BVJ 4VWO: TH 1 Inleiding in de biologie BS. 1 t/m 6

Thema 1: Inleiding in de Biologie

BS. 1

1 / 136
volgende
Slide 1: Slide
newEditorBiologieMiddelbare schoolvwoLeerjaar 4

In deze les zitten 136 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 50 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Thema 1: Inleiding in de Biologie

BS. 1

Biologen houden zich bezig met de levende natuur.

Een levend wezen noem je een organisme

Deze slide heeft geen instructies

Leerdoelen BS. 1

- Je kunt beschrijven wat biologie is en uitleggen op welke gebieden biologie een rol speelt.


- Je kunt de levensloop en levenscyclus van organismen beschrijven.


- Je kunt de organisatieniveaus van de biologie benoemen en uitleggen dat op elk hoger organisatieniveau emergente eigenschappen ontstaan.

Deze slide heeft geen instructies

Begin taak

Lees de tekst op blz 10 t/m 12. Bedenk vervolgens (samen) de antwoorden op de volgende 2 onderstaande vragen:


1. Wat is biologie voor vak?

2. Wat is het verschil tussen levensloop en levenscyclus?

3

minute

00

second

Deze slide heeft geen instructies

 Welk plaatje geeft een levenscyclus weer en welk plaatje een levensloop?

Bij welk plaatje gaat het over een individu en bij welk plaatje over de soort?

Deze slide heeft geen instructies

LEVENSLOOP


Ontstaan

Groei en ontwikkeling

Voortplanting

Dood gaan



(INDIVIDU)


LEVENSCYCLUS


Ontstaan

Groei en ontwikkeling

Voortplanting


Nieuwe generatie ontstaat

etc.

(SOORT)

Deze slide heeft geen instructies

Wat is de levenscyclus van een plant?

A

Groei-Bloei-Ontkieming- Verspreiden zaden - Sterfte

B

Ontkieming-Bloei- Groei- Verspreiden zaden - Sterfte

C

Ontkieming - Groei - Bloei - Verspreiden zaden

D

Ontkieming - Groei - Bloei - Sterfte -Verspreiden zaden

Deze slide heeft geen instructies

Ga opzoek naar de volgende begrippen en lees de betekenis: 


  • DNA 

  • Cel 

  • Organel 

  • Weefsel

  • Orgaan

  • Organenstelsel

  • Populatie

  • Levensgemeenschap

  • Ecosysteem

  • Systeem aarde 

  • Emergente eigenschap

5

minute

00

second

Deze slide heeft geen instructies

Deze begrippen staan op een bepaalde volgorde. Wat geven deze begrippen aan? Hoe noem je dat in de biologie?

Deze slide heeft geen instructies

Organisatieniveaus

Elk organisatieniveau is opgebouwd uit het kleinere niveau.


Emergente eigenschap = eigenschap die optreedt op een hoger organisatieniveau.

bijv. de verschillende weefsels van vleugels zorgen voor de emergente eigenschap 'Vliegen'


Deze slide heeft geen instructies

Emergente eigenschap: een eigenschap die optreedt of wordt waargenomen wanneer men van organisatieniveau verandert.

Deze slide heeft geen instructies

Organisatieniveaus

Tip: je moet vaak in je uitleg kunnen switchen tussen organisatieniveaus

Deze slide heeft geen instructies

Zet de organisatieniveau's van groot naar klein. 

groot

klein

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

ecosysteem

levensgemeenschap

organisme

orgaan

populatie

orgaanstelsel

biosfeer

organel

cel

weefsel

Deze slide heeft geen instructies

Op welk organisatieniveau ontstaat deze eigenschap?

A

organisme

B

populatie

C

ecosysteem

D


Deze slide heeft geen instructies

Wat is een ander voorbeeld van een emergente eigenschap van populaties?

A

sociale interactie

B

lopen

C

voedsel zoeken

D

vliegen

Deze slide heeft geen instructies

Aan de slag!

  • Lees basisstof 1 goed door 



  • Hulp nodig? Werk samen of vraag!

  • Klaar? Maak de context opdracht of ga alvast naar BS. 2!

10

minute

00

second

Deze slide heeft geen instructies

Thema 1: Inleiding in de Biologie

BS. 2

Biologen houden zich bezig met de levende natuur.

Een levend wezen noem je een organisme

Leerdoelen BS. 2

- Je kunt orgaanstelsels, organen, weefsels en cellen bij een mens herkennen en hun kenmerken en functies beschrijven.


- Je kunt beschrijven dat groepen cellen in een weefsel, orgaan of orgaanstelsel een gezamenlijke functie uitoefenen.


- Je kunt bij (delen van) organismen het verband aangeven tussen vorm en functie.

Deze slide heeft geen instructies

Test je kennis!

Even opfrissen

Deze slide heeft geen instructies



















weefsel

weefsel

weefsel

weefsel

weefsel

orgaanstelsel


orgaanstelsel


cel

cel

cel

cel

cel

orgaan

orgaan

orgaan

orgaan

organisme

organisme

Deze slide heeft geen instructies

Sleep de afbeelding naar het juiste orgaanstelsel

Ademhalings-

stelsel

Spier

stelsel

Beenderstelsel

bloedvaten

stelsel

Deze slide heeft geen instructies

Welk orgaan is dit?

A

Alvleesklier

B

Lever

C

Long

D

Nier

Deze slide heeft geen instructies

Welk orgaan is dit? (het gele deel)

A

Dikke darm

B

Holle ader

C

Galblaas

D

Alvleesklier

Deze slide heeft geen instructies

Welk orgaan is dit? (het groene deel)

A

Aorta

B

Lever

C

Galblaas

D

Alvleesklier

Deze slide heeft geen instructies

Welk orgaan is dit?

A

Hart

B

Maag

C

Milt

D

Long

Deze slide heeft geen instructies

Torso met middenrif

alleen slokdarm gaat door middenrif

Deze slide heeft geen instructies

Dwarsdoorsnede

Deze slide heeft geen instructies

Weefsels

= Cellen met dezelfde functie bij elkaar.


- Vorm en functie hangt samen


- Van elke soort weefsel bestaan verschillende typen.


- Dekweefsel

- Botweefsel

- Spierweefsel 

Deze slide heeft geen instructies

Dekweefsel

bescherming


Zenuwweefsel

informatie doorgeven


Spierweefsel

Samentrekkingen


Bindweefsel

steun

Weefsels en functies

Deze slide heeft geen instructies

Dekweefsel 

  • Dekweefsel vormt een afdekkende laag (epitheel). 

