Zinsontleding in enkelvoudige zinnen

Zinsontleding in zinnen

1 / 20
volgende
Slide 1: Slide
newEditor

In deze les zitten 20 slides, met tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Zinsontleding in zinnen

Deze slide heeft geen instructies

Leerdoel

Ik kan in een zin de persoonsvorm, het onderwerp, het gezegde, het lijdend voorwerp, het meewerkend voorwerp en de bijwoordelijke bepaling herkennen, benoemen en toepassen.

Deze slide heeft geen instructies

Wat is zinsontleding?

Bij zinsontleding verdeel je een zin in zinsdelen.

Je onderzoekt welke functie elk deel heeft.


In deze les werk je met enkelvoudige zinnen:

  • één persoonsvorm

  • geen samengestelde hoofdzin

  • geen bijzinnen

Benadruk dat leerlingen niet zomaar woorden los benoemen, maar kijken naar de functie van woordgroepen in de zin.

Een vaste volgorde helpt

Bij zinsontleding werk je vaak in deze volgorde:

  1. zoek de persoonsvorm

  2. zoek het onderwerp

  3. bepaal het gezegde

  4. zoek lijdend voorwerp en meewerkend voorwerp

  5. benoem de bijwoordelijke bepaling

Geef aan dat deze volgorde een hulpmiddel is. Niet elke zin bevat alle zinsdelen behalve persoonsvorm en meestal onderwerp.

Voorbeeldzin

De docent geeft morgen de leerling een boek.


In één zin kun je meerdere zinsdelen vinden.

Elk zinsdeel heeft een eigen taak.

Gebruik deze zin als terugkerend voorbeeld. Laat later zien: geeft = persoonsvorm, de docent = onderwerp, geeft een boek = gezegde (werkwoordelijk), een boek = lijdend voorwerp, de leerling = meewerkend voorwerp, morgen = bijwoordelijke bepaling.

De persoonsvorm

De persoonsvorm is het werkwoord dat zich aanpast aan:

  • tijd: tegenwoordige of verleden tijd

  • getal: enkelvoud of meervoud


Vaak vind je de persoonsvorm door de zin in een andere tijd te zetten.

Laat eventueel zien: loopt → liep, geven → gaf/gaven. Het veranderende werkwoord is de persoonsvorm.

De persoonsvorm vinden

Handige manieren:

  • zet de zin in een andere tijd

  • maak er een ja/nee-vraag van

  • in een vraag staat de persoonsvorm vaak vooraan


De docent geeft morgen een boek.

→ Geeft de docent morgen een boek?

Benadruk dat er in enkelvoudige zinnen maar één persoonsvorm is.

Het onderwerp

Het onderwerp is het zinsdeel dat iets doet, is of ondergaat.


Je vindt het onderwerp vaak met de vraag:

wie of wat + persoonsvorm?


Wie geeft?

→ de docent

Corrigeer de veelgemaakte fout dat het onderwerp altijd ‘degene die iets doet’ zou zijn. Bij passieve of ondergane situaties is dat niet altijd zo.

Het gezegde

Het gezegde zegt wat het onderwerp doet of wat over het onderwerp wordt gezegd.


Er zijn twee soorten:

  • werkwoordelijk gezegde

  • naamwoordelijk gezegde

Maak duidelijk dat het gezegde altijd de persoonsvorm bevat.

Twee soorten gezegde

Werkwoordelijk gezegde

Naamwoordelijk gezegde

Bestaat uit werkwoorden.

Het drukt een handeling of gebeurtenis uit.


Voorbeeld:

De docent geeft een boek.

→ geeft een boek

Bestaat uit een koppelwerkwoord met een naamwoordelijk deel.

Het zegt wat iemand of iets is, wordt, blijft of lijkt.


Voorbeeld:

De docent is vriendelijk.

→ is vriendelijk

Houd het bij herkenning. Noem alleen bekende koppelwerkwoorden als is, wordt, blijft, lijkt als ondersteuning.

Het lijdend voorwerp

Het lijdend voorwerp is het zinsdeel dat de handeling rechtstreeks ondergaat.


Je vindt het vaak met de vraag:

wie of wat + gezegde + onderwerp?


Wat geeft de docent?

→ een boek

Benadruk dat niet elke zin een lijdend voorwerp heeft. Vooral bij naamwoordelijk gezegde ontbreekt het vaak.

