H4 : Kort overzicht literatuurgeschiedenis

1 / 113
volgende
Slide 1: Slide
newEditorNederlandsMiddelbare schoolhavoLeerjaar 4

In deze les zitten 113 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

De verschillende periodes

  • 500-1500: middeleeuwen--> theocentrisch

  • 1500-1700: renaissance--> klassieke oudheid herleeft

  • 1700-1800: verlichting--> rede/verstand


Verlichting

De eeuw van de rede /ratio / verstand

Het is de eeuw van de burgerij die

  • zijn comfortabele positie wil handhaven

  • (meer) kennis wil opdoen

  • levenslessen wil krijgen  

Niet God maar de mens zelf verantwoordelijk voor zijn daden.

De verlichte mens is optimistisch en gelooft in een maakbare wereld.

Geluk voor iedereen. 

De verlichting

Begrippen:

rationalisme

Franse revolutie

imaginaire reisverhalen/robinsonade

kinderliteratuur/Hieronymus van Alphen


Rationalisme in het kort:

  • Alleen het gebruik van het menselijk verstand (ratio) leidt tot kennis.

  • Het verstand (ratio/rede) bevrijdt de mens  van onwetendheid, bijgeloof en verstarde denkbeelden. 

  • De mens is van nature goed.

  • Ratio/rede/verstand, mits op de juiste manier gebruikt, leidt tot voorspoed en geluk. 


De Franse revolutie  (1789-1795)

  • Vrijheid, gelijkheid, broederschap

  • Opstand Franse volk tegen tiranieke koning

  • Koning door God gezonden, werd losgelaten tijdens Verlichting

  • Koning werd verdreven; Frankrijk wordt een republiek

  • De Franse revolutie bracht veel geweld en tereur met zich mee

Literatuur in Verlichting

Doel: het verspreiden van ideeën over opvoeding en moraal

  • Imaginaire reisverhalen

  • Kinderliteratuur: kinderen konden opgevoed worden

Imaginaire reisverhalen

  • Verzonnen reisverhaal; naar plek die niet bestaat

  • Bedoeld om kritiek te kunnen uiten op de samenleving.

  • Robinson Crusoe - Daniel Defoe

Robinsonade


Robinson Crusoe heeft zoveel navolgers gekregen dat het een eigen genre is geworden. Verhalen die het leven van personen op een wereldvreemd en afgelegen eiland beschrijven;

Thema: leven en overleven op een onbewoond eiland 


Kinderliteratuur



Kinderliteratuur

  • Kinderen worden niet meer gezien als miniatuur volwassenen.

  • Tijdens de Verlichting ontstaat het idee dat kinderen goed worden geboren, maar door hun omgeving worden 'verpest'. 

  • Een goede opvoeding is essentieel: opvoeding en onderwijs --> verlichtingsidealen!

  • Literatuur kan hierbij helpen.

Kinderliteratuur

Hieronymus van Alphen (1746-1803)  --> belangrijkste auteur van kinderliteratuur

Proeve van kleine gedigten voor kinderen (1778)

- studie-ijver

- deugden: oprechtheid, gehoorzaamheid

- relatie ouder/kind

HIËRONYMUS VAN ALPHEN


Van Alphens literatuur was populair, want: 

  • het kind verwoordt zelf de les of de moraal

  • Van Alphen gebruikt eenvoudige taal 

  • onderwerpen, zaken en gevoelens sluiten aan bij de belevingswereld van kinderen

De Pruimenboom

De belangrijkste les die "De pruimenboom" ons leert is dat:

A

Jantje zijn eigen inzicht volgt

B

Jantje zijn vader gehoorzaamt

C

Jantje goed opgevoed is

D

Jantje een keurige jongen is

Wie schreef kindergedichtjes?

A

Baruch Spinoza

B

Justus van Effen

C

Hieronymus van Alphen

D

Sara Burgerhart

De taal van deze gedichtjes was best ingewikkeld voor kleine kinderen

A

juist

B

onjuist

C


D


Welk genre literatuur is compleet nieuw tijdens de Verlichting?

A

Geuzenliederen

B

Reisverhalen

C

Toneel

D

Kinderliteratuur

Hiëronymus van Alphen vindt dat kinderen:

A

slim moeten zijn

B

netjes moeten zijn

C

braaf moeten zijn

D

vrij moeten zijn

Het vrolijk leeren


Mijn speelen is leeren, mijn leeren is speelen,

En waarom zou mij dan het leeren verveelen?

lezen en schrijven verschaft mij vermaak.

Mijn hoepel, mijn priktol verruil ik voor boeken:

Ik wil in mijn prenten mijn tijdverdrijf zoeken,

‘t Is wijsheid, ‘t zijn deugden, naar welke ik haak.

Wat is de moraal van dit gedichtje?

