
Chloroplasten
Zetten CO2 en H2O om in glucose en O2 met behulp van licht (fotosynthese)
Ook opgebouwd uit dubbel membraan met daarin platte blaasjes.
--> hierin zit chlorofyl (groene pigment) en enzymen.
Bij fotosynthese zetten de chloroplasten in plantaardige cellen koolstofdioxide en water om in glucose en zuurstof met behulp van licht. Chloroplasten bezitten, net als mitochondriën, een dubbel membraan (zie afbeelding 33). Binnenin bevinden zich membranen die een soort platte blaasjes vormen met daartussen verbindingen. De platte blaasjes lijken gerangschikt te liggen als stapels munten. In deze membranen liggen het lichtgevoelige pigment chlorofyl en de enzymen voor de fotosynthese.
Cytoskelet
Netwerk van eiwitvezels (microfilamenten en microtubuli).
Functie: vorm van cellen behouden (of veranderen).
Motoreiwitten gebruiken cytoskelet als transportsysteem.
Binnen in cellen bevindt zich een netwerk van eiwitvezels dat het cytoskelet heet (zie afbeelding 34). Het cytoskelet zorgt ervoor dat cellen hun vorm behouden. Het kan er ook voor zorgen dat cellen van vorm kunnen veranderen en zich kunnen verplaatsen. Het cytoskelet kan, zoals bij een amoebe, uitstulpingen (schijnvoetjes) vormen, doordat de vezels langer of korter worden. Met die schijnvoetjes kan een amoebe zich voortbewegen of voedsel insluiten (zie afbeelding 35).
Ciliën (enkelvoud cilium) of trilharen zijn organellen die eiwitvezels bevatten en ook behoren tot het cytoskelet. Ze kunnen signalen uit de omgeving waarnemen en doorgeven aan de cel. Daarnaast hebben ze ook een functie bij de voortbeweging. Zo kunnen pantoffeldiertjes zich met de ciliën op de buitenkant van hun cel snel verplaatsen. Ze kunnen er ook voedseldeeltjes mee naar hun celmond toe bewegen. Sommige eencelligen (bijvoorbeeld oogdiertjes) en voortplantingscellen hebben een flagel (zweephaar) waarmee ze zich kunnen voortbewegen (zie afbeelding 36).
Speciale eiwitten, de motoreiwitten, gebruiken het cytoskelet als transportsysteem. Motoreiwitten lijken op een lichaam met twee voetjes die om de beurt een stapje zetten. Zo verplaatsen zij zich langs het cytoskelet en transporteren organellen of blaasjes die zijn gevuld met eiwitten, bijvoorbeeld een lysosoom (zie afbeelding 37). Op die manier kunnen bijvoorbeeld zenuwcellen eiwitten over een afstand van wel 1 meter vervoeren (zie afbeelding 38).
Microtubuli zorgen met name voor de localisatie van organellen in de cel en langs microtubuli kan er transport plaatsvinden met behulp van motoreiwitten.
Deze slide heeft geen instructies
Transport met motoreiwitten door zenuwceluitloper
Binnen in cellen bevindt zich een netwerk van eiwitvezels dat het cytoskelet heet (zie afbeelding 34). Het cytoskelet zorgt ervoor dat cellen hun vorm behouden. Het kan er ook voor zorgen dat cellen van vorm kunnen veranderen en zich kunnen verplaatsen. Het cytoskelet kan, zoals bij een amoebe, uitstulpingen (schijnvoetjes) vormen, doordat de vezels langer of korter worden. Met die schijnvoetjes kan een amoebe zich voortbewegen of voedsel insluiten (zie afbeelding 35).
Ciliën (enkelvoud cilium) of trilharen zijn organellen die eiwitvezels bevatten en ook behoren tot het cytoskelet. Ze kunnen signalen uit de omgeving waarnemen en doorgeven aan de cel. Daarnaast hebben ze ook een functie bij de voortbeweging. Zo kunnen pantoffeldiertjes zich met de ciliën op de buitenkant van hun cel snel verplaatsen. Ze kunnen er ook voedseldeeltjes mee naar hun celmond toe bewegen. Sommige eencelligen (bijvoorbeeld oogdiertjes) en voortplantingscellen hebben een flagel (zweephaar) waarmee ze zich kunnen voortbewegen (zie afbeelding 36).
Speciale eiwitten, de motoreiwitten, gebruiken het cytoskelet als transportsysteem. Motoreiwitten lijken op een lichaam met twee voetjes die om de beurt een stapje zetten. Zo verplaatsen zij zich langs het cytoskelet en transporteren organellen of blaasjes die zijn gevuld met eiwitten, bijvoorbeeld een lysosoom (zie afbeelding 37). Op die manier kunnen bijvoorbeeld zenuwcellen eiwitten over een afstand van wel 1 meter vervoeren (zie afbeelding 38).
