Zinsontleding in zinnen
Zinsontleding in zinnen
Deze slide heeft geen instructies
Leerdoel
Ik kan in een zin de persoonsvorm, het onderwerp, het gezegde, het lijdend voorwerp, het meewerkend voorwerp en de bijwoordelijke bepaling herkennen, benoemen en toepassen.
Deze slide heeft geen instructies
Wat is zinsontleding?
Bij zinsontleding verdeel je een zin in zinsdelen.
Je onderzoekt welke functie elk deel heeft.
In deze les werk je met enkelvoudige zinnen:
één persoonsvorm
geen samengestelde hoofdzin
geen bijzinnen
Benadruk dat leerlingen niet zomaar woorden los benoemen, maar kijken naar de functie van woordgroepen in de zin.
Een vaste volgorde helpt
Bij zinsontleding werk je vaak in deze volgorde:
zoek de persoonsvorm
zoek het onderwerp
bepaal het gezegde
zoek lijdend voorwerp en meewerkend voorwerp
benoem de bijwoordelijke bepaling
Geef aan dat deze volgorde een hulpmiddel is. Niet elke zin bevat alle zinsdelen behalve persoonsvorm en meestal onderwerp.
Voorbeeldzin
De docent geeft morgen de leerling een boek.
In één zin kun je meerdere zinsdelen vinden.
Elk zinsdeel heeft een eigen taak.
Gebruik deze zin als terugkerend voorbeeld. Laat later zien: geeft = persoonsvorm, de docent = onderwerp, geeft een boek = gezegde (werkwoordelijk), een boek = lijdend voorwerp, de leerling = meewerkend voorwerp, morgen = bijwoordelijke bepaling.
De persoonsvorm
De persoonsvorm is het werkwoord dat zich aanpast aan:
tijd: tegenwoordige of verleden tijd
getal: enkelvoud of meervoud
Vaak vind je de persoonsvorm door de zin in een andere tijd te zetten.
Laat eventueel zien: loopt → liep, geven → gaf/gaven. Het veranderende werkwoord is de persoonsvorm.
De persoonsvorm vinden
Handige manieren:
zet de zin in een andere tijd
maak er een ja/nee-vraag van
in een vraag staat de persoonsvorm vaak vooraan
De docent geeft morgen een boek.
→ Geeft de docent morgen een boek?
Benadruk dat er in enkelvoudige zinnen maar één persoonsvorm is.
Het onderwerp
Het onderwerp is het zinsdeel dat iets doet, is of ondergaat.
Je vindt het onderwerp vaak met de vraag:
wie of wat + persoonsvorm?
Wie geeft?
→ de docent
Corrigeer de veelgemaakte fout dat het onderwerp altijd ‘degene die iets doet’ zou zijn. Bij passieve of ondergane situaties is dat niet altijd zo.
Het gezegde
Het gezegde zegt wat het onderwerp doet of wat over het onderwerp wordt gezegd.
Er zijn twee soorten:
werkwoordelijk gezegde
naamwoordelijk gezegde
Maak duidelijk dat het gezegde altijd de persoonsvorm bevat.
Twee soorten gezegde
Werkwoordelijk gezegde
Naamwoordelijk gezegde
Bestaat uit werkwoorden.
Het drukt een handeling of gebeurtenis uit.
Voorbeeld:
De docent geeft een boek.
→ geeft een boek
Bestaat uit een koppelwerkwoord met een naamwoordelijk deel.
Het zegt wat iemand of iets is, wordt, blijft of lijkt.
Voorbeeld:
De docent is vriendelijk.
→ is vriendelijk
Houd het bij herkenning. Noem alleen bekende koppelwerkwoorden als is, wordt, blijft, lijkt als ondersteuning.
Het lijdend voorwerp
Het lijdend voorwerp is het zinsdeel dat de handeling rechtstreeks ondergaat.
Je vindt het vaak met de vraag:
wie of wat + gezegde + onderwerp?
Wat geeft de docent?
→ een boek
Benadruk dat niet elke zin een lijdend voorwerp heeft. Vooral bij naamwoordelijk gezegde ontbreekt het vaak.
Het meewerkend voorwerp
Het meewerkend voorwerp geeft aan aan wie of voor wie iets gebeurt.