  • Dekweefsel bevindt zich aan het oppervlak van het lichaam (huid). 

  • Er is ook dekweefsel aan de binnenkant van ‘buizen’ (plasbuis, luchtpijp, darm) en holtes (blaas). 

  • Dit dekweefsel aan de binnenzijde is slijmvlies (epitheel met kliercellen).


Deze slide heeft geen instructies

Dekweefsel

Bedekt inwendige en uitwendige lichaamsoppervlakten.

 

  • Cellen vaak rechthoekig 

  • Dicht tegen elkaar aan

  • Bijv. huid of binnenkant longen



Deze slide heeft geen instructies

Tussencelstof

Stof tussen cellen in.
Verschilt van vorm naar functie van het weefsel.

Deze slide heeft geen instructies

De tussencelstof bij botweefsel is stevig.

A

Waar

B

Niet waar

C


D


Deze slide heeft geen instructies

Tussencelstof

In weefsels tussen cellen zit tussencelstof -> verschilt per weefsel


Botweefsel heeft stevige, hardere tussencelstof

(meer kalkzout en minder collageen)


Kraakbeenweefsel heeft flexibele tussencelstof 

(meer collageen en minder kalkzout)

Deze slide heeft geen instructies

Vorm en functie

Vorm van organismen aangepast aan de leefomgeving (functie).


Mens loopt rechtop (andere wervelkolom).

Dolfijn is gestroomlijnd voor minder waterweerstand.


De wetenschap kijkt vaak naar vorm in de natuur voor vormgeving van producten. Denk aan een dolfijn en een duikboot.

= Biomimicry

Deze slide heeft geen instructies

Aan de slag!

  • Lees basisstof 2 goed door 

  • Maak opdr. 22-36


  • Hulp nodig? Werk samen of vraag!

  • KLAAR? Maak de testjezelf van 1.1 en 1.2. Of lees alvast de tekst van BS. 3. 


10

minute

00

second

Deze slide heeft geen instructies

Thema 1: Inleiding in de Biologie

BS. 3

Biologen houden zich bezig met de levende natuur.

Een levend wezen noem je een organisme

Deze les

  • Korte uitleg BS. 3

  • Aan de slag met de opdrachten

  • Afronding

Deze slide heeft geen instructies

Leerdoelen BS. 3

- Je kunt een microscoop gebruiken en daarmee (delen van) organismen bestuderen.

- Je kunt delen van dierlijke cellen en van plantaardige cellen benoemen en de functies ervan beschrijven.


Een cel is de kleinste biologische eenheid die kan leven. Cellen kunnen sterk van elkaar verschillen, maar ze vertonen ook overeenkomsten. Met een microscoop kun je zien dat cellen complex zijn gebouwd.

Deze slide heeft geen instructies

De microscoop


Vaardigheid 1

Blz. 74

Deze slide heeft geen instructies

Een preparaat



  • voorwerpglas/objectglas

  • dekglaasje

  • object (het voorwerp dat je gaat bekijken)

Preparaat bestaat uit:

Vaardigheid 2 en 3

Blz. 75 en 76

Deze slide heeft geen instructies

Een preparaat maken

  • Doe een druppel water, kleurstof of jodium op het objectglas


  • Het object komt in de druppel te liggen

  • Leg voorzichtig het dekglaasje erop (zo min mogelijk lucht)


  • Tip: het object moet dun zijn, het licht van de microscoop moet er doorheen kunnen schijnen.

Deze slide heeft geen instructies

Preparaat bekijken

  • Begin kleinste vergroting

  • Preparaat recht boven de opening van de tafel

  • Stel scherp (eerst met grote schroef, daarna met kleine)

  • Bij een andere vergroting, stel opnieuw scherp. 

Deze slide heeft geen instructies

In welke volgorde ruim je de microscoop op?

  1. .

  2. .

  3. .

  4. .

  5. .






rode objectief onder tubus

preparaat weghalen

lampje uit

tafel omlaag draaien

microscoop oppaken en wegbrengen

Deze slide heeft geen instructies

Pak je Binas erbij

Zoek de cel

97B en c

Plantaardige cel

Deze slide heeft geen instructies

Plastiden

  • Chloroplasten/bladgroenkorrels: bevat groene kleurstof (chlorofyl)

  • Chromoplasten: gele, oranje of rode kleurstof

  • Leukoplasten: opslag vet, zetmeel en eiwit -> voorbeeld = amyloplasten


Rijping vrucht: chloroplast => chromoplast


Leukoplast


Deze slide heeft geen instructies

Dierlijke cel

Deze slide heeft geen instructies

Binas

Welke onderdelen tref je zowel aan in een plantaardige cel als een dierlijke cel? Sleep deze onderdelen naar het gele vak.

Deze onderdelen zitten zowel in een plantaardige cel als een dierlijke cel

Plastiden

Celwand

Celmembraan

Cytoplasma

Leukoplasten

Celkern

Deze slide heeft geen instructies

Wat is volgens je binas uniek aan een plantencel?

Deze slide heeft geen instructies

Alles op een rijtje....

    In zowel plantencel als dierijke cel

* Celmembraan - Dun vlies om de cel (buitenste laagje van het cytoplasma)

* Cytoplasma - Stroperige vloeistof die bestaat uit water en opgeloste stoffen.

* Celkern - Bolletje in de cel bevat DNA, deze regelt alles wat er in een cel gebeurd.

* Kernmembraan - Dun vlies om de celkern


   Alleen in Plantencel

* (Grote) vacuole - "Blaasje" gevuld met water en opgeloste stoffen . 

* Celwand - Stevige laag om de cel

* Bladgroenkorrels: Hierin vindt fotosynthese plaats en ze geven de plant zijn groene 

   kleur

(* Intercellulaire ruimten - Kleine holten tussen de celwanden van cellen in. )

Deze slide heeft geen instructies

Benoem de onderdelen. 










cytoplasma/

grondplasma

kern

kernmembraan

celmembraan

celwand

intercellulaire ruimte

vacuole

chloroplast

vacuolemembraan

Deze slide heeft geen instructies












lamp

revolver

preparaatklem

tubus

tafel

diafragma

statief

grote schroef

kleine schroef

oculair

objectief

Deze slide heeft geen instructies

Aan de slag in groepjes!

