Lang geleden: van jager tot dorp

Lang geleden in Nederland

1 / 38
volgende
Slide 1: Slide
newEditorGeschiedenisBasisschoolGroep 4,5

In deze les zitten 38 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 45 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Lang geleden in Nederland

Open met verwondering: laat leerlingen zich voorstellen dat ze heel lang geleden wakker worden in het gebied dat nu Nederland heet. Gebruik nog geen lange uitleg; de les bouwt het verhaal stap voor stap op.

Dit ga ik leren

Ik kan uitleggen hoe mensen in de prehistorie in het gebied van Nederland leefden en waarom zij van jagers en verzamelaars veranderden in boeren die op één plek gingen wonen.

Deze slide heeft geen instructies

Wat denk je dat je ziet als je heel lang geleden in Nederland wakker wordt?

Gebruik deze woordwolk als verwonderende start. Verwacht woorden als bos, dieren, water, moeras, geen huizen, geen auto's. Pak een paar leerlingwoorden op en verbind ze aan de eerste lesslides.

Wat is de prehistorie?

Op school leren we over vroeger. De prehistorie is het oudste deel. De tijd dat mensen nog niet konden schrijven.


  • De prehistorie is een heel oude tijd

  • Het hoort bij onze geschiedenis

  • Er waren nog geen steden zoals nu

  • Mensen leefden heel anders dan wij

Koppel aan het lesdoel: niet alles van vroeger ziet eruit als kastelen of ridders; ook de tijd daarvoor hoort bij geschiedenis.

Nederland zag er anders uit

  • We kijken naar het gebied dat nu Nederland heet

  • Veel natuur

  • Bossen en open plekken

  • Moerassen en water

  • Dieren overal

  • Geen wegen, flats of winkelstraten

Maak het concreet: geen auto's, geen lantaarnpalen, geen supermarkten. Alleen natuur en plekken waar mensen zelf moesten zien te overleven.

Het bordverhaal begint

Teken stap 1: een golvende grondlijn, een paar bomen en een moerasplas.


Kernwoorden: prehistorie, Nederland

Leerkracht tekent met eenvoudige lijnen: onderaan een grondlijn, links 2 bomen met ronde kruinen, rechts een waterplas met riet. Leerlingen tekenen dit over als achtergrond voor het hele verhaal. Vertel erbij: zo zou het gebied van Nederland er lang geleden uit kunnen hebben gezien.

Wat hoort bij Nederland in de prehistorie?

A

veel natuur

B

veel flats

C

brede wegen

D

grote winkels

Checkt of leerlingen het landschap van toen onderscheiden van nu.

Maak de zinnen af

De prehistorie is een heel oude tijd. Die tijd hoort bij onze geschiedenis. In het gebied dat nu Nederland heet, was veel natuur en waren er nog geen moderne steden.

prehistorie
geschiedenis
natuur
dorp
mammoet
boeren
gereedschap

De blanks testen de kernwoorden uit de eerste subtopic: prehistorie, geschiedenis en natuur.

De mensen waren jagers of verzamelaars en zochten zelf eten

  • Geen supermarkt

  • Geen boerderij

  • Mensen moesten voedsel zoeken

  • Ze jaagden op dieren en ze visten

  • Ze verzamelden planten, noten en bessen

Leg de overgang naar het volgende deel klaar: als je eten niet op één plek ligt te wachten, moet je steeds opnieuw zoeken.

Jagers en verzamelaars

Mensen waren jagers of verzamelaars. Ze leefden in groepen van maximaal 25 mensen. Iedereen had zijn taak.

  • Jagers probeerde dieren te vangen.

  • Verzamelaars verzamelden alles wat eetbaar was in de natuur.

Gebruik precies deze termen steeds opnieuw. Houd het eenvoudig en herhaal dat dit dagelijks werk was om te kunnen eten.

Dieren en voedsel

  • Sommige dieren waren klein, zoals konijnen

  • Soms joegen mensen op grote dieren

  • Een bekend dier uit die tijd is de mammoet

  • Mensen verzamelden ook bessen, wortels en noten

Noem mammoet als herkenbaar voorbeeld zonder te doen alsof die overal en altijd voorkwam. Het is hier een ankerwoord voor de tijd van jagers en verzamelaars.

Gereedschap hielp

  • Mensen maakten gereedschap

  • Bijvoorbeeld een speer

  • Of een mes van steen

  • Gereedschap maakte jagen en snijden

  • makkelijker

Benadruk dat mensen slim oplossingen bedachten. Het gaat niet om primitief versus modern, maar om passend gereedschap voor hun leven toen.