Het meewerkend voorwerp

Het meewerkend voorwerp geeft aan aan wie of voor wie iets gebeurt.


Je vindt het vaak met de vraag:

  • aan wie?

  • voor wie?


Aan wie geeft de docent een boek?

→ de leerling

Noem eventueel dat ‘aan’ soms wel en soms niet zichtbaar is: ‘geeft de leerling een boek’ = verkorte vorm van ‘geeft aan de leerling een boek’.

Lijdend en meewerkend voorwerp

Verschil:

  • lijdend voorwerp = wat of wie de handeling ondergaat

  • meewerkend voorwerp = aan wie of voor wie iets gebeurt


Voorbeeld:

Sara stuurt haar oma een kaart.

  • lijdend voorwerp: een kaart

  • meewerkend voorwerp: haar oma

Laat leerlingen zien dat beide zinsdelen in dezelfde zin kunnen voorkomen, maar verschillende vragen beantwoorden.

De bijwoordelijke bepaling

De bijwoordelijke bepaling geeft extra informatie over:

  • tijd: morgen, gisteren

  • plaats: thuis, op school

  • manier: snel, voorzichtig

  • reden: daarom, door de regen

Zeg erbij dat er meerdere bijwoordelijke bepalingen in één zin kunnen staan.

Bijwoordelijke bepaling herkennen

De bijwoordelijke bepaling hoort vaak niet bij onderwerp, voorwerp of gezegde, maar voegt extra informatie toe.


De leerling leest in de bibliotheek rustig een boek.

  • in de bibliotheek = plaats

  • rustig = manier

Benadruk dat dit zinsdeel vaak verplaatsbaar is: ‘Rustig leest de leerling in de bibliotheek een boek.’

Een zin volledig ontleden

De docent geeft morgen de leerling een boek.


  • persoonsvorm: geeft

  • onderwerp: de docent

  • gezegde: geeft een boek

  • lijdend voorwerp: een boek

  • meewerkend voorwerp: de leerling

  • bijwoordelijke bepaling: morgen

Gebruik hier de complete samenhang. Bespreek dat het gezegde in schoolgrammatica meestal werkwoordelijk gezegde is; in deze zin drukt het een handeling uit.

Niet elke zin heeft alles

Sommige zinnen hebben minder zinsdelen.


Mila slaapt.

  • persoonsvorm: slaapt

  • onderwerp: Mila

  • gezegde: slaapt


Er is hier geen lijdend voorwerp, geen meewerkend voorwerp en geen bijwoordelijke bepaling.

Belangrijk tegen overgeneralisatie: leerlingen hoeven niet koste wat kost elk genoemd zinsdeel in elke zin te vinden.

Waar let je op?

Bij zinsontleding let je op de functie van een zinsdeel.


Kijk dus niet alleen naar losse woorden, maar vraag steeds:

  • welk deel verandert met de tijd?

  • wie of wat hoort bij de persoonsvorm?

  • wat wordt gedaan, ontvangen of ondergaan?

  • welke extra informatie wordt toegevoegd?

Dit is de afrondende inhoudsslide vóór de begrippenlijst: het vat de denkwijze samen, niet alleen de termen.

Begrippenlijst

zinsontleding - het verdelen van een zin in zinsdelen en het benoemen van hun functie

enkelvoudige zin - een zin met één persoonsvorm en zonder bijzin

zinsdeel - een woord of groep woorden met een eigen functie in de zin

persoonsvorm - het werkwoord dat verandert van tijd of getal

onderwerp - het zinsdeel dat bij de persoonsvorm hoort en iets doet, is of ondergaat

gezegde - het deel van de zin dat zegt wat het onderwerp doet of wat erover wordt gezegd

werkwoordelijk gezegde - een gezegde dat uit werkwoorden bestaat

Deze slide heeft geen instructies

Begrippenlijst

naamwoordelijk gezegde - een gezegde met een koppelwerkwoord en een naamwoordelijk deel

lijdend voorwerp - het zinsdeel dat de handeling rechtstreeks ondergaat

meewerkend voorwerp - het zinsdeel dat aangeeft aan wie of voor wie iets gebeurt

bijwoordelijke bepaling - een zinsdeel dat extra informatie geeft, bijvoorbeeld over tijd, plaats, manier of reden

koppelwerkwoord - een werkwoord zoals is, wordt, blijft of lijkt dat het onderwerp verbindt met een eigenschap of toestand

Deze slide heeft geen instructies