Aan de beurt:

- Oefenen met de microscoop en de onderdelen

- Preparaat maken en bekijken

- Opruimen


Niet aan de beurt:

  • Lees basisstof 3 en maak opdr. 43-47, 49-53

  • Meer uitdaging? Skip de kennisvragen en maak 49-56.


10

minute

00

second

Deze slide heeft geen instructies

Thema 1: Inleiding in de Biologie

BS. 4

Biologen houden zich bezig met de levende natuur.

Een levend wezen noem je een organisme

Deze les

  • Check vraag BS. 3

  • Korte uitleg BS. 4

  • Aan de slag met de opdrachten

  • Zelf de rest BS. 4 lezen

  • Afronding

Deze slide heeft geen instructies

Dierlijke en plantaardige cellen

Alleen plantaardige cellen

cytoplasma

regelcentrum van de cel

celmembraan

vliesje om kern

vocht in kern

bladgroenkorrels, zetmeelkorrels of kleurstofkorrels

vacuole










buitenste randje cel

kernplasma

vocht met opgeloste stoffen

kernmembraan

celkern

celwand

stevig materiaal om cel heen

plastiden

grote blaas gevuld met vocht

Deze slide heeft geen instructies

Leerdoelen BS. 4

- Je kunt een cel beschrijven als zelfstandig functionerende biologische eenheid.

- Je kunt beschrijven hoe transport van stoffen via (cel)membranen plaatsvindt.

- Je kunt de bouw en functie van het cytoskelet en het celmembraan beschrijven.




Dat het in een cel een levendige boel is, kun je op afbeeldingen niet zien. In een cel liggen de celorganellen niet op een vaste plaats. Ze bewegen continu en er is interactie met andere organellen.

Deze slide heeft geen instructies

Organellen in de cel

  • Celkern

  • Endoplasmatisch reticulum (ruw en glad)

  • Golgisysteem en lysosomen

  • Mitochondriën

  • Bladgroenkorrels/chloroplasten

  • Cytoskelet

  • Membranen


Processen waarbij organellen een rol spelen:

  • Stofwisseling

  • Exocytose en endocytose

Deze slide heeft geen instructies

Celkern

  • Groot organel, meestal zichtbaar met lichtmicroscoop.

  • Chromosomen: lange moleculen DNA gewikkeld rondom eiwitten (erfelijke eigenschappen).

  • Kernlichaampje: delen van ribosomen worden hier gemaakt.

  • Kernporie: opening in kernmembraan die transport in/uit de celkern regelt. 

Deze slide heeft geen instructies

Ribosomen

  • Kleine bolvormige organellen die eiwitten
    maken aan de hand van informatie uit het DNA.

  • Werken met andere organellen samen
     voor de eiwitsynthese (maken van eiwitten). 

  • Liggen vrij in cytoplasma of zitten vast aan het endoplasmatisch reticulum (ER) of kernmembraan.

De celkern, vacuolen en plastiden zijn relatief grote organellen die met een lichtmicroscoop meestal goed zichtbaar zijn. Wanneer je cellen met een elektronenmicroscoop bekijkt, zie je dat er ook andere organellen in de cel aanwezig zijn. Ook zie je meer eigenschappen van de organellen die je al kent.

Je kunt bijvoorbeeld zien dat de kern is omgeven door het kernmembraan en kernplasma bevat (zie afbeelding 27). In het kernplasma liggen chromosomen. Deze bestaan uit lange moleculen DNA die rond een aantal eiwitten zijn gewikkeld. Het DNA bevat informatie over de bouw van eiwitten. Eiwitten bepalen de erfelijke eigenschappen van een organisme, zoals de bouw en functie van een cel, de kleur van de ogen en de bloedgroep.

In het kernplasma kun je het kernlichaampje onderscheiden. Dit is de plaats waar delen van ribosomen worden gemaakt. Deze delen verlaten de celkern via de kernporiën in het kernmembraan en gaan naar het cytoplasma. Een kernporie is een opening die het transport van stoffen in en uit de kern kan regelen. Ribosomen zijn kleine bolvormige organellen die eiwitten maken met behulp van de informatie die is vastgelegd in het DNA. Ribosomen werken samen met andere organellen bij het maken van eiwitten (eiwitsynthese).

Endoplasmatisch reticulum (ER)

  • Netwerk van membranen dicht op elkaar met afgeplatte holten en kanaaltjes.

  • Verbonden met kernmembraan


  • Twee typen:

       - ruw ER (RER)
       - glad ER (GER)


Het endoplasmatisch reticulum (ER) is een uitgebreid netwerk van dubbele membranen dat aansluit op het kernmembraan (zie afbeelding 28). De membranen liggen dicht tegen elkaar aan en vormen afgeplatte holten en kanaaltjes. De ruimten tussen de membranen staan met elkaar in verbinding. Er zijn twee typen endoplasmatisch reticulum: ruw en glad.



Op het membraan van het ruw endoplasmatisch reticulum (RER) komen ribosomen voor. Ook in het cytoplasma komen ribosomen voor. Ribosomen op het ruw endoplasmatisch reticulum geven hun eiwitten af in de holten van het endoplasmatisch reticulum. De eiwitmoleculen worden verpakt in een blaasje dat wordt afgesnoerd van het membraan van het RER.

Glad endoplasmatisch reticulum (GER) heeft geen ribosomen. GER speelt een rol bij de stofwisseling in de cel, zoals bij de productie van vetten of het afbreken van gifstoffen.

Het RER heeft een transportfunctie. De eiwitmoleculen in de blaasjes die het ruw endoplasmatisch reticulum afsnoert, hebben nog niet de uiteindelijke vorm en worden naar het golgisysteem getransporteerd. 

Glad endoplasmatisch reticulum (GER)

  • Glad, want heeft geen ribosomen op het membraan. 

  • Functie: rol bij stofwisseling in cel, zoals productie van vetten en afbreken van gifstoffen (zoals alcohol).



Het endoplasmatisch reticulum (ER) is een uitgebreid netwerk van dubbele membranen dat aansluit op het kernmembraan (zie afbeelding 28). De membranen liggen dicht tegen elkaar aan en vormen afgeplatte holten en kanaaltjes. De ruimten tussen de membranen staan met elkaar in verbinding. Er zijn twee typen endoplasmatisch reticulum: ruw en glad.