Microtubuli zorgen met name voor de localisatie van organellen in de cel en langs microtubuli kan er transport plaatsvinden met behulp van motoreiwitten.
Cytoskelet
Ciliën (trilharen):
1. Signalen uit omgeving waarnemen en
doorgeven aan cel.
2. Voortbewegen.
3. Voedseldeeltjes naar celmond brengen
Flagel (zweephaar): voortbewegen
Binnen in cellen bevindt zich een netwerk van eiwitvezels dat het cytoskelet heet (zie afbeelding 34). Het cytoskelet zorgt ervoor dat cellen hun vorm behouden. Het kan er ook voor zorgen dat cellen van vorm kunnen veranderen en zich kunnen verplaatsen. Het cytoskelet kan, zoals bij een amoebe, uitstulpingen (schijnvoetjes) vormen, doordat de vezels langer of korter worden. Met die schijnvoetjes kan een amoebe zich voortbewegen of voedsel insluiten (zie afbeelding 35).
Ciliën (enkelvoud cilium) of trilharen zijn organellen die eiwitvezels bevatten en ook behoren tot het cytoskelet. Ze kunnen signalen uit de omgeving waarnemen en doorgeven aan de cel. Daarnaast hebben ze ook een functie bij de voortbeweging. Zo kunnen pantoffeldiertjes zich met de ciliën op de buitenkant van hun cel snel verplaatsen. Ze kunnen er ook voedseldeeltjes mee naar hun celmond toe bewegen. Sommige eencelligen (bijvoorbeeld oogdiertjes) en voortplantingscellen hebben een flagel (zweephaar) waarmee ze zich kunnen voortbewegen (zie afbeelding 36).
Speciale eiwitten, de motoreiwitten, gebruiken het cytoskelet als transportsysteem. Motoreiwitten lijken op een lichaam met twee voetjes die om de beurt een stapje zetten. Zo verplaatsen zij zich langs het cytoskelet en transporteren organellen of blaasjes die zijn gevuld met eiwitten, bijvoorbeeld een lysosoom (zie afbeelding 37). Op die manier kunnen bijvoorbeeld zenuwcellen eiwitten over een afstand van wel 1 meter vervoeren (zie afbeelding 38).
Microtubuli zorgen met name voor de localisatie van organellen in de cel en langs microtubuli kan er transport plaatsvinden met behulp van motoreiwitten.
Membranen
Dubbele laag fosfolipiden (vetachtige stof) met daarin eiwitmoleculen.
Fosfaatgroep = hydrofiel (polair)
Lipiden (vetzuren) = hydrofoob (apolair)
Hydrofiele uiteinden naar buiten toe.
Hydrofobe uiteinden naar binnen toe.
Cellen nemen stoffen uit hun omgeving op en geven stoffen aan hun omgeving af. Deze stoffen passeren hierbij het celmembraan. Stoffen passeren in de cel ook membranen van organellen.
Membranen in de cel bestaan uit een dubbele laag fosfolipiden (vetachtige stoffen, BiNaS tabel 67G3) met daartussen eiwitmoleculen (zie afbeelding 39). Een fosfolipidemolecuul bestaat aan de ene kant uit een fosfaatgroep die in water oplosbaar is. In water oplosbaar noem je hydrofiel (polair). De andere kant is waterafstotend of hydrofoob (apolair) en bestaat uit twee lange vetzuurstaarten. Apolaire moleculen zijn oplosbaar in vetachtige stoffen. In een membraan trekken de hydrofiele koppen van de fosfolipidemoleculen naar de waterige omgeving toe. De hydrofobe staarten trekken elkaar aan en keren zich juist van water af. Zo ontstaat een dubbele laag van fosfolipiden. De fosfolipiden in het membraan zijn voortdurend in beweging, waardoor een membraan geen vaste of harde wand is, maar een dun vloeibaar vliesje. Membranen kunnen hierdoor allerlei vormen aannemen.
In een celmembraan liggen membraaneiwitten. Veel van deze eiwitten spelen een rol bij het transport van stoffen in en uit een cel. Daarnaast zijn er receptoreiwitten waaraan koolhydraatketens zitten, net als aan sommige fosfolipiden. Die koolhydraatketens spelen een rol bij de herkenning van de cel door eiwitten in het membraan van andere cellen.
Membranen
In membraan liggen membraaneiwitten.
spelen rol bij transport van stoffen.