Teken de jagers en verzamelaars

Teken stap 2: een mensje met speer, een mens die bessen plukt, een mens die jaagt op een dier


Kernwoorden: jagers en verzamelaars, gereedschap

Leerkracht tekent: stokfiguur, rechte speer, simpel dier met ovaal lijf en 4 poten, drie ronde besjes aan een tak. Leerlingen plaatsen dit op hun landschap. Vertel erbij: mensen leefden van wat zij zelf konden vinden of vangen.

Waarom maakten mensen gereedschap?

A

voor grotere huizen

B

voor sneller reizen

C

voor jagen en snijden

D

voor diepe sloten

Sluit aan op de slides over jagen, verzamelen, mammoet en gereedschap.

Vul de woorden in

Mensen waren eerst vooral jagers en verzamelaars. Een bekend dier uit die tijd is de mammoet. Met gereedschap zoals een speer konden mensen beter jagen.

jagers
mammoet
gereedschap
boeren
grafheuvel
begraafplaats
dorp

Gebruik na afloop de tekening op het bord als steun: jager, dier, speer.

Niet lang op één plek

Als voedsel op was, moesten mensen verder trekken. Daarom woonden jagers en verzamelaars vaak maar kort op dezelfde plek.

Laat oorzaak en gevolg duidelijk horen: weinig eten op één plek betekent verhuizen naar een nieuwe plek.

Waarom trokken jagers en verzamelaars rond?

Kamp -> voedsel op die plek op→ verder zoeken rondtrekken -> Nieuw kamp

  • dieren liepen verder

  • bessen groeiden niet overal

  • mensen volgden het eten

Dit is een kernslide van de verhaallijn. Gebruik het woord rondtrekken meerdere keren.

Teken het kamp

Teken stap 3: een klein vuurtje en een eenvoudige hut of tent.


Kernwoord: rondtrekken

Leerkracht tekent: drie houtjes in driehoek, vlam erboven; hut als halve boog of driehoek met ingang. Leerlingen tekenen dit naast de jager. Vertel erbij dat mensen hier niet voor altijd bleven wonen.

Waarom trokken jagers en verzamelaars rond?

A

hun akkers groeiden mee

B

het eten raakte op

C

hun dorp werd te groot

D

ze wilden winkels zoeken

Toetst de oorzaak-gevolgketen: voedsel op → verder zoeken → rondtrekken.

Waar zie je het huis van een jager en verzamelaar?

Bespreek antwoorden als: vuur, hut of tent, slapen, korte tijd blijven, daarna verder gaan. Laat leerlingen het verschil noemen tussen een tijdelijk kamp en een dorp.

Van zoeken naar verbouwen

Van jagers en verzamelaars naar boeren


Later veranderde het leven van mensen. Ze gingen niet alleen zoeken naar eten, maar ook zelf planten/gewassen laten groeien en dieren houden.

Dit is de grote overgang in de les. Spreek rustig uit dat het niet ineens overal tegelijk gebeurde, maar dat mensen stap voor stap anders gingen leven.

Boeren

  • Mensen werden boeren

  • Ze leerden planten verbouwen op akkers

  • Ze hielden dieren, zoals koeien en schapen

  • Zo kwam voedsel vaker van één plek

Koppel terug aan de eerdere situatie: eerst zoeken, nu verbouwen en verzorgen.

Wat veranderde er in de prehistorie?

planten verbouwen + dieren houden → meer zorgen op één plek → langer blijven wonen


  • akkers kun je niet meenemen

  • dieren hebben verzorging nodig

Gebruik dit expliciet voor de vraag: waarom konden boeren niet zomaar blijven rondtrekken? Dit is ook goede verdieping voor sterkere leerlingen.

Teken de boer

Teken stap 4: een akker met streepjes, een boer en een koe.


Kernwoorden: boeren, akker

Leerkracht tekent: rechthoekige akker met korte sprietjes, simpel mensje, koe met rechthoekig lijf en 4 poten. Leerlingen tekenen dit rechts van het kamp, zodat het verhaal op papier doorloopt.

Waarom konden boeren vaker op één plek blijven?

A

ze volgden mammoeten

B

ze leefden op boten

C

ze hadden akkers en dieren

D

ze zochten elke dag bessen

Belangrijk inzicht uit deze subtopic: landbouw zorgt voor een vaste woonplek.

Zet de goede woorden op de plek

Later werden mensen boeren. Zij maakten een akker en hielden dieren. Daardoor konden ze langer op een vaste woonplek blijven.

boeren
akker
vaste woonplek
mammoet
moeras
grafheuvel
jager

Laat leerlingen na het invullen de pijlen in het bordverhaal volgen: boeren → vaste woonplek.