Op het membraan van het ruw endoplasmatisch reticulum (RER) komen ribosomen voor. Ook in het cytoplasma komen ribosomen voor. Ribosomen op het ruw endoplasmatisch reticulum geven hun eiwitten af in de holten van het endoplasmatisch reticulum. De eiwitmoleculen worden verpakt in een blaasje dat wordt afgesnoerd van het membraan van het RER.

Glad endoplasmatisch reticulum (GER) heeft geen ribosomen. GER speelt een rol bij de stofwisseling in de cel, zoals bij de productie van vetten of het afbreken van gifstoffen.

Het RER heeft een transportfunctie. De eiwitmoleculen in de blaasjes die het ruw endoplasmatisch reticulum afsnoert, hebben nog niet de uiteindelijke vorm en worden naar het golgisysteem getransporteerd. 

Ruw endoplasmatisch reticulum (RER)

  • De ribosomen op het membraan geven de net gemaakte eiwitten af in de holten.

  • Het RER bewerkt de eiwitten en verpakt deze in blaasjes.

  • De blaasjes snoeren af van van RER-membraan en worden naar het Golgi-apparaat getransporteerd voor  verdere bewerking.

  • Functie in het kort: bewerking en transport van (niet-afgemaakte) eiwitten



Het endoplasmatisch reticulum (ER) is een uitgebreid netwerk van dubbele membranen dat aansluit op het kernmembraan (zie afbeelding 28). De membranen liggen dicht tegen elkaar aan en vormen afgeplatte holten en kanaaltjes. De ruimten tussen de membranen staan met elkaar in verbinding. Er zijn twee typen endoplasmatisch reticulum: ruw en glad.



Op het membraan van het ruw endoplasmatisch reticulum (RER) komen ribosomen voor. Ook in het cytoplasma komen ribosomen voor. Ribosomen op het ruw endoplasmatisch reticulum geven hun eiwitten af in de holten van het endoplasmatisch reticulum. De eiwitmoleculen worden verpakt in een blaasje dat wordt afgesnoerd van het membraan van het RER.

Glad endoplasmatisch reticulum (GER) heeft geen ribosomen. GER speelt een rol bij de stofwisseling in de cel, zoals bij de productie van vetten of het afbreken van gifstoffen.

Het RER heeft een transportfunctie. De eiwitmoleculen in de blaasjes die het ruw endoplasmatisch reticulum afsnoert, hebben nog niet de uiteindelijke vorm en worden naar het golgisysteem getransporteerd. 

Eiwitten afgesnoerd van het ruw ER zijn nog niet af, ze worden tot hun uiteindelijk vorm bewerkt in het Golgi-systeem


Eiwitten gaan in blaasjes van RER naar golgisysteem

Het RER heeft een transportfunctie. De eiwitmoleculen in de blaasjes die het ruw endoplasmatisch reticulum afsnoert, hebben nog niet de uiteindelijke vorm en worden naar het golgisysteem getransporteerd. Het golgisysteem bestaat uit series opeengestapelde platte membranen in het cytoplasma van de cel (zie afbeelding 29). Het golgisysteem neemt de blaasjes op en bewerkt de eiwitmoleculen totdat ze hun definitieve vorm hebben. Dan snoert het golgisysteem de eiwitten in blaasjes af.



Golgisysteem

  • Bestaat uit opeengestapelde platte membranen (als een stapel pannenkoeken) 

  • Functie: neemt de blaasjes met eiwitten die van het RER komen op en geeft deze eiwitten hun definitieve vorm. 

  • Als de eiwitten klaar zijn, snoeren deze eiwitten in (weer nieuwe) blaasjes af van het Golgi-systeem. 

Het RER heeft een transportfunctie. De eiwitmoleculen in de blaasjes die het ruw endoplasmatisch reticulum afsnoert, hebben nog niet de uiteindelijke vorm en worden naar het golgisysteem getransporteerd. Het golgisysteem bestaat uit series opeengestapelde platte membranen in het cytoplasma van de cel (zie afbeelding 29). Het golgisysteem neemt de blaasjes op en bewerkt de eiwitmoleculen totdat ze hun definitieve vorm hebben. Dan snoert het golgisysteem de eiwitten in blaasjes af.



Van eiwitsynthese tot secretie


  • Sommige blaasjes met eiwitten blijven in de cel (lysosomen) . 

  • De eiwitten in lysosomen zijn enzymen
    --> breken afval- en voedingsstoffen af. 

  • Andere blaasjes met eiwitten gaan naar het celmembraan en versmelten met het celmembraan om eiwitten af te geven aan andere cellen. 



 Het afgeven van stoffen door cellen noem je secretie. In cellen van klieren (bijvoorbeeld een speekselklier) en cellen van slijmvlies vindt veel secretie plaats.

Er zijn ook blaasjes die van het golgisysteem afsnoeren en in de cel blijven, zoals lysosomen. De eiwitten in lysosomen zijn enzymen en kunnen stoffen afbreken. Lysosomen kunnen samensmelten met blaasjes die zijn gevuld met voedingsstoffen of afvalstoffen. Vervolgens zetten de enzymen deze stoffen om in andere producten, die in de cel worden gebruikt of worden uitgescheiden.

In afbeelding 31 zie je de processen van eiwitsynthese tot secretie schematisch weergegeven.

Exocytose

  • Het versmelten van blaasjes met het celmembraan om stoffen naar buiten de cel te transporteren.


  • Secretie = het afgeven van stoffen door cellen (bijvoorbeeld cellen van klieren). 

Blaasjes die afgesnoerd zijn van het golgisysteem, kunnen versmelten met het celmembraan en de eiwitten afgeven, zodat ze buiten de cel terechtkomen. Het afsnoeren van blaasjes door het celmembraan om stoffen naar buiten de cel te transporteren, noem je exocytose (zie afbeelding 30). Het afgeven van stoffen door cellen noem je secretie. In cellen van klieren (bijvoorbeeld een speekselklier) en cellen van slijmvlies vindt veel secretie plaats.

Er zijn ook blaasjes die van het golgisysteem afsnoeren en in de cel blijven, zoals lysosomen. De eiwitten in lysosomen zijn enzymen en kunnen stoffen afbreken. Lysosomen kunnen samensmelten met blaasjes die zijn gevuld met voedingsstoffen of afvalstoffen. Vervolgens zetten de enzymen deze stoffen om in andere producten, die in de cel worden gebruikt of worden uitgescheiden.