Receptoreiwitten met koolhydraatketens.
spelen rol bij herkenning door eiwitten in membraan van andere cellen.
Cellen nemen stoffen uit hun omgeving op en geven stoffen aan hun omgeving af. Deze stoffen passeren hierbij het celmembraan. Stoffen passeren in de cel ook membranen van organellen.
Membranen in de cel bestaan uit een dubbele laag fosfolipiden (vetachtige stoffen, BiNaS tabel 67G3) met daartussen eiwitmoleculen (zie afbeelding 39). Een fosfolipidemolecuul bestaat aan de ene kant uit een fosfaatgroep die in water oplosbaar is. In water oplosbaar noem je hydrofiel (polair). De andere kant is waterafstotend of hydrofoob (apolair) en bestaat uit twee lange vetzuurstaarten. Apolaire moleculen zijn oplosbaar in vetachtige stoffen. In een membraan trekken de hydrofiele koppen van de fosfolipidemoleculen naar de waterige omgeving toe. De hydrofobe staarten trekken elkaar aan en keren zich juist van water af. Zo ontstaat een dubbele laag van fosfolipiden. De fosfolipiden in het membraan zijn voortdurend in beweging, waardoor een membraan geen vaste of harde wand is, maar een dun vloeibaar vliesje. Membranen kunnen hierdoor allerlei vormen aannemen.
In een celmembraan liggen membraaneiwitten. Veel van deze eiwitten spelen een rol bij het transport van stoffen in en uit een cel. Daarnaast zijn er receptoreiwitten waaraan koolhydraatketens zitten, net als aan sommige fosfolipiden. Die koolhydraatketens spelen een rol bij de herkenning van de cel door eiwitten in het membraan van andere cellen.
Transport via blaasjes
Endocytose: het afsnoeren van blaasjes door het celmembraan om stoffen in de cel op te nemen.
Blaasje (endosoom) versmelt in cel met een lysosoom, waarna enzymen uit het lysosoom de stoffen in het endosoom afbreken.
Blaasjes die zijn afgesnoerd van het golgisysteem, kunnen versmelten met het celmembraan. Veel cellen kunnen hun membraan ook instulpingen naar binnen toe laten maken en zo stoffen uit de omgeving opnemen. Het afsnoeren van blaasjes door het celmembraan om stoffen in de cel op te nemen, noem je endocytose (zie afbeelding 40). Het blaasje dat zich afsnoert van het celmembraan noem je een endosoom. In de cel versmelt het endosoom met een lysosoom, waarna enzymen uit het lysosoom de stoffen in het endosoom afbreken. Via transporteiwitten komen de afbraakproducten in het cytoplasma.
Thema 1: Inleiding in de Biologie
BS. 5
Biologen houden zich bezig met de levende natuur.
Een levend wezen noem je een organisme
Deze les
Uitleg BS. 5 met tussendoor opdrachten maken
Voorbereiding Osmose practicum
Afronding
Deze slide heeft geen instructies
Leerdoelen BS. 5
- Je kunt de concentratie van een oplossing berekenen.
- Je kunt uitleggen wat diffusie en osmose is en toelichten welke rol osmose speelt bij de stevigheid van planten.
- Je kunt beschrijven hoe transport van stoffen via (cel)membranen plaatsvindt.
Het celmembraan vormt de afscheiding tussen een cel en de omgeving. Het membraan van organellen vormt de scheiding met het grondplasma. Organellen en cellen wisselen stoffen uit met hun omgeving, maar hoe passeren die stoffen de membranen?
Deze slide heeft geen instructies
Formule
Eenheid: g/L of %
Deze slide heeft geen instructies
Maak nu opdracht 78
minute
second
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Diffusie
Verplaatsing van een stof van een plaats met een hoge
concentratie naar een plaats met een lage concentratie van die stof.
Deze slide heeft geen instructies
De diffusiesnelheid is afhankelijk van:
Diffusieoppervlak
Diffusieafstand
Concentratie- of drukverschil
Temperatuur
Medium
Deze slide heeft geen instructies
Osmose
Diffusie van water door een semi-permeabel membraan.
Deze slide heeft geen instructies
Dus osmose is...
De (netto) verplaatsing van water door een semi-permeabel membraan van een plaats met hoogste concentratie watermoleculen (de oplossing met de laagste osmotische waarde) naar de plaats met de laagste concentratie watermoleculen (de oplossing met de hoogste osmotische waarde)
Deze slide heeft geen instructies
Lagere osmostische waarde =
Hogere osmostische waarde =
Dezelfde osmostische waarde =
isotoon
Deze slide heeft geen instructies
Osmose bij planten
Deze slide heeft geen instructies
Plantaardige cel: celwand
Planten, schimmels en bacteriën hebben een celwand.