De verschillende periodes

  • 500-1500: middeleeuwen--> theocentrisch

  • 1500-1700: renaissance--> klassieke oudheid herleeft

  • 1700-1800: verlichting--> rede/verstand


De Verlichting

Ook wel: De eeuw van de rede

18 eeuw: een tijd van het verstand

De relatie God en natuur wordt losgelaten

Niet God maar de mens zelf verantwoordelijk voor zijn daden.

De verlichte mens was optimistisch en geloofde in een maakbare wereld.

Het streven was: geluk voor iedereen.

WANNEER?

Ongeveer van 1675 tot 1800
Meteen na de renaissance 
Het is de eeuw van de burgerij die

  • zijn comfortabele positie wil handhaven

  • (meer) kennis wil opdoen

  • levenslessen wil krijgen  

De verlichting

Begrippen:

rationalisme

Franse revolutie

imaginaire reisverhalen/robinsonade

kinderliteratuur/Hieronymus van Alphen


ratio/ rationalisme

De ratio is de rede, het verstand. Een verlicht mens gaat uit van zijn verstand, beredeneert alles en maakt op basis daarvan zijn beslissingen.

Rationalisme in het kort:

  • Alleen het gebruik van het menselijk verstand (ratio) leidt tot kennis.

  • Het verstand (ratio/rede) bevrijdt de mens  van onwetendheid, bijgeloof en verstarde denkbeelden. 

  • De mens is van nature goed.

  • Ratio/rede/verstand, mits op de juiste manier gebruikt, leidt tot voorspoed en geluk. 


Revolutie

Wereldwijd sfeer van onafhankelijkheid en opstand: 

  • 1775: Amerikaanse Vrijheidsoorlog: onafhankelijkheid VS

  • 1789: Franse Revolutie, ontevreden burgers bestormen de Bastille: afzetting en onthoofding Lodewijk XVI  (1793)

  • 1795: Napoleon grijpt de macht 

De Franse revolutie  (1789-1795)

  • Vrijheid, gelijkheid, broederschap

  • Opstand Franse volk tegen tiranieke koning

  • Koning door God gezonden, werd losgelaten tijdens Verlichting

  • Koning werd verdreven; Frankrijk wordt een republiek

  • De Franse revolutie bracht veel geweld en tereur met zich mee

Literatuur in Verlichting

Doel: het verspreiden van ideeën over opvoeding en moraal

  • Imaginaire reisverhalen

  • Kinderliteratuur: kinderen konden opgevoed worden

  • Spectoriale tijdschriften: maatschappelijke discussies centraal stellen

  • Briefromans, je ziet daardoor verschillende perspectieven

    Imaginair reisverhaal

Imaginaire reisverhalen

  • Verzonnen reisverhaal; naar plek die niet bestaat

  • Bedoeld om kritiek te kunnen uiten op de samenleving.

  • Gulliver's travels - Swift: reuzen, minimensen etc. 

  • Robinson Crusoe - Daniel Defoe

Robinsonade


Robinson Crusoe, het bekende boek van Daniel Defoe, heeft zoveel navolgers gekregen dat het een heel eigen genre is geworden. Het genre is nog altijd te herkennen in het tv-programma Expeditie Robinson.

Robinsonade


Verhalen die het leven van personen op een wereldvreemd en afgelegen eiland beschrijven;

Thema: leven en overleven op een onbewoond eiland 

Deze thematiek wordt in andere werken gebruikt

De rede voor het schrijven van een imaginair reisverhaal

In imaginaire reisverhalen zijn de verlichtingsidealen eigenlijk de ideële boodschap. Soms wordt een utopie beschreven, soms wordt een voorbeeld van een vreselijke maatschappij gegeven.

Opdracht Klucht van de koe

Maak de opdracht over de Klucht van de koe in Classroom

Vandaag afronden, ander huiswerk.

Lever in in Classroom

Emblemata

Raadselachtige, vaak humoristische prentjes waarin een boodschap verborgen zit.

Veelal over liefde en/of het huwelijk


Literaire ontwikkelingen/ Emblematiek

Gezelschapsspel

Het was een populaire spelvorm om de diepere boodschap te raden uit motto en pictura. Het subscriptio gaf het antwoord.

Uit welke drie onderdelen bestaat een embleem?

Welke perioden uit de literatuurgeschiedenis worden dit jaar behandeld?

A

klassieke oudheid, middeleeuwen, renaissance

B

klassieke oudheid, middeleeuwen, verlichting

C

middeleeuwen, renaissance, verlichting

D

klassieke oudheid, renaissance, verlichting

‘Hebban olla vogela nestas hagunnan hinase hic anda thu wat unbidan we nu?’ Wat is dit voor een zin?

A

de eerste tekst ooit geschreven

B

een van de alleroudste Nederlandse zinnen

C

een Latijnse tekst uit de middeleeuwen

D


Welke twee soorten ridderromans zijn er?