In afbeelding 31 zie je de processen van eiwitsynthese tot secretie schematisch weergegeven.

Aan de slag!

  • Maak eerst opdracht 57 t/m 62

  • Neem daarna zelf de resterende stof van BS4 door over mitochondriën, chloroplasten, het cytoskelet, membranen en endocytose

  • Maak daarna opdracht 62 t/m 66 en 68 t/m 74



15

minute

00

second

Deze slide heeft geen instructies

Mitochondriën

  • Ovaalvormig met dubbel membraan (binnenmembraan geplooid). 


Functie = ATP (energie) maken:

1. Glucose wordt via verbranding (met enzymen en O2) afgebroken. 

2. Met energie die vrijkomt wordt ATP (adenosinetrifosfaat) gemaakt. 


  • ATP gaat naar plaatsen in cel waar energie nodig is. 


Voor veel processen in de cel is energie nodig, die geleverd wordt door mitochondriën. Mitochondriën (enkelvoud: mitochondrium) zijn ovaalvormige organellen. Ze hebben dubbele membranen waarvan het binnenmembraan sterk is geplooid (zie afbeelding 32). In het binnenmembraan van mitochondriën wordt via verbranding glucose afgebroken. Daarvoor zijn onder andere enzymen en zuurstof nodig. Met de energie die hierbij vrijkomt worden energierijke moleculen van de stof ATP (adenosinetrifosfaat) gemaakt. Als ergens in de cel energie nodig is, wordt die geleverd door de ATP-moleculen.

De enzymen die nodig zijn voor de productie van ATP liggen in het binnenmembraan van een mitochondrium. Door de plooiing van dit binnenmembraan is de oppervlakte wel 5× zo groot als die van het buitenmembraan. Hierdoor is er veel ruimte voor de productie van ATP-moleculen. De ATP-moleculen worden vanuit het mitochondrium getransporteerd naar plaatsen in de cel waar energie nodig is. Het aantal mitochondriën in een cel is afhankelijk van de activiteit van de cel.



Chloroplasten


  • Zetten CO2 en H2O om in glucose en O2 met behulp van licht (fotosynthese)

  • Ook opgebouwd uit dubbel membraan met daarin platte blaasjes. 


  • --> hierin zit chlorofyl (groene pigment) en enzymen. 

Bij fotosynthese zetten de chloroplasten in plantaardige cellen koolstofdioxide en water om in glucose en zuurstof met behulp van licht. Chloroplasten bezitten, net als mitochondriën, een dubbel membraan (zie afbeelding 33). Binnenin bevinden zich membranen die een soort platte blaasjes vormen met daartussen verbindingen. De platte blaasjes lijken gerangschikt te liggen als stapels munten. In deze membranen liggen het lichtgevoelige pigment chlorofyl en de enzymen voor de fotosynthese.



Cytoskelet

  • Netwerk van eiwitvezels (microfilamenten en microtubuli).


  • Functie: vorm van cellen behouden (of veranderen).


  • Motoreiwitten gebruiken cytoskelet als transportsysteem. 



Binnen in cellen bevindt zich een netwerk van eiwitvezels dat het cytoskelet heet (zie afbeelding 34). Het cytoskelet zorgt ervoor dat cellen hun vorm behouden. Het kan er ook voor zorgen dat cellen van vorm kunnen veranderen en zich kunnen verplaatsen. Het cytoskelet kan, zoals bij een amoebe, uitstulpingen (schijnvoetjes) vormen, doordat de vezels langer of korter worden. Met die schijnvoetjes kan een amoebe zich voortbewegen of voedsel insluiten (zie afbeelding 35).


Ciliën (enkelvoud cilium) of trilharen zijn organellen die eiwitvezels bevatten en ook behoren tot het cytoskelet. Ze kunnen signalen uit de omgeving waarnemen en doorgeven aan de cel. Daarnaast hebben ze ook een functie bij de voortbeweging. Zo kunnen pantoffeldiertjes zich met de ciliën op de buitenkant van hun cel snel verplaatsen. Ze kunnen er ook voedseldeeltjes mee naar hun celmond toe bewegen. Sommige eencelligen (bijvoorbeeld oogdiertjes) en voortplantingscellen hebben een flagel (zweephaar) waarmee ze zich kunnen voortbewegen (zie afbeelding 36).

Speciale eiwitten, de motoreiwitten, gebruiken het cytoskelet als transportsysteem. Motoreiwitten lijken op een lichaam met twee voetjes die om de beurt een stapje zetten. Zo verplaatsen zij zich langs het cytoskelet en transporteren organellen of blaasjes die zijn gevuld met eiwitten, bijvoorbeeld een lysosoom (zie afbeelding 37). Op die manier kunnen bijvoorbeeld zenuwcellen eiwitten over een afstand van wel 1 meter vervoeren (zie afbeelding 38).


Microtubuli zorgen met name voor de localisatie van organellen in de cel en langs microtubuli kan er transport plaatsvinden met behulp van motoreiwitten.

Deze slide heeft geen instructies

Transport met motoreiwitten door zenuwceluitloper

Binnen in cellen bevindt zich een netwerk van eiwitvezels dat het cytoskelet heet (zie afbeelding 34). Het cytoskelet zorgt ervoor dat cellen hun vorm behouden. Het kan er ook voor zorgen dat cellen van vorm kunnen veranderen en zich kunnen verplaatsen. Het cytoskelet kan, zoals bij een amoebe, uitstulpingen (schijnvoetjes) vormen, doordat de vezels langer of korter worden. Met die schijnvoetjes kan een amoebe zich voortbewegen of voedsel insluiten (zie afbeelding 35).


Ciliën (enkelvoud cilium) of trilharen zijn organellen die eiwitvezels bevatten en ook behoren tot het cytoskelet. Ze kunnen signalen uit de omgeving waarnemen en doorgeven aan de cel. Daarnaast hebben ze ook een functie bij de voortbeweging. Zo kunnen pantoffeldiertjes zich met de ciliën op de buitenkant van hun cel snel verplaatsen. Ze kunnen er ook voedseldeeltjes mee naar hun celmond toe bewegen. Sommige eencelligen (bijvoorbeeld oogdiertjes) en voortplantingscellen hebben een flagel (zweephaar) waarmee ze zich kunnen voortbewegen (zie afbeelding 36).