Een celwand is permeabel = alle stoffen kunnen er makkelijk doorheen.
Deze slide heeft geen instructies
Wat is turgor?
Celwand volledig permeabel
Verschil osmotische waarde
Ontstaat osmotische druk
Druk van grondplasma op celwand (turgor)
Geeft stevigheid aan een plantaardige cel
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Osmose bij planten
Deze slide heeft geen instructies
osmose dierlijke cel
Deze slide heeft geen instructies
Dierlijke cel : geen celwand
In een hypotone oplossing
<--
In een hypertone oplossing
-->
In een isotone oplossing
Deze slide heeft geen instructies
Maak opdracht 82 t/m 84
minute
second
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Animatie van Biologie Pagina
Voor het leren en als voorbereiding op het practicum:
Neem de animatie op de volgende
bladzijde ook nog eens door.
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Celwand maakt turgor en plasmolyse mogelijk
Deze slide heeft geen instructies
Samengevat
Deze slide heeft geen instructies
Deel 2 BS. 5
Passief en actief transport
transporteiwitten
Deze slide heeft geen instructies
Transport door de celmembraan
Passief transport - kost geen energie
1: diffusie (CO2, O2 bij een concentratieverschil gewoon door membraan)
2: gefaciliteerd transport = diffusie door speciale eiwitpoorten
(glucose, ionen Na+ / K+, water -> osmose)
Actief transport - kost energie want gaat tegen de concentratieverval in
(ionen en grote moleculen via transportenzymen)
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Kenmerken
Passief en actief transport kan je alsvolgt uit elkaar houden:
Passief:
Kost geen energie, van hoge naar lage concentratie
Actief:
Kost energie, van lage naar hoge concentratie (altijd via transporteiwit)
Water gaat eigenlijk via speciale aquaporiën
Deze slide heeft geen instructies
Passief:
Kost geen energie, van hoge naar lage concentratie
- Welke 2 vormen van passief transport zijn er?
- Waarom kunnen sommige stoffen de celmembraan niet zomaar passeren?
Actief:
Kost energie, van lage naar hoge concentratie (altijd via transporteiwit)
- Welk molecuul levert de benodigde energie voor actief transport?
Zoek uit!
Deze slide heeft geen instructies
Maak nu de rest van de opdrachten
minute
second
Deze slide heeft geen instructies
Thema 1: Inleiding in de Biologie
BS. 6
Biologen houden zich bezig met de levende natuur.
Een levend wezen noem je een organisme
Deze les
Herhalen BS. 5
Uitleg BS. 6 Natuurwetenschappelijk onderzoek
Voorbereiding Osmose practicum
Afronding
Deze slide heeft geen instructies
Welk proces zien we hier?
Celdood
Turgor
Grensplasmolyse
Plasmolyse
Deze slide heeft geen instructies
Wat is wat?
Plasmolyse
Grensplasmolyse
Turgor
Deze slide heeft geen instructies
Deze cel word in een oplossing gelegd. De oplossing is ...
Hypertoon
Isotoon
Hypotoon
Deze slide heeft geen instructies
De osmotische waarde van een hypotone oplossing is .... dan de osmotische waarde binnenin de plantencel?
Hoger
Lager
Deze slide heeft geen instructies
Leerdoelen BS. 6
- Je kunt verschillende typen en methoden van natuurwetenschappelijk onderzoek beschrijven.
- Je kunt een natuurwetenschappelijk onderzoek opzetten, uitvoeren en de resultaten ervan analyseren en daaruit conclusies trekken.
- Je kunt een technisch ontwerp voorbereiden, uitvoeren, testen en evalueren.
Deze slide heeft geen instructies
Typen onderzoek
Er bestaan verschillende typen onderzoeksmethoden om tot een juist antwoord te komen:
Literatuuronderzoek
Beschrijvend onderzoek
Hypothese toetsend onderzoek
Ontwerpend onderzoek
Deze slide heeft geen instructies
Literatuuronderzoek
Je zoekt antwoord op een onderzoeksvraag via bestaande literatuur.
Start van meeste onderzoeken
Selectie bronnen en helpt bij het opstellen van een hypothese/verwachting van je onderzoek
Deze slide heeft geen instructies
Beschrijvend onderzoek
Je let op bepaalde eigenschappen van het verschijnsel dat je bestudeert.