Een vaste woonplek

  • Boeren bleven vaker op dezelfde plek

  • Daar bouwden ze stevigere huizen

  • Zo ontstond een vaste woonplek

  • Het dagelijks leven werd rustiger

  • op één plaats

Laat leerlingen het verschil benoemen tussen kamp en vaste woonplek: niet steeds verhuizen, maar blijven bij akker en dieren.

Van huis naar dorp

Als meer mensen dicht bij elkaar gingen wonen, kwamen er meerdere huizen samen. Zo kon er een dorp ontstaan.

Houd het eenvoudig: meerdere vaste woonplekken bij elkaar vormen een dorp.

Waarom ontstonden dorpen?

  • akkers lagen bij de huizen

  • dieren bleven in de buurt

  • mensen hielpen elkaar

  • meer huizen bij elkaar werd een

  • dorp

Dit sluit de kernverhaallijn af: PREHISTORIE → JAGEN & VERZAMELEN → RONDTREKKEN → BOEREN → VASTE WOONPLEK → DORP.

Teken het dorp

Teken stap 5: teken naast de akker drie of vier eenvoudige huisjes bij elkaar.


Kernwoorden: vaste woonplek, dorp

Leerkracht tekent kleine huisjes: vierkant met driehoekdak. Laat leerlingen pijltjes of een volgorde op hun blad zetten zodat het één logisch verhaal wordt van links naar rechts.

Mensen dachten ook aan de doden

  • In de prehistorie begroeven mensen hun doden

  • Zo'n plek noemen we een begraafplaats

  • Soms maakten mensen een heuvel over een graf

  • Zo'n heuvel heet een grafheuvel

Houd dit feitelijk en rustig. Het laat zien dat we ook via sporen in de grond iets leren over mensen uit de prehistorie.

Sporen uit de prehistorie

We weten iets over de prehistorie door wat mensen achterlieten: gereedschap, grottekeningen en grafheuvels. Zulke sporen helpen ons om de geschiedenis van lang geleden te begrijpen.

Verbind dit aan het vak geschiedenis: we kijken naar sporen en resten om over vroeger te leren.

Klokhuis: kijk mee

Kijk naar het fragment Steentijd: jagers en verzamelaars van Het Klokhuis.


Let vooral op:

  • waarvan mensen leefden

  • hoe zij aan voedsel kwamen

  • wat je ziet van jagen, verzamelen en wonen

Gebruik hier het door de leerkracht gekozen fragment: https://hetklokhuis.nl/kijken/1271-steentijd-jagers-en-verzamel. Houd het fragment ondersteunend aan de les, niet vervangend. Na het kijken kort terughalen wat leerlingen herkenden uit het bordverhaal.

Maak het verhaal compleet

Als mensen langer op een vaste woonplek bleven, kwamen er meer huizen bij elkaar. Zo ontstond een dorp. We leren over die tijd door sporen, zoals een begraafplaats en een grafheuvel.

vaste woonplek
dorp
begraafplaats
grafheuvel
mammoet
jager
moeras
akker

Deze oefening bindt de laatste inhoud samen: dorp én sporen uit de prehistorie.

Het hele verhaal op één blad

  • landschap van Nederland

  • jager, dier en bessen

  • vuur en hut

  • akker, boer en koe

  • huisjes samen: dorp

  • zo zie je hoe het leven veranderde

Laat de klas hun tekening als samenvatting bekijken: van rondtrekken naar wonen op één plek. Dit bereidt de afsluitende mondelinge samenvatting voor.

Wat is één ding dat jij nu goed begrijpt?

Reflectie zonder goed of fout. Mogelijke antwoorden: van jagers naar boeren, rondtrekken, dorp, grafheuvel, hoe Nederland eruitzag.

Welk woord uit deze les wil jij onthouden?

Laat leerlingen kiezen uit eigen woorden of kernwoorden zoals prehistorie, jager, mammoet, gereedschap, boeren, dorp, grafheuvel.

Woordenlijst

prehistorie - de tijd van heel lang geleden, aan het begin van onze geschiedenis, toen mensen nog niet konden schrijven

jager - iemand die dieren probeert te vangen voor voedsel

Verzamelaar - iemand die bessen, noten, of wortels verzamelt

mammoet - een groot dier uit de prehistorie

gereedschap - hulpmiddelen, zoals een speer of mes

boeren - iemand die voedsel verbouwt en dieren houdt

begraafplaats - een plek waar mensen begraven zijn

grafheuvel - een heuvel van aarde over een graf

Deze slide heeft geen instructies