Speciale eiwitten, de motoreiwitten, gebruiken het cytoskelet als transportsysteem. Motoreiwitten lijken op een lichaam met twee voetjes die om de beurt een stapje zetten. Zo verplaatsen zij zich langs het cytoskelet en transporteren organellen of blaasjes die zijn gevuld met eiwitten, bijvoorbeeld een lysosoom (zie afbeelding 37). Op die manier kunnen bijvoorbeeld zenuwcellen eiwitten over een afstand van wel 1 meter vervoeren (zie afbeelding 38).


Microtubuli zorgen met name voor de localisatie van organellen in de cel en langs microtubuli kan er transport plaatsvinden met behulp van motoreiwitten.

Cytoskelet

  • Ciliën (trilharen):

       1. Signalen uit omgeving waarnemen en 

           doorgeven aan cel.

       2. Voortbewegen.

       3. Voedseldeeltjes naar celmond brengen


  • Flagel (zweephaar): voortbewegen


Binnen in cellen bevindt zich een netwerk van eiwitvezels dat het cytoskelet heet (zie afbeelding 34). Het cytoskelet zorgt ervoor dat cellen hun vorm behouden. Het kan er ook voor zorgen dat cellen van vorm kunnen veranderen en zich kunnen verplaatsen. Het cytoskelet kan, zoals bij een amoebe, uitstulpingen (schijnvoetjes) vormen, doordat de vezels langer of korter worden. Met die schijnvoetjes kan een amoebe zich voortbewegen of voedsel insluiten (zie afbeelding 35).


Ciliën (enkelvoud cilium) of trilharen zijn organellen die eiwitvezels bevatten en ook behoren tot het cytoskelet. Ze kunnen signalen uit de omgeving waarnemen en doorgeven aan de cel. Daarnaast hebben ze ook een functie bij de voortbeweging. Zo kunnen pantoffeldiertjes zich met de ciliën op de buitenkant van hun cel snel verplaatsen. Ze kunnen er ook voedseldeeltjes mee naar hun celmond toe bewegen. Sommige eencelligen (bijvoorbeeld oogdiertjes) en voortplantingscellen hebben een flagel (zweephaar) waarmee ze zich kunnen voortbewegen (zie afbeelding 36).

Speciale eiwitten, de motoreiwitten, gebruiken het cytoskelet als transportsysteem. Motoreiwitten lijken op een lichaam met twee voetjes die om de beurt een stapje zetten. Zo verplaatsen zij zich langs het cytoskelet en transporteren organellen of blaasjes die zijn gevuld met eiwitten, bijvoorbeeld een lysosoom (zie afbeelding 37). Op die manier kunnen bijvoorbeeld zenuwcellen eiwitten over een afstand van wel 1 meter vervoeren (zie afbeelding 38).


Microtubuli zorgen met name voor de localisatie van organellen in de cel en langs microtubuli kan er transport plaatsvinden met behulp van motoreiwitten.

Membranen

  • Dubbele laag fosfolipiden (vetachtige stof) met daarin eiwitmoleculen. 

  • Fosfaatgroep = hydrofiel (polair)

  • Lipiden (vetzuren) = hydrofoob (apolair)

  • Hydrofiele uiteinden naar buiten toe. 

  • Hydrofobe uiteinden naar binnen toe.  

Cellen nemen stoffen uit hun omgeving op en geven stoffen aan hun omgeving af. Deze stoffen passeren hierbij het celmembraan. Stoffen passeren in de cel ook membranen van organellen.

Membranen in de cel bestaan uit een dubbele laag fosfolipiden (vetachtige stoffen, BiNaS tabel 67G3) met daartussen eiwitmoleculen (zie afbeelding 39). Een fosfolipidemolecuul bestaat aan de ene kant uit een fosfaatgroep die in water oplosbaar is. In water oplosbaar noem je hydrofiel (polair). De andere kant is waterafstotend of hydrofoob (apolair) en bestaat uit twee lange vetzuurstaarten. Apolaire moleculen zijn oplosbaar in vetachtige stoffen. In een membraan trekken de hydrofiele koppen van de fosfolipidemoleculen naar de waterige omgeving toe. De hydrofobe staarten trekken elkaar aan en keren zich juist van water af. Zo ontstaat een dubbele laag van fosfolipiden. De fosfolipiden in het membraan zijn voortdurend in beweging, waardoor een membraan geen vaste of harde wand is, maar een dun vloeibaar vliesje. Membranen kunnen hierdoor allerlei vormen aannemen.

In een celmembraan liggen membraaneiwitten. Veel van deze eiwitten spelen een rol bij het transport van stoffen in en uit een cel. Daarnaast zijn er receptoreiwitten waaraan koolhydraatketens zitten, net als aan sommige fosfolipiden. Die koolhydraatketens spelen een rol bij de herkenning van de cel door eiwitten in het membraan van andere cellen.

Membranen

In membraan liggen membraaneiwitten.

      spelen rol bij transport van stoffen. 


Receptoreiwitten met koolhydraatketens.
      spelen rol bij herkenning door eiwitten in membraan van andere cellen.  

Cellen nemen stoffen uit hun omgeving op en geven stoffen aan hun omgeving af. Deze stoffen passeren hierbij het celmembraan. Stoffen passeren in de cel ook membranen van organellen.

Membranen in de cel bestaan uit een dubbele laag fosfolipiden (vetachtige stoffen, BiNaS tabel 67G3) met daartussen eiwitmoleculen (zie afbeelding 39). Een fosfolipidemolecuul bestaat aan de ene kant uit een fosfaatgroep die in water oplosbaar is. In water oplosbaar noem je hydrofiel (polair). De andere kant is waterafstotend of hydrofoob (apolair) en bestaat uit twee lange vetzuurstaarten. Apolaire moleculen zijn oplosbaar in vetachtige stoffen. In een membraan trekken de hydrofiele koppen van de fosfolipidemoleculen naar de waterige omgeving toe. De hydrofobe staarten trekken elkaar aan en keren zich juist van water af. Zo ontstaat een dubbele laag van fosfolipiden. De fosfolipiden in het membraan zijn voortdurend in beweging, waardoor een membraan geen vaste of harde wand is, maar een dun vloeibaar vliesje. Membranen kunnen hierdoor allerlei vormen aannemen.