Soms is het verzamelen van observaties (waarnemingen) de enige onderzoeksmethode om antwoord te krijgen op een vraag, bijvoorbeeld wanneer je het gedrag van organismen bestudeert.
Deze slide heeft geen instructies
Hypothese toetsend onderzoek
Een hypothese is een mogelijke verklaring van een waarneming en is gebaseerd op biologische kennis en ervaring.
Bij een hypothese toetsend onderzoek bedenkt de onderzoeker een experiment om zijn hypothese te toetsen.
Dit wordt gedaan met een experimenteergroep die wordt blootgesteld aan een factor je wilt onderzoeken en een controlegroep bij wie dit niet gebeurt.
Deze slide heeft geen instructies
Ontwerpend onderzoek
De onderzoeker ontwikkelt materialen, instrumenten, modellen of systemen.
Een model is een vereenvoudigde weergave van de werkelijkheid, deze kan door wetenschappers gebruikt worden om bijvoorbeeld iets virtueel te onderzoeken (bv. elektronenmicroscopen)
Deze slide heeft geen instructies
Fasen van onderzoek
In de biologie is het type onderzoek bijna altijd experimenteel --> hypothese toetsend
Bij onderzoek ga je steeds op dezelfde manier te werk.
En doorloop je de volgende fasen:
Deze slide heeft geen instructies
Onderzoeksvraag
Een goed onderzoek begint met een onderzoeksvraag
Open vraag
Te beantwoorden met het onderzoek dat je uitvoert
Deze slide heeft geen instructies
Een onderzoeksvraag
Wat is het effect van de onafhankelijke variabele op de afhankelijke variabele in bepaalde tijd of situatie?
Deze slide heeft geen instructies
Variabelen
Onafhankelijke variabele
De oorzaak, deze variabele kun je veranderen
Afhankelijke variabele
Het gevolg, verandert door de invloed van de onafhankelijke variabele
Deze slide heeft geen instructies
Hypothese
Verwachting van het onderzoek:
Gebaseerd op kennis uit eerder literatuuronderzoek
Noem zowel de onafhankelijke als de afhankelijke variabele
De hypothese is altijd toetsbaar, anders kun je niet achterhalen of het juist of onjuist is!
De hypothese zelf bevat geen verklaring
Deze slide heeft geen instructies
Werkplan
Gedetailleerde en nauwkeurige beschrijving van wat en hoe je je onderzoek gaat uitvoeren.
Iemand anders moet het opnieuw kunnen uitvoeren.
Deze slide heeft geen instructies
Slechts één factor varieert
De regel bij experimenteel onderzoek is dat er steeds maar één factor/variabele mag verschillen.
Waarom denk je?
Deze slide heeft geen instructies
Controle experiment
Is een experiment om mee aan te tonen dat er geen andere factoren zijn die invloed hebben op de resultaten van het experiment.
= blanco of controle
Deze slide heeft geen instructies
Betrouwbaarheid en validiteit
Deze slide heeft geen instructies
Experiment
Voorbeeld:
Groeien planten sneller met muziek?
Doel: verband tussen oorzaak-gevolg
Oorzaak: muziek
Gevolg: plantengroei
Controle: geen muziek
Deze slide heeft geen instructies
Resultaten
Beschrijving van de uitkomst van het onderzoek
Weergave van feiten, geen meningen of interpretatie
Vaak gevisualiseerd met tabellen en grafieken
Deze slide heeft geen instructies
Conclusie
Beantwoord de onderzoeksvraag
Op basis van literatuur en resultaten
Terugblik hypothese juist (bevestiging) of onjuist (verworpen)
Deze slide heeft geen instructies
Discussie
Vergelijking van resultaten met literatuur
Ruimte voor mening en interpretatie
Suggesties voor vervolgonderzoek of aanpassen werkplan
Ging alles goed? Wat zou mogelijk invloed hebben gehad op de resultaten etc.
Deze slide heeft geen instructies
Realiteit
Deze slide heeft geen instructies
Voorbereiding Osmose pr.
1. Pak de studiewijzer erbij!
2. Bekijk het document PO Bio Osmose 4V 2526.
3. Let op de planning en deadline voor het verslag! Noteer.
4. Maak alvast een tweetal.
5. Lees de opdracht door voor het practicum en stel vragen!
Deze slide heeft geen instructies
Aan de slag!
Weektaak: BS. 6 opdr. 98-108
Voor het practicum: Vr 3-10 en Ma 6-10
- Vorm een tweetal
- Lees het document PO Bio osmose 4v
- Neem BS. 5 nog eens door!
Hulp nodig of vragen? Kom langs in een daltonuur!
minute
second
Deze slide heeft geen instructies