Wat is geen kenmerk van de voorhoofse ridderroman?

A

trouw aan God en de leenheer

B

moed en kracht

C

Vrouw 'ondergeschikt' aan de man

D

weinig gevechten en bloedvergieten

Is Karel ende Elegast meer voorhoofs of hoofs?

A

voorhoofs

B

hoofs

C


D


Een duidelijk thema van 'Karel ende Elegast' is...

A

geweld

B

trouw

C

liefde

D

corruptie

Middeleeuwse boekproductie

Hoe kwamen de boeken in de middeleeuwen tot stand?

Bijlage 1 in het groene boekje literatuurgeschiedenis

Middeleeuwse boekproductie

Kijk het filmpje en beantwoord de vragen

Het laten maken van een boek was een behoorlijke investering. Wat maakte het zo duur?

A

de materialen

B

de tijd om het te schrijven

C

de arbeidskosten

D


Wat werd niet gebruikt voor het maken van een middeleeuws handschrift?

A

perkament

B

verf en bladgoud

C

inkt

D

papier

Monnikenwerk dus

Monnikenwerk

handgeschreven teksten door monniken:  handschriften of manuscripten 

De monniken schreven in een scriptorium (schrijfatelier) op kostbaar perkament, een dun papierachtig materiaal, gemaakt van huid van kalveren, koeien, geiten, schapen, konijnen of ezels. 



Het kopiëren en illustreren van boeken vereiste 

dus veel tijd, precisie en geduld. 

Het was echt monnikenwerk! 

Monnikenwerk

Het kopiëren en illustreren van boeken vereiste 

veel tijd, precisie en geduld --> monnikenwerk! 


Open de website op de volgende 

slide en bestudeer de tekst (deels 

vergelijkbaar met bijlage groene boekje)



Opdracht bijlage 1 = huiswerk voor 3 februari


Zoek op wat de volgende termen betekenen/inhouden.

Noteer de definities in je schrift!

kopiist

rubricator

initiaal

lombarden en randen

legger

miniatuur

illuminator

Middeleeuwse boekproductie

Hoe kwamen de boeken in de middeleeuwen tot stand?

Bijlage 1 in het groene boekje literatuurgeschiedenis

Monnikenwerk

handgeschreven teksten door monniken:  handschriften of manuscripten 

De monniken schreven in een scriptorium (schrijfatelier) op kostbaar perkament, een dun papierachtig materiaal, gemaakt van huid van kalveren, koeien, geiten, schapen, konijnen of ezels. 



Het kopiëren en illustreren van boeken vereiste 

dus veel tijd, precisie en geduld. 

Het was echt monnikenwerk! 

Jullie hebben opgezocht:



kopiist

rubricator

initiaal

lombarden en randen

legger

miniatuur

illuminator

 Kopiist 

Een monnik die de boeken overschreef. Voor de komst van de boekdrukkunst was overschrijven de enige manier om boeken te vermenigvuldigen.

Rubricator

Een rubricator was een persoon die met rode inkt de plaatsen aanduidde waar hoofdletters en versieringen moesten komen. 

Initiaal

Grote, getekende, geschilderde of gedrukte beginletter aan het begin van een tekst in een codex of gedrukt boek of aan het begin van een deel (hoofdstuk, paragraaf e.d.) daarvan.


Lombarden en randen




Een lombarde is een soort van initiaal dat in handschriften vaak gebruikt werd om het begin van verzen en paragrafen aan te duiden. Ze waren vaak niet versierd maar rood of blauw gekleurd en  werden aangebracht met de pen of geschilderd met het penseel. 

Legger

Het exemplaar van een handschrift dat overgeschreven moest worden door de kopiist.

Miniatuur

Op een miniatuur zie je vaak een heilige of een voorstelling van de tekst die erna volgt. Wie zie je op deze miniatuur?  


Versieren van beginletters door de illuminator
:



De illuminator, ook wel 'verluchter' genoemd, bracht de beginletters (initialen) aan in de door de kopiist vrijgelaten ruimte.


Deze beginletters werden vaak fraai versierd met bloemen, geometrische figuren of fantasiedieren.


In kostbare handschriften werd hiervoor goudverf of zelfs bladgoud gebruikt.

Op het bladgoud weerkaatste het zonlicht. Vandaar dat men sprak van een illuminator (illumineren is 'licht' aanbrengen).


Boekdrukkunst

  • Eind middeleeuwen: uitvinding boekdrukkunst

  • Hierdoor: goedkopere boeken, bereikbaar voor publiek

  • Poëzie:  werd omgezet in proza, want hoefde niet meer onthouden te worden

Boekdrukkunst: vanaf vijftiende eeuw

Huiswerk 4 februari

Lees de teksten in het groene boekje over het Wilhelmus

(blz. 13 t/m 14d)

Beantwoord de vragen over het Wilhelmus

Te vinden in Classroom.