In een celmembraan liggen membraaneiwitten. Veel van deze eiwitten spelen een rol bij het transport van stoffen in en uit een cel. Daarnaast zijn er receptoreiwitten waaraan koolhydraatketens zitten, net als aan sommige fosfolipiden. Die koolhydraatketens spelen een rol bij de herkenning van de cel door eiwitten in het membraan van andere cellen.

Transport via blaasjes

  • Endocytose: het afsnoeren van blaasjes door het celmembraan om stoffen in de cel op te nemen.


  • Blaasje (endosoom) versmelt in cel met een lysosoom, waarna enzymen uit het lysosoom de stoffen in het endosoom afbreken.

Blaasjes die zijn afgesnoerd van het golgisysteem, kunnen versmelten met het celmembraan. Veel cellen kunnen hun membraan ook instulpingen naar binnen toe laten maken en zo stoffen uit de omgeving opnemen. Het afsnoeren van blaasjes door het celmembraan om stoffen in de cel op te nemen, noem je endocytose (zie afbeelding 40). Het blaasje dat zich afsnoert van het celmembraan noem je een endosoom. In de cel versmelt het endosoom met een lysosoom, waarna enzymen uit het lysosoom de stoffen in het endosoom afbreken. Via transporteiwitten komen de afbraakproducten in het cytoplasma.

Thema 1: Inleiding in de Biologie

BS. 5

Biologen houden zich bezig met de levende natuur.

Een levend wezen noem je een organisme

Deze les

  • Uitleg BS. 5 met tussendoor opdrachten maken

  • Voorbereiding Osmose practicum 

  • Afronding

Deze slide heeft geen instructies

Leerdoelen BS. 5

- Je kunt de concentratie van een oplossing berekenen.

- Je kunt uitleggen wat diffusie en osmose is en toelichten welke rol osmose speelt bij de stevigheid van planten.

- Je kunt beschrijven hoe transport van stoffen via (cel)membranen plaatsvindt.




Het celmembraan vormt de afscheiding tussen een cel en de omgeving. Het membraan van organellen vormt de scheiding met het grondplasma. Organellen en cellen wisselen stoffen uit met hun omgeving, maar hoe passeren die stoffen de membranen?



Deze slide heeft geen instructies

Formule

Eenheid: g/L of %

Deze slide heeft geen instructies

Maak nu opdracht 78

5

minute

00

second

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Diffusie

Verplaatsing van een stof van een plaats met een hoge 

concentratie naar een plaats met een lage concentratie van die stof.

Deze slide heeft geen instructies

De diffusiesnelheid is afhankelijk van:


  • Diffusieoppervlak 

  • Diffusieafstand 

  • Concentratie- of drukverschil 

  • Temperatuur

  • Medium

Deze slide heeft geen instructies

Osmose

Diffusie van water door een semi-permeabel membraan.

Deze slide heeft geen instructies

 Dus osmose is...

De (netto) verplaatsing van water door een semi-permeabel membraan van een plaats met hoogste concentratie watermoleculen (de oplossing met de laagste osmotische waarde) naar de plaats met de laagste concentratie watermoleculen (de oplossing met de hoogste osmotische waarde)


Deze slide heeft geen instructies

Lagere osmostische waarde =


Hogere osmostische waarde =


Dezelfde osmostische waarde =

isotoon

Deze slide heeft geen instructies

Osmose bij planten



Deze slide heeft geen instructies

Plantaardige cel: celwand

Planten, schimmels en bacteriën hebben een celwand.

Een celwand is permeabel = alle stoffen kunnen er makkelijk doorheen.



Deze slide heeft geen instructies

Wat is turgor?

  • Celwand volledig permeabel

  •  Verschil osmotische waarde

  • Ontstaat osmotische druk

  • Druk van grondplasma op celwand (turgor) 

  • Geeft stevigheid aan een plantaardige cel

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Osmose bij planten



Deze slide heeft geen instructies

osmose dierlijke cel

Deze slide heeft geen instructies

Dierlijke cel : geen celwand

In een hypotone oplossing

<--

In een hypertone oplossing

          -->

In een isotone oplossing

Deze slide heeft geen instructies

Maak opdracht 82 t/m 84

10

minute

00

second

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Animatie van Biologie Pagina

Voor het leren en als voorbereiding op het practicum:


Neem de animatie op de volgende

bladzijde ook nog eens door.

Deze slide heeft geen instructies

Celwand maakt turgor en plasmolyse mogelijk

Deze slide heeft geen instructies

Samengevat

Deze slide heeft geen instructies

Deel 2 BS. 5

  • Passief en actief transport

  •  transporteiwitten

Deze slide heeft geen instructies

Transport door de celmembraan

Passief transport  - kost geen energie  
1: diffusie  (CO2, O2 bij een concentratieverschil gewoon door membraan)

2: gefaciliteerd transport  = diffusie door speciale eiwitpoorten

 (glucose, ionen Na+ / K+, water -> osmose)


Actief transport  - kost energie want gaat tegen de concentratieverval in

(ionen en grote moleculen via transportenzymen)




Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Kenmerken

Passief en actief transport kan je alsvolgt uit elkaar houden:


Passief: 

Kost geen energie, van hoge naar lage concentratie


Actief:

Kost energie, van lage naar hoge concentratie (altijd via transporteiwit)

Water gaat eigenlijk via speciale aquaporiën

Deze slide heeft geen instructies

Passief: 

Kost geen energie, van hoge naar lage concentratie


- Welke 2 vormen van passief transport zijn er? 

- Waarom kunnen sommige stoffen de celmembraan niet zomaar passeren?

Actief:

Kost energie, van lage naar hoge concentratie (altijd via transporteiwit)


- Welk molecuul levert de benodigde energie voor actief transport?

Zoek uit!

Deze slide heeft geen instructies

Maak nu de rest van de opdrachten

1

minute

00

second

Deze slide heeft geen instructies

Thema 1: Inleiding in de Biologie

BS. 6

Biologen houden zich bezig met de levende natuur.

Een levend wezen noem je een organisme

Deze les

  • Herhalen BS. 5

  • Uitleg BS. 6 Natuurwetenschappelijk onderzoek

  • Voorbereiding Osmose practicum 

  • Afronding

Deze slide heeft geen instructies

Welk proces zien we hier?

A

Celdood

B

Turgor

C

Grensplasmolyse

D

Plasmolyse

Deze slide heeft geen instructies

Wat is wat?