Je vindt het vaak met de vraag:
aan wie?
voor wie?
Aan wie geeft de docent een boek?
→ de leerling
Noem eventueel dat ‘aan’ soms wel en soms niet zichtbaar is: ‘geeft de leerling een boek’ = verkorte vorm van ‘geeft aan de leerling een boek’.
Lijdend en meewerkend voorwerp
Verschil:
lijdend voorwerp = wat of wie de handeling ondergaat
meewerkend voorwerp = aan wie of voor wie iets gebeurt
Voorbeeld:
Sara stuurt haar oma een kaart.
lijdend voorwerp: een kaart
meewerkend voorwerp: haar oma
Laat leerlingen zien dat beide zinsdelen in dezelfde zin kunnen voorkomen, maar verschillende vragen beantwoorden.
De bijwoordelijke bepaling
De bijwoordelijke bepaling geeft extra informatie over:
tijd: morgen, gisteren
plaats: thuis, op school
manier: snel, voorzichtig
reden: daarom, door de regen
Zeg erbij dat er meerdere bijwoordelijke bepalingen in één zin kunnen staan.
Bijwoordelijke bepaling herkennen
De bijwoordelijke bepaling hoort vaak niet bij onderwerp, voorwerp of gezegde, maar voegt extra informatie toe.
De leerling leest in de bibliotheek rustig een boek.
in de bibliotheek = plaats
rustig = manier
Benadruk dat dit zinsdeel vaak verplaatsbaar is: ‘Rustig leest de leerling in de bibliotheek een boek.’
Een zin volledig ontleden
De docent geeft morgen de leerling een boek.
persoonsvorm: geeft
onderwerp: de docent
gezegde: geeft een boek
lijdend voorwerp: een boek
meewerkend voorwerp: de leerling
bijwoordelijke bepaling: morgen
Gebruik hier de complete samenhang. Bespreek dat het gezegde in schoolgrammatica meestal werkwoordelijk gezegde is; in deze zin drukt het een handeling uit.
Niet elke zin heeft alles
Sommige zinnen hebben minder zinsdelen.
Mila slaapt.
persoonsvorm: slaapt
onderwerp: Mila
gezegde: slaapt
Er is hier geen lijdend voorwerp, geen meewerkend voorwerp en geen bijwoordelijke bepaling.
Belangrijk tegen overgeneralisatie: leerlingen hoeven niet koste wat kost elk genoemd zinsdeel in elke zin te vinden.
Waar let je op?
Bij zinsontleding let je op de functie van een zinsdeel.
Kijk dus niet alleen naar losse woorden, maar vraag steeds:
welk deel verandert met de tijd?
wie of wat hoort bij de persoonsvorm?
wat wordt gedaan, ontvangen of ondergaan?
welke extra informatie wordt toegevoegd?
Dit is de afrondende inhoudsslide vóór de begrippenlijst: het vat de denkwijze samen, niet alleen de termen.
Begrippenlijst
zinsontleding - het verdelen van een zin in zinsdelen en het benoemen van hun functie
enkelvoudige zin - een zin met één persoonsvorm en zonder bijzin
zinsdeel - een woord of groep woorden met een eigen functie in de zin
persoonsvorm - het werkwoord dat verandert van tijd of getal
onderwerp - het zinsdeel dat bij de persoonsvorm hoort en iets doet, is of ondergaat
gezegde - het deel van de zin dat zegt wat het onderwerp doet of wat erover wordt gezegd
werkwoordelijk gezegde - een gezegde dat uit werkwoorden bestaat
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
naamwoordelijk gezegde - een gezegde met een koppelwerkwoord en een naamwoordelijk deel
lijdend voorwerp - het zinsdeel dat de handeling rechtstreeks ondergaat
meewerkend voorwerp - het zinsdeel dat aangeeft aan wie of voor wie iets gebeurt
bijwoordelijke bepaling - een zinsdeel dat extra informatie geeft, bijvoorbeeld over tijd, plaats, manier of reden
koppelwerkwoord - een werkwoord zoals is, wordt, blijft of lijkt dat het onderwerp verbindt met een eigenschap of toestand
Deze slide heeft geen instructies