Plasmolyse

Grensplasmolyse

Turgor

Deze slide heeft geen instructies

Deze cel word in een oplossing gelegd. De oplossing is ...

A

Hypertoon

B

Isotoon

C

Hypotoon

D


Deze slide heeft geen instructies

De osmotische waarde van een hypotone oplossing is .... dan de osmotische waarde binnenin de plantencel?

A

Hoger

B

Lager

C


D


Deze slide heeft geen instructies

Leerdoelen BS. 6

- Je kunt verschillende typen en methoden van natuurwetenschappelijk onderzoek beschrijven.

- Je kunt een natuurwetenschappelijk onderzoek opzetten, uitvoeren en de resultaten ervan analyseren en daaruit conclusies trekken.

- Je kunt een technisch ontwerp voorbereiden, uitvoeren, testen en evalueren.

Deze slide heeft geen instructies

Typen onderzoek

Er bestaan verschillende typen onderzoeksmethoden om tot een juist antwoord te komen:


  • Literatuuronderzoek

  • Beschrijvend onderzoek

  • Hypothese toetsend onderzoek

  • Ontwerpend onderzoek

Deze slide heeft geen instructies

Literatuuronderzoek

  • Je zoekt antwoord op een onderzoeksvraag via bestaande literatuur. 

  • Start van meeste onderzoeken

  • Selectie bronnen en helpt bij het opstellen van een hypothese/verwachting van je onderzoek

Deze slide heeft geen instructies

Beschrijvend onderzoek

  • Je let op bepaalde eigenschappen van het verschijnsel dat je bestudeert.

  • Soms is het verzamelen van observaties (waarnemingen) de enige onderzoeksmethode om antwoord te krijgen op een vraag, bijvoorbeeld wanneer je het gedrag van organismen bestudeert.


Deze slide heeft geen instructies

Hypothese toetsend onderzoek

  • Een hypothese is een mogelijke verklaring van een waarneming en is gebaseerd op biologische kennis en ervaring.

  • Bij een hypothese toetsend onderzoek bedenkt de onderzoeker een experiment om zijn hypothese te toetsen.

  • Dit wordt gedaan met een experimenteergroep die wordt blootgesteld aan een factor je wilt onderzoeken en een controlegroep bij wie dit niet gebeurt.

Deze slide heeft geen instructies

Ontwerpend onderzoek

  • De onderzoeker ontwikkelt  materialen, instrumenten, modellen of systemen.

  • Een model is een vereenvoudigde weergave van de werkelijkheid, deze kan door wetenschappers gebruikt worden om bijvoorbeeld iets virtueel te onderzoeken (bv. elektronenmicroscopen)

Deze slide heeft geen instructies

Fasen van onderzoek

  • In de biologie is het type onderzoek bijna altijd experimenteel --> hypothese toetsend

  • Bij onderzoek ga je steeds op dezelfde manier te werk. 

  • En doorloop je de volgende fasen:

Deze slide heeft geen instructies

Onderzoeksvraag

Een goed onderzoek begint met een onderzoeksvraag

  • Open vraag

  • Te beantwoorden met het onderzoek dat je uitvoert

Deze slide heeft geen instructies

Een onderzoeksvraag


Wat is het effect van de onafhankelijke variabele op de afhankelijke variabele in bepaalde tijd of situatie?

Deze slide heeft geen instructies

Variabelen

Onafhankelijke variabele

De oorzaak, deze variabele kun je veranderen


Afhankelijke variabele 

Het gevolg, verandert door de invloed van de onafhankelijke variabele


Deze slide heeft geen instructies

Hypothese

Verwachting van het onderzoek:

  1. Gebaseerd op kennis uit eerder literatuuronderzoek

  2. Noem zowel de onafhankelijke als de afhankelijke variabele

  3. De hypothese is altijd toetsbaar, anders kun je niet achterhalen of het juist of onjuist is!

  4. De hypothese zelf bevat geen verklaring



Deze slide heeft geen instructies

Werkplan

  • Gedetailleerde  en nauwkeurige beschrijving van wat en hoe je je onderzoek gaat uitvoeren. 

  • Iemand anders moet het opnieuw kunnen uitvoeren.

Deze slide heeft geen instructies

Slechts één factor varieert

De regel bij experimenteel onderzoek is dat er steeds maar één factor/variabele mag verschillen.


Waarom denk je?

Deze slide heeft geen instructies

Controle experiment

Is een experiment om mee aan te tonen dat er geen andere factoren zijn die invloed hebben op de resultaten van het experiment. 


= blanco of controle 



Deze slide heeft geen instructies

Betrouwbaarheid en validiteit

Deze slide heeft geen instructies

Experiment

Voorbeeld:

Groeien planten sneller met muziek? 


Doel: verband tussen oorzaak-gevolg


Oorzaak: muziek 

Gevolg: plantengroei 


Controle: geen muziek





Deze slide heeft geen instructies

Resultaten

  • Beschrijving van de uitkomst van het onderzoek

  • Weergave van feiten, geen meningen of interpretatie

  • Vaak gevisualiseerd met tabellen en grafieken

Deze slide heeft geen instructies

Conclusie

  • Beantwoord de onderzoeksvraag

  • Op basis van literatuur en resultaten  

  • Terugblik hypothese juist (bevestiging) of onjuist (verworpen)

Deze slide heeft geen instructies

Discussie 

  • Vergelijking van resultaten met literatuur

  • Ruimte voor mening en interpretatie

  • Suggesties voor vervolgonderzoek of aanpassen werkplan

  • Ging alles goed? Wat zou mogelijk invloed hebben gehad op de resultaten etc.  

Deze slide heeft geen instructies

Realiteit

Deze slide heeft geen instructies

Voorbereiding Osmose pr.

1. Pak de studiewijzer erbij!

2. Bekijk het document PO Bio Osmose 4V 2526.

3. Let op de planning en deadline voor het verslag! Noteer.

4. Maak alvast een tweetal. 

5. Lees de opdracht door voor het practicum en stel vragen!

Deze slide heeft geen instructies

Aan de slag!

  • Weektaak: BS. 6 opdr. 98-108 

  • Voor het practicum: Vr 3-10 en Ma 6-10

- Vorm een tweetal

- Lees het document PO Bio osmose 4v 

- Neem BS. 5 nog eens door!


  • Hulp nodig of vragen? Kom langs in een daltonuur!


10

minute

00

second

Deze slide heeft